डॉ. ज्योती गोडबोले
जीवनरंग 
☆ नकुशा — भाग – १ ☆ डॉ. ज्योती गोडबोले ☆
नेरकर बाईंची बदली झाली तो भाग अगदी दुर्गम खेड्यातला होता.
एक डोंगर चढून दुसरा उतरला की जी वस्ती लागायची तिथे आदिवासी पाड्यातली ही शाळा.
सरकारी नोकरीमुळे त्यांना ही बदली घ्यावीच लागली. तरी एकाच ठिकाणी त्या दहा वर्षे होत्याच.
त्यांना एक तर राजीनामा देणे किंवा बदली स्वीकारणे हे दोनच पर्याय होते. घरची बेताची परिस्थिति, नणंदा सासू दीर एकच मुलगी ही जबाबदारी. नवऱ्याचा बेताचा पगार आणि या एवढ्या जबाबदाऱ्या म्हटल्यावर त्यांना नोकरी करणं प्राप्तच होतं.
नवीन गावात त्या रुजू झाल्या आणि तिथलं सगळं बघून घाबरूनच गेल्या. नवीन बाई आल्या हे समजल्याबरोबर गावातली मंडळी त्यांना भेटायला आली…
“बाई, काळजी नका करू. आमचं गाव चांगलं आहे. आता आहे आदिवासी वस्ती खरी पण लोक गरीब आहेत. तुम्हाला त्रास नाही होणार. आधीच्या मास्तरांच्या दोन खोल्या रिकाम्या झाल्या आहेत त्या दाखवतो. तिथे रहा तुम्ही ”… पाटील म्हणाले. आग्रहाने त्यांना घरी घेऊन गेले.
पाटलीण बाई म्हणाल्या, “रहा हो बाई इथं. मी हाये की. रोज या इथं जेवायला. ” त्या हसून म्हणाल्या. ” इथं लै माणसं खात्यात पित्यात. त्यात तुम्ही जड न्हाय मला. लेकीवाणी माझ्या तुम्ही. ”
.. बाईंचे निम्मे ओझे त्या हसऱ्या गोड पाटलीण बाईना बघून दूर झाले.
– – अशा रीतीने सुलभा नेरकर लिंब गावच्या आदिवासीवाडीत शिक्षिका म्हणून रुजू झाल्या. दर शनिवारी रविवारी त्या आपल्या घरी नाशिकला पळत. तिकडे त्यांचा संसार मुलं नवरा वाट बघत असत.
सुलभाला पहिल्यांदा इथे रहाणे अतिशय जड गेले. कसली ती शाळा आणि कसली ती मुलं. बाईंकडे पहिली ते सातवी सगळे वर्ग होते. अजून एक शिक्षिका येणार होती ती अजून तरी रुजू झाली नव्हती.
वर्गात मुलांची उपस्थिती नगण्य असायची. आली तर आली नाहीतर घरून त्यांना पकडून आणावे लागायचे असं मुलं म्हणायची.
बाईंनी एक महिना सगळा आढावा घेतला. मुलाना न ओरडता, गोड बोलून, गोष्टी सांगायला सुरुवात केली.
नवीन बाई मारत नाहीत, गाणी गोष्टी शिकवतात म्हटल्यावर हळूहळू सगळी मुलं शाळेत यायला लागली.
त्या दिवशी हजेरी घेताना नाव समोर आलं.. ‘नकुशा मोरे’.
बाईंनी नाव घेतल्यावर एक काळी सावळी किडकिडीत मुलगी उभी राहिली. फाटके कपडे, केस किती दिवसात तेलाचा थेंबही न बघितलेले. डोळे मात्र चमकदार.
“बाय मीच नकुशा. ”
सुलभा म्हणाली, “ हे कसलं ग नाव तुझं? ”
तर हसत म्हणाली, ” बाई मी माझ्या आयेची पाचवी पोरगी. सगळ्याना नकोच होती. माझं नाव कुनी ठेवलंच न्हाय. आज्जी म्हणायची नकुशी पोरगी आली जलमाला. म्हनून सगळे मला नकुशा म्हणतात. ”
… सुलभाच्या पोटात कालवलं. पाचवी मुलगी झाली म्हणून नकोशी? आणि तिचं नाव नकुशा?
हजेरी झाली आणि सुलभा शिकवण्यात गढून गेली. तिच रोज नकुशाकडे नीट लक्ष असायचं.
नकुशा रोज नेमाने शाळेत यायची. नाही पुस्तक नाही पाटी.
एक दिवस भावाची फाटकी चड्डी आणि सदरा घालून आली. ” नकुशा, हे कसले कपडे? असं घालून शाळेत यायचं नाही. मला चालणार नाही. ”
नकुशा मान खाली घालून उभी राहिली. ” बाई, एकच झगा आहे मला. तो काल धुतला तर अजून वल्ला हाये. मग हे कुडतं घातलं. शाळा बुडली तर तुम्ही रागाला येता न्हवं? मलाबी शाळा आणि तुम्ही लै आवडता. , म्हनून येते मी. घरी लै काम सांगती माय. इथं मला अब्यास आवडतो कराया. ”
सुलभाला अतिशय वाईट वाटलं. त्या आठवड्यात ती घरी गेली तेव्हा आपल्या मुलीचे, स्वप्नाचे कपडे तिने नकुशासाठी बॅगेत भरले. स्वप्नापेक्षा लहान होती नकुशा. पण होतील तिला. म्हणत सुलभाने तिला तेल कंगवा रिबिनी पण घेतल्या.
बाकीच्या मुलींची परिस्थिती तरी कुठे धड होती? पण नकुशा इतकी वाईट नव्हती. नकुशा खरोखरच नकोशी होती आईबापांना. पाच बहिणी आणि मग झालेला भाऊ. तो जीव की प्राण. नकुशा पाठोपाठच वर्षातच झालेला.
नकुशाला सुलभाने घरी बोलावले. नकुशा घाबरत घाबरत घरी आली.
“नकुशा, हे बघ मी काय आणलं तुला? या परीक्षेत तुला छान मार्क मिळाले ना म्हणून तुला बक्षिस. ”
नकुशाच्या डोळ्यात पाणी आलं. नकुशाने विचारलं, “ हे सगळं मला? एकलीला? बया. लै झ्याक आहेत बाई.. “
“ आता नकुशा, असाच छान अभ्यास करायचा. ”
“ बाई, मी इथं येऊ रातची झोपायला? मला अब्यास करायला जागा न्हाय झोपडीत. बा लै दारू पेतो. आयेला आमाला लै मारतो. मी येऊ का? मी तरास न्हाय देनार तुमाला. ”
सुलभाला गहिवरून आलं. “ ये तू नकुशा. पण तुझ्या आईची परवानगी घ्यायला मी उद्या घरी येईन तुझ्या. ”
दुसऱ्या दिवशी शाळा सुटल्यावर सुलभा नकुशाबरोबर तिच्या घरी गेली. घर कसलं, नुसती झोपडी होती ती. आत वाकून शिरावं लागत होतं. दारिद्र्य म्हणजे काय हे मूर्तिमंत उभं होतं तिथे.
“आये माज्या बाई आल्यात ग. ”.. आई लगबगीने बाहेर आली.
सुलभा म्हणाली, “ तुमची मुलगी फार गुणी आणि हुशार आहे हो. तिला अभ्यासाला जागा नाहीये.
माझ्याकडे झोपायला आली तर चालेल का? मी तिचा अभ्यासही घेत जाईन. ”
आई म्हणाली ” न्या खुशाल. बाकीच्या या पोरट्या नको म्हणत्यात शाळा. बसल्यात घरी नुसत्या उंडग्या. ही नकुशी लै गुणगान करती तुमचं. येक तरी माजी पोर शिकू दे. काय करावं बाय… नवरा काही कमवत नाही. मीच करती कष्ट. काय सांगू तुमाला. न्या हिला तुमी. ”
“अहो हिचं नाव मी सरकारी गॅझेटमध्ये बदलून घेऊ का? हे कसलं हो नाव? आपलं लेकरू कोणाला नकोसं होतं का हो? ” सुलभाने खूप विचारांती हे ठरवलं होतं.
“ अहो पाचवी पोरगी कोनाला हवी असनारे? काय ग नकुशे? नाव बदलतीस व्हय? अन काय ठेवती नवं नाव तुझी ही बाई? ” – ती आई गोंधळून गेली होती.
नकुशा लाजली. म्हणाली, “ मला आशा नाव आवडतं. बाई, नकुशी असलेली पोरगी आशा करून टाका तुम्ही. ”
सुलभा मनापासून हसली.. “ आता हिला नकुशा नाही म्हणायचं कोणी. आपण तुझं नाव आशा असं बदलून घेऊ. ”
… दुसऱ्या दिवशी सुलभाने शाळेत सगळ्याना सांगितलं, “ हिला आता नकुशा नाही म्हणायचं. तिचं नाव मी सरकारी गॅझेट मध्ये बदलून घेतलंय. आता ती आपली आशा झालीय हं. ”
आशा रोज बाईंच्या घरी रहायची. सुलभा कसा स्वयंपाक करते ते नीट बघायची. “अग आशा, आता थोडं वेळ घरी जा तुझ्या. ” तर म्हणायची “ नको. इथंच मस्त वाटतं मला बाई. ”
सुलभाच्या घरी राहून आशाची भाषा एकदम सुधारली. आशा झपाट्याने मोठी झाली. तरतरीत आशा आता छान दिसायला लागली. अजूनही सुलभाची बदली काही मूळ गावी होत नव्हती. आशा छान मार्क्स मिळवून दहावी झाली. अचानक सुलभाची बदली नाशिकला झाली.
“ आशा, तुझ्या या खेड्यात दहावी नंतर कॉलेज नाही. तू माझ्याबरोबर नाशिकला येतेस का?
तुझी आपण वसतिगृहात सोय करूया तिथे राहून घेशील का पुढचं शिक्षण? तुम्हाला जातीचे खूप फायदे मिळतात. घे करुन फायदा. शीक चांगली पुढे. मी आहेच ना तुझ्यासाठी. ” सुलभा अगदी मनापासून बोलत होती.
“ हो बाई. आवडेलच मला. मला तुमच्या लोकांसारखं शिकून मोठं व्हायचंय. मी राहीन वसतिगृहात. तुमच्या घरी राहून मी खरं जेवण कसं असतं ते बघितलं बाई. आमच्या घरी भाकरी असली तर भात नाही. भाकरीवर तिखट घालून खायचं. भाकरी वाळवून ठेवायच्या आणि मग पाण्यात कालवून खायच्या. पण वसतिगृहात यापेक्षा नक्की चांगलं असेल जेवण ना? मी राहीन तिथे. ”
आशाला नाशिकला आदिवासी वसतिगृहात सहज प्रवेश मिळाला. आशा तिथे राहून कॉलेजला जाऊ लागली. तिला हे शहर अतिशय आवडलं. आशाला सुलभा स्वप्नाचे ड्रेस देई. आशा ते आपल्या मापाचे करून मस्त वापरत असे. जन्मजात या लोकांना सगळ्यांशी आणि परिस्थितीशी जुळवून घ्यायची असलेली सवय तिला इथे उपयोगीच पडली. आशा बघता बघता बीकॉम झाली. तेही छान मार्क्स मिळवून.
– क्रमशः भाग पहिला
© डॉ. ज्योती गोडबोले
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
