सौ राधिका भांडारकर
जीवनरंग
☆ उंबरठ्यापलीकडे – – ☆ सौ राधिका भांडारकर ☆
पहाटेच्या अंधुक उजेडात सुमन अंगण झाडत होती.
हातात झाडू होता, पण मनात नेहमीसारखाच एक प्रश्न—
“आज पुन्हा काय होणार? ”
घरात नवरा झोपला होता. काल रात्री नेहमीप्रमाणेच दारू प्यायलेला. त्याच्या पावलांचा आवाज आला की सुमनच्या हातातलं काम थांबायचं. आवाज चढला की तिचं मन दडपायचं. घरात दोन मुलं होती. त्यांच्या डोळ्यांसमोर काही घडू नये म्हणून सुमन अनेकदा स्वतःभोवतीच एक भिंत उभी करायची.
ती दहावीपर्यंत शिकली होती. पुढे शिकायची तिची फार इच्छा होती. पण लग्न झालं आणि तिच्या हातात पुस्तकाऐवजी संसार आला.
“मुलीला एवढं शिकवून काय उपयोग? शेवटी संसारच करायचा ना! ”
आई-वडिलांनी सांगितलेलं वाक्य तिला आठवायचं.
संसार ती करत होती.
पण जगत होती का?
हा प्रश्न तिने स्वतःलाच कधी विचारला नव्हता.
सुमनला लग्नाच्या पहिल्या रात्रीच कळलं होतं की तिच्या संसारात प्रेमापेक्षा दारूचा वाटा मोठा आहे.
पहिल्या दिवशी तिने नवऱ्याला समजावलं होतं.
“इतकी दारू नका पिऊ. तब्येतीला वाईट आहे. ”
तो हसला.
“तू मला शिकवणार? ”
त्या एका वाक्यानेच तिच्या संसाराची दिशा ठरली.
नंतर दारू वाढत गेली आणि त्याबरोबर त्याचा आवाजही.
कधी शिव्या, कधी हात उगारलेला, कधी घरातला राग मुलांसमोर फुटलेला.
सुमन प्रत्येक वेळी गप्प राहायची.
तिला आईने एकच शिकवलं होतं;
“संसार टिकवायचा असतो. ”
म्हणून ती संसार टिकवत राहिली.
स्वतःला मात्र हळूहळू हरवत गेली.
कधीतरी एखाद्या मुलीला कॉलेजला जाताना पाहिलं की तिच्या मनात हलकंसं काहीतरी हलायचं.
आपणही शिकू शकलो असतो…
पण लगेच ती विचार मनातून झटकून द्यायची.
आता त्या गोष्टींचं वय तरी राहिलंय का?
एका रात्री तिच्या आयुष्याने अचानक वळण घेतलं.
दारूच्या व्यसनाने तिच्या नवऱ्याचा अखेर मृत्यू झाला.
घरात शोक होता. नातेवाईकांची गर्दी होती. मुलं घाबरलेली होती. सुमन मात्र एका विचित्र पोकळीत उभी होती.
तिच्या डोळ्यांत अश्रू होते.
पण त्या अश्रूंमध्ये दुःखाबरोबर आणखी काही होतं—
भीती.
उद्याचं काय?
मुलांचं काय?
घरखर्चाचं काय?
तेव्हा नवऱ्याच्या बँकेतील युनीअन लीडरने तिची घरी जाऊन भेट घेतली. तिला सांगितलं,
“तुम्हाला अनुकंपा तत्त्वावर नोकरी मिळू शकते. अर्ज करा. ”
सुमनने त्याच्याकडे पाहिलं.
“मला? ”
“हो. शैक्षणिक पात्रता आहे ना तुमची? ”
“दहावी पास आहे. ”
“मग अर्ज करा. ”
त्या दिवशी तिने पहिल्यांदा स्वतःसाठी एक कागद भरला.
नोकरीचा अर्ज. तो एक विचित्र प्रतिक्षेचा काळ होता.
पण काही महिन्यांनी तिची बँकेत नवर्‍याच्या जागी शिपाई म्हणून नियुक्ती झाली.
पहिल्या दिवशी ती साध्या साडीत बँकेत गेली. हातात डबा होता आणि मनात धडधड.
ज्या बँकेत तिचा नवरा कधी कर्मचारी म्हणून येत असे, त्याच बँकेत आता ती कामगार म्हणून उभी होती.
बँकेच्या दारात पाऊल ठेवताना तिच्या पोटात गोळा आला होता.
एका शिपाई कर्मचार्‍यानेच तिला तिच्या कामाचे स्वरूप, पद्धत समजावून सांगितली. मनातलं भय, बावरलेपण दाबून तिनं आयुष्यातलं अनोळखी पाऊल उचललं.
एका टेबलावरच्या अधिकाऱ्याने तिला फाईल दिली.
“हे रेकॉर्ड रूममध्ये ठेवा. ”
तिने फाईल घेतली.
दुसऱ्या कर्मचाऱ्याचा आवाज कानावर आला.
“अनुकंपेवर आली आहे ना? ”
“हो. ”
“म्हणजे नवऱ्याच्या मृत्यूची जागा भरली. ”
दुसरा हसला.
“नोकरीही आणि जागाही! ”
सुमनच्या हातातली फाईल थरथरली.
क्षणभर तिला वाटलं, फाईल तिथेच ठेवावी आणि घरी जावं.
पण तिने स्वतःला आवरलं.
फाईल रेकॉर्ड रूममध्ये ठेवली.
परत आली.
आणि आपल्या जागेवर शांतपणे उभी राहिली.
कुणी तिच्याकडे सहानुभूतीने पाहिलं.
कुणी कुजबुजलं.
“बिचारी…”
सुमनने ते ऐकलं.
तिला पहिल्यांदा जाणवलं—
‘बिचारी’ हा शब्द किती जड असतो!
तिने मनाशी ठरवलं—
मला बिचारी राहायचं नाही.
त्या दिवशी संध्याकाळी घरी आल्यावर मुलाने विचारलं,
“आई, तुझं ऑफिस कसं आहे? ”
सुमन काही क्षण गप्प राहिली.
“मोठं आहे. ”
“तू काय करतेस? ”
ती हसली.
“सगळ्यांची कामं सोपी करते. ”
तिला स्वतःलाही कळलं नाही, पण त्या दिवशी तिच्या मनात एक छोटासा विचार जन्माला आला होता—
‘मी फक्त शिपाई म्हणून राहणार नाही
पहिले काही दिवस तिने टेबलं पुसली, फाईली नेल्या, चहाचे कप नेले, ग्राहकांना फॉर्म दिले.
काम छोटं नव्हतं.
पण त्याहून तिचं स्वप्न मोठं होतं.
एक दिवस एका अधिकाऱ्याने तिला विचारलं,
“तुम्ही पुढे शिकणार आहात का? ”
ती क्षणभर गप्प राहिली.
“माझं वय झालंय आता…”
तो हसला.
“वय झालंय की आयुष्य उरलंय? ”
तो प्रश्न तिच्या मनात रुतून बसला.
त्या रात्री मुलं झोपल्यानंतर तिने जुनं दप्तर बाहेर काढलं.
दहावीचं प्रमाणपत्र त्यात होतं.
तिने ते हातात घेतलं. निर्धार केला, आता थांबायचं नाही.
तिने बारावी आणि पुढील पदवीच्या अभ्यासक्रमाची माहिती घेतली. बाहेरून ती अभ्यासक्रम पूर्ण करू शकत होती
घरकाम, नोकरी, मुलांची जबाबदारी आणि अभ्यास…
सगळं सांभाळताना तिची दमछाक व्हायची.
रात्री डोळे मिटायचे.
पुस्तक उघडायचं.
दोन पाने वाचायची.
डोळे पुन्हा मिटायचे.
पण प्रत्येक वेळी ती स्वतःला उठवायची.
“झोप नंतर घेईन. आधी हे आयुष्य जागं करायचं आहे. ”
पदवीची परीक्षा झाली.
निकाल लागला.
सुमन उत्तीर्ण झाली.
त्या दिवशी तिने प्रमाणपत्र हातात घेतलं आणि बराच वेळ त्याकडे पाहत राहिली.
तिच्या आयुष्यात पहिल्यांदा तिला स्वतःचा अभिमान वाटत होता.
आता ती पदवीधर झाली होती.
पदवी हातात घेताना तिच्या डोळ्यांसमोर नवरा नव्हता.
आई-वडील नव्हते.
नातेवाईक नव्हते.
तिच्या डोळ्यांसमोर होती—
ती स्वतः.
जिचं शिक्षण लग्नानंतर थांबलं होतं.
जिचा आवाज घराच्या चार भिंतींत हरवला होता.
जिला स्वतःच्या क्षमतेची जाणीवच करून दिली गेली नव्हती.
मग तिने बँकेच्या पदोन्नती परीक्षेची जाहिरात पाहिली.
क्लार्क पदासाठी परीक्षा.
तिने फॉर्म भरला.
सहकाऱ्यांनी आश्चर्याने विचारलं,
“तुम्ही? ”
ती हसली.
“हो. मी देणार आहे प्रमोशनची परीक्षा.
तिने अभ्यास सुरू केला.
परीक्षा दिली.
निकाल लागला.
ती नापास झाली. क्षणभर मन खचलं.
त्या रात्री तिने पुस्तकं पुन्हा कपाटात ठेवली.
एकही शब्द न बोलता ती बराच वेळ खिडकीत उभी राहिली.
मनात आवाज उठला—
‘तुझ्याकडून नाही होणार. ’
हा आवाज नवऱ्याचा होता की समाजाचा, तिलाच कळेना.
तेवढ्यात मुलगी तिच्याजवळ आली.
“आई, तू अभ्यास का बंद केलास? ”
“नापास झाले. ”
“मग? ”
“मग काय? ”
“पुन्हा परीक्षा दे ना. ”
सुमन तिच्याकडे पाहत राहिली.
मुलगी अगदी सहज म्हणाली,
“आम्ही परीक्षेत नापास झालो तर पुन्हा पेपर देतो ना! ”
त्या रात्री सुमनने कपाट उघडलं.
पुस्तकं बाहेर काढली.
आणि पहिल्या पानावर लिहिलं—
“एकदा नापास झाले म्हणजे आयुष्य नापास होत नाही. ”
दुसऱ्या प्रयत्नात ती उत्तीर्ण झाली.
शिपाई सुमन आता क्लार्क सुमन झाली होती.
तिच्या टेबलावर आता फाईली होत्या. संगणक होता. ग्राहक होते. जबाबदारी होती.
आणि आत्मविश्वासही.
तिने तिथेच थांबायचं नाकारलं.
पुढची परीक्षा.
पुन्हा अभ्यास.
पुन्हा परीक्षा. पुढे अधिकारी पदाची परीक्षा.
मग मॅनेजर.
प्रत्येक पायरीवर तिला एकच गोष्ट सतत जाणवत होती—
तिच्याविषयी लोकांची मतं बदलत होती; पण तिचं स्वतःविषयीचं मत त्याहून वेगाने बदलत होतं.
पूर्वी ती प्रश्न विचारायला घाबरायची.
आता ती नियम विचारायची.
पूर्वी वरिष्ठांनी सांगितलेलं म्हणजे अंतिम सत्य असायचं.
आता ती कागदपत्रं तपासायची.
पूर्वी चूक झाली की घाबरायची.
आता चूक दाखवून दुरुस्त करायची.
एकदा मॅनेजर म्हणून काम करताना एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने तिच्या निर्णयाला विरोध केला.
“मॅडम, हा निर्णय थोडा कठोर आहे. ”
सुमनने शांतपणे कागद त्यांच्यासमोर ठेवला.
“कठोर नाही. नियमाप्रमाणे आहे. ”
“पण नेहमी असं केलं जात नाही. ”
ती क्षणभर थांबली.
पूर्वीची सुमन असती तर गप्प बसली असती.
आजची सुमन मात्र म्हणाली,
“नेहमी काय केलं जातं यापेक्षा काय योग्य आहे, हे महत्त्वाचं आहे. ”
खोलीत शांतता पसरली.
सुमनने पहिल्यांदा स्वतःच्या आवाजात स्वतःला ओळखलं.
हा आवाज भीतीचा नव्हता.
तो आत्मविश्वासाचा होता.
एका सकाळी तिच्या टेबलावर नियुक्तीपत्र आलं.
झोनल मॅनेजर.
तिने कागद हातात घेतला.
डोळ्यांसमोर एकामागून एक चित्रं तरळून गेली.
दारूच्या वासाने भरलेली ती घराची खोली.
रडणारी मुलं.
पतीच्या मृत्यूनंतरचा तो अंधार.
बँकेचा पहिला दिवस.
“अनुकंपेवर आली आहे. ”
छोट्या दिव्याखाली केलेला अभ्यास.
पहिलं अपयश.
मुलीचं वाक्य—
“पुन्हा परीक्षा दे ना! ”
आणि आज…
झोनल मॅनेजर.
तिच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
पण आज तिला स्वतःची कीव आली नाही.
तिला स्वतःचा अभिमान वाटला.
मेहनत, प्रामाणिकपणा आणि निर्णयक्षमता तिला पुढे नेत राहिली.
क्लार्क.
अधिकारी.
मॅनेजर.
आणि अखेर—
झोनल मॅनेजर.
पहिल्या दिवशी ज्या बँकेत ती शिपाई म्हणून पाऊल ठेवून आली होती, त्याच बँकेच्या एका मोठ्या कार्यालयात आज तिच्या टेबलावर नावाची पाटी होती—
सुमन देशमुख
झोनल मॅनेजर-सुमन देशमुख.
तिने त्या नावावरून अलगद हात फिरवला.
एकेकाळी तिचं नाव तिच्या पतीच्या नावामागे लपलेलं होतं.
नंतर ते विधवा म्हणून उच्चारलं गेलं.
मग अनुकंपेवर आलेली शिपाई म्हणून.
पण तिने त्या सगळ्या ओळखींच्या पलीकडे स्वतःचं एक नाव कमावलं होतं.
सुमन.
फक्त सुमन.
तिच्या कष्टांनी उभं केलेलं नाव.
तिने खिडकी उघडली.
बाहेर अंधार पसरत होता.
पण तिला अंधाराची भीती वाटत नव्हती.
कारण तिला आता माहीत होतं—
उंबरठा ओलांडला की रस्ता आपोआप मिळत नाही.
रस्ता स्वतःच्या पावलांनी तयार करावा लागतो.
आणि सुमनने तो तयार केला होता.
एकेक पाऊल टाकत.
एकेक जखम मागे सोडत.
एकेक भीतीवर मात करत.
ती कुणाच्या दयेने वर आली नव्हती.
तिला फक्त एक संधी मिळाली होती.
बाकीचा प्रवास—तिने स्वतः घडवला होता.
ती पाटी पाहताना तिच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
पण ते दुःखाचं नव्हतं.
ते समाधानाचंही नव्हतं.
ते होतं—
स्वतःला पुन्हा मिळवल्याचं.
स्त्रीला उभं करण्यासाठी नेहमी कुणीतरी हात द्यायलाच हवा असं नाही.
कधी कधी तिला फक्त एक दार उघडून द्यावं लागतं.
दार उघडलं की पुढचा रस्ता ती स्वतः तयार करू शकते.
आणि सुमनने तो रस्ता तयार केला होता.
आपल्या पावलांनी.
आपल्या कष्टांनी.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं—
आपल्या आत्मसन्मानाने.
कालांतराने सुमन मोठ्या सन्मानाने निवृत्त झाली. शिपाई म्हणून सुरू झालेला तिचा प्रवास झोनल मॅनेजरपदापर्यंत पोहोचला होता. तिची दोन्ही मुलं उत्तम शिक्षण घेऊन आपल्या आयुष्यात स्थिरावली. मागे वळून पाहताना तिला जाणवलंअनुकंपा म्हणून मिळालेली ती नोकरी तिच्या आयुष्याची केवळ सुरुवात होती; पुढचा प्रत्येक टप्पा तिने आपल्या कष्टांनी, जिद्दीने आणि आत्मविश्वासाने गाठला होता. आता मात्र तिच्या आयुष्याला एक नवा अर्थ मिळाला होता. अन्याय, हिंसा किंवा परिस्थितीने दबलेल्या स्त्रियांना ती मार्गदर्शन करू लागली होती. त्यांना स्वावलंबनाचा मार्ग दाखवताना ती एकच सांगायची—“परिस्थितीने तुमच्यासाठी एक दार बंद केलं असेल, तर घाबरू नका; दुसरं दार शोधा. आणि तेही बंद असेल, तर उघडण्याची ताकद स्वतःमध्ये निर्माण करा. ” कधीकाळी स्वतःसाठी उंबरठा ओलांडणारी सुमन आता इतर स्त्रियांना तो उंबरठा ओलांडण्याचं बळ देत होती. तिचा संघर्ष संपला नव्हता; तो आता दुसऱ्यांच्या आयुष्यात उजेड पेरण्याचं कारण झाला होता.
© सौ. राधिका भांडारकर
पुणे
मो.९४२१५२३६६९
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
