मराठी साहित्य – मनमंजुषेतून ☆ “सोलापूरी शेंगाचटणी…” ☆ सुश्री शीला पतकी ☆

सुश्री शीला पतकी 

 मनमंजुषेतून 

☆ “सोलापूरी शेंगाचटणी…” ☆ सुश्री शीला पतकी ☆

☆

श्री सिद्धरामेश्वर ग्रामदैवत असलेल्या या गावावर त्यांच्या कृपेमुळे सुख शांती आणि त्याबरोबर समाधान नांदते आहे. ज्यांना सुख शांती आणि समाधान हवे होते ते सोलापुरात राहिले. ज्यांना सुख हवे होते ते बिचारे सोलापूर सोडून गेले. सोलापूरकर बे वापरत असला तरी बेरकी नाही तो खूप मायाळू कनवाळू माणुसकी असलेला आहे.

 इथल्या खाद्य संस्कृतीत अग्रक्रमाने येणारा पदार्थ म्हणजे शेंगादाण्याची चटणी स्वयंपाक घरातील हे दैवत! जेवताना बाकी काही नसलं तरी चालेल पण शेंगादाण्याची चटणी पानात असलीच पाहिजे! हा इथला नियम. सोलापूरची शेंगदाण्याची चटणी ही जातीपाती धर्मात भेद करत नाही. तुम्ही सोलापुरी म्हणल्यावर तुम्ही कोणत्याही जातीचे धर्माचे असा तुमच्या घरात आणि पानात शेंगाची चटणी हवीच हवी. या शेंगाचा चटणीने सोलापूरला जगात मार्केट मिळून दिले आहे.

पानांमध्ये मीठानंतर डाव्या बाजूला विराजमान होण्याचा मान या चटणीला तसेच उजव्या बाजूची भाजीची जागा भरून काढण्याचा सन्मान सुद्धा तिचाच… भाजीची जागा भरून काढणे हे तिचेच काम. सोलापुरी माणसाला न्याहरीला शिळी

 भाकरी दही किंवा तेल शेंगाची चटणी कांदा एवढे पदार्थ झाले की तो कुठे हॉटेल हुडकणार नाही. दोन पोळ्या दुधात कुस्करून त्याबरोबर शेंगाची चटणी तोंडी लावणारे अनेक जण तुम्हाला सोलापुरात मिळतील. शाळेतल्या असंख्य विद्यार्थ्यांच्या डब्यात तेल चटणी पोळी हा पदार्थ कॉमन आहे. 70% पोरांच्या डब्यात तेल चटणी पोळी मिळणारच!

खूप वर्षापूर्वी माझी आत्ये बहीण पुण्यावरून आली प्रवासात म्हणून तिने दोन पोळ्या आणि चटणी आणली होती त्या चटणीत अर्धवट कुटलेले शेंगदाणे तिखट आणि मीठ एवढे पदार्थ होते त्यातल्या कुठल्याही पदार्थाची एकमेकांशी गट्टी नव्हती ती मला म्हणाली, ” शेंगाची चटणी खा खूप छान झाली” मी म्हणलं, ” याला तुम्ही शेंगाची चटणी म्हणता? ” मग आमच्या घरातली उखळी चटणी तिला खाऊ घातली त्यानंतर मात्र असंख्य वेळा सोलापूर जाताना ती आपल्या मामीकडे हट्ट करून उखळी चटणी घेऊन जात असे उखळी चटणी म्हणजे उखळात कांडून कांडून त्याला तेल सुटल्यावर.. त्याचा एक वेगळा सुगंध येतो… खमंगपणा वाढतो. शेंगादाणे खूप बारीक होत नाहीत पण एकमेकात मिसळून जातात आणि त्याला उखळाचा आकार प्राप्त होतो त्याला आम्ही मुद्दा चटणीही म्हणतो आता मुद्दा असा आहे ही चटणी तेल सुटल्यामुळे मुद्दा झालेले असते. एका घरात तर मी तिचे लाडू बनवलेले पाहिले शेंगाच्या चटणीचे लाडू…? काय कल्पना आहे ना त्यांच्याकडून हे लाडू पुण्याला असलेल्या त्यांच्या माहेरी पाठवले जात. माझ्या गावाकडून माझ्या काकूचा फोन येई” काय पाठवू तुला खायला “तेव्हा मी सरळ सांगायची सहा भाकरीचे एक गाठोडे पाठवा तेही अगदी पांढऱ्या स्वच्छ फडक्यात बांधून, डबा नको पहिल्या दोन भाकरी शेंगाची चटणी म्हणजे एका भाकरीवर शेंगाची चटणी आणि त्याच्यावर झाकल्यासारखी दुसरी भाकरी दोन भाकरी मध्ये तुरीच्या डाळीचा पेंडपाला आणि वरच्या दोन भाकरी मध्ये हळद मोहरी घातलेले बाट्याचे कैरीचे लोणचे… अहाहा या वर्णनाने सुद्धा तोंडाला पाणी सुटत. त्या शेंगाच्या चटणीच्या सहवासाने स्नेहमय झालेली ती भाकरी अप्रतिम चवीची असायची. मुळात शेंगाची चटणी करताना शेंगा मध्यम आचेवर खरपूस भाजल्या पाहिजेत त्यातच खमंगपणा उतरला पाहिजे मग याची टरफले काढून योग्य प्रमाणात तिखट मीठ थोडेसे जिरे हा ऑप्शन आहे भरपूर लसूण इथे मात्र काटकसर नाही असे टाकून हे मिश्रण उखळातच कांडावे लागते तेव्हा त्याला सोलापुरी चटणी म्हणतात. या चटणीला मिक्सरचा आधुनिकपणा मानवत नाही आणि ती चवही त्याला येत नाही आणि मग कुटून कुटून तेल सुटल्यावर काढलेली चटणी म्हणजे सोलापुरी शेंगा चटणी!

शेंगाची चटणी हे पुरुषप्रधान संस्कृतीचे प्रतीक आहे…

वाटलं ना थोड अवघड वाक्य! पण मी असं ऐकलेलं आहे आणि पाहिलेलं सुद्धा आहे की पानात शेंगाची चटणी नाही म्हणून ताट भिरकावून देणारे पुरुष होते. त्यामुळे बायका आवर्जून डबाभर शेंगाची चटणी करून ठेवीतच कारण ती जर संसारातला सलोखा सांभाळत असेल तर कशाला भानगडीत पडा…? हा सुज्ञपणा सोलापुरी बायकांमध्ये होता. मी एका लग्नाला गेले होते खेडेगावात त्या ठिकाणी एका मोठ्या टोपल्यात शेंगाची चटणी करून ठेवलेली होती कोपऱ्यात टोपलवर कांदे होते आणि एका चटईवर पातळ कडक भाकरी होत्या… हा लग्नातला कुणीही आल्यानंतर केला जाणारा पहिला पाहुणचार! खेडेगावात अख्खा गाव त्या लग्नात असतो तेव्हा गावातल्या कोणीही यावं आणि शेंगा चटणी बरोबर भाकरी खाऊन जावं अशी तेव्हाची परिस्थिती होती

शेंगाच्या चटणीला पहिलं मार्केट मिळून दिलं ते नसले यांच्या चटणीने नसले यांची शेंगाची चटणी प्रसिद्ध पावली. सोलापुरात आलेला माणूस चादरीबरोबर शेंगाच्या चटणीची पाकीट घेऊन जात असे आता नसल्यांच्या चटणी बरोबर “सुंदर चटणी” जी लकी चौकात मिळते त्यांचं पॅकिंग खूप छान असतं तेच छान पिशवी देतात बरोबर त्यामुळे तिचा पुडा कॅरी करायला सोपा पडतो. शिवाय सोलापुरी तिखटपणा न खपणार्‍या माणसासाठी कमी तिखटाच्या, सपक… असे अनेक प्रकारे त्यांच्याकडे मिळतात. त्याचप्रमाणे लक्ष्मी मार्केटच्या जवळ पूर्वी जिथे चुरमुऱ्याची दुकान होती तिथेही वेगवेगळे मसाले आणि त्याबरोबर प्रामुख्याने मिळणारी चटणी खूप चविष्ट असते. पेठे यांची चटणी प्रसिद्ध होती परंतु नसले पासून मात्र शेंगाच्या चटणी चे बाजारी मार्केट वाढले आता अनेक धाब्यावर सुद्धा तुम्हाला शेंगाची चटणी मिळते. शेंगाची चटणी पार अमेरिकेपर्यंत पोहोचली आणि आता ते काय फार अवघड नाही सोलापूरचे अनेक लोक आता अमेरिकेत सुद्धा स्थायिक झालेले आहेत तरीही सोलापूरी माणसाला अजूनही त्याचा म्हणावा तसा ब्रँड जमलेला नाही. सोलापुरात येणारा प्रत्येक माणूस चादरी घेऊन जातो तसाच सोलापुरी शेंगादाणा चटणी घेऊन जातोच जातो. सोलापूरहून जाणारा माणूस आपल्या नातेवाईकांना भेट म्हणून शेंगदाणे चटणी घेऊन चालला आहे.

माझ्याकडे एक मुंबईच्या गायनॅकॉलॉजिस्ट आल्या होते त्यांना मी कडक भाकरी शेंगाची चटणी आणि मेथी ची तोडलेली भाजी दिली त्यांचा मुंबईवरून दुसरे दिवशी फोन आला की कसं खायचं? मी म्हणाले, “भाकरीच्या मध्ये शेंगाची चटणी घ्या त्याच्यावर दही घाला कडेकडेने भाकरी शेंगाच्या चटणी लावून खा मध्यावर याल तेव्हा तो भिजलेला तुकडा इतका अप्रतिम लागतो त्याची चव जेवणानंतर तासभर तरी रेंगाळत राहते आणि मध्ये मध्ये तुम्हाला तोडून निवडून दिलेली कच्ची मेथी तोंडी लावा”. तासाभराने त्यांच्या मिस्टरांचा फोन आला ते डॉक्टर आहेत “शीलाताई एका अप्रतिम पदार्थाचे मी आज सेवन केले आणि तृप्त झालो ही किमया शेंगाच्या चटणीत आणि कडक भाकरीत आहे पण भाकरीतला कडकपणा सोलापुरी माणसात मात्र अजिबात नाही तो खूप प्रेमळ आहे तो कोणत्याही अनोळखी माणसावर विश्वास ठेवून त्याला घरात घेतो चहा पाजतो आणि त्याच्या पाहुण्याच्या घरापर्यंत नेऊन सोडतो.

कर्नाटक जवळ असल्यामुळे शेंगाच्या चटणीची बॅडगी मिरचीशी जवळीक वाढली आहे त्यामुळे त्याला एक वेगळा लालपणा पण येतो त्यामुळे तिचे सौंदर्य वाढले आहे. पण कोल्हापुरी लवंगी मिरचीचा ठसका लागलेला शेंगादाणा डोळ्यात पाणी आणल्याशिवाय सोडत नाही अशा सर्व तिखट प्रकारच्या चटण्या सुद्धा यात उपलब्ध असतात तर अशी ही सोलापुरी शेंगा चटणी हिला कोणत्याही प्रकारची भेसळ मान्य नाही उगीच तीळ शेंगादाणा चटणी खोबरे शेंगादाणा चटणी असे कोणतेही प्रकार प्रयोग म्हणून सुद्धा करू नयेत ती शुद्ध आणि सात्विक आहे बरं…!

डिसेंबर महिन्यापासून सोलापुरात सुरू होणाऱ्या हुरडा महोत्सवात याचे स्थान अनन्यसाधारण आहे शेंगाच्या चटणी शिवाय चव नाही हिरव्यागार लुसलुशीत हुरड्या शेजारी तांबडीलाल सोलापुरी शेंगा चटणी मांडली की हुरड्याची चव आणि त्याचे सौंदर्य दोन्ही वाढते. हुरड्याचे मार्केटिंग करताना हुरड्याच्या थाळीचे जे चित्र टाकतात त्यात हुरड्या बरोबर असलेल्या शेंगा चटणीचे फोटो अत्यंत भुरळ पाडणारे आकर्षक असतात. अर्थात कुणाच्याही शेतात जाऊन हुरडा खाऊन येणार्या आमच्या पिढीला हे मार्केटिंग तितकेसे बरे वाटत नाही. पण काळ

बदललाय. चलता है…!

एका माझ्या वाचकाने सुचवलं याच्यावर लिहा हो… म्हणून हा लेखन प्रपंच खर तर प्रत्येक वाचकाला एक शेंगाचटणीचा पुडा द्यावा असं मला खूप वाटतं पण इथून ते शक्य नाही ना मंडळी… हा लेख वाचल्यानंतर बाजारात जा शेंगा चटणी घेऊन या तेल चटणी पोळी खा आणि तृप्त व्हा.

चटणी आवडली तर पुढे पाठवा ते ते सुद्धा थोडी चव चाखतील ना माझी काहीच हरकत नाही…!

☆

© सुश्री शीला पतकी

माजी मुख्याध्यापिका, सेवासदन प्रशाला सोलापूर 

मो 8805850279

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈