मराठी साहित्य – विविधा ☆ “संकट हीच संधी” ☆ श्री जगदीश काबरे ☆

श्री जगदीश काबरे

🌸 विविधा 🌸

☆ “संकट हीच संधी” ☆ श्री जगदीश काबरे ☆

मानवी जीवनात संकटे, आजार आणि अनपेक्षित घटना या अपरिहार्य आहेत; परंतु त्या क्षणी माणसाची मानसिक प्रतिक्रिया त्याच्या पुढील आयुष्याची दिशा ठरवते. एखादे संकट कोसळले किंवा गंभीर आजार झाला की “मलाच का? हे माझ्याच नशीबी आहे का आले?” असे प्रश्न पडणे ही स्वाभाविक प्रतिक्रिया होय… पण ही अंतर्मुखतेऐवजी आत्मदयेची छटा असलेली प्रतिक्रिया असते. या प्रश्नामागे अन्यायाची भावना आणि स्वतःला परिस्थितीचा बळी समजण्याची प्रवृत्ती दडलेली असते. ही मानसिकता दीर्घकाळ टिकली तर ती निराशावाद, हताशपणा आणि निष्क्रियता वाढवू शकते, कारण यातून समस्या सोडवण्याऐवजी परिस्थितीला दोष देण्याची सवय निर्माण होते. अशा वेळी व्यक्ती आपली उर्जा प्रश्न विचारण्यात खर्च करते, पण उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न कमी पडते.

याउलट, “हे का घडले?” किंवा “यातून मी काय शिकू शकतो?” असा विचार हा अधिक रचनात्मक आणि सकारात्मक दृष्टिकोन दर्शवतो. या भूमिकेतून व्यक्ती स्वतःच्या जीवनशैलीकडे, निर्णयांकडे आणि सवयींकडे वस्तुनिष्ठपणे पाहू लागते. उदाहरणार्थ, एखादा आजार झाल्यास त्यामागील कारणे—जसे की आहार, व्यायामाचा अभाव, ताणतणाव, किंवा वैद्यकीय दुर्लक्ष—यांचा विचार केल्यास भविष्यात त्यापासून बचाव करण्याचे मार्ग सापडू शकतात. संकटांच्या बाबतीतही तसेच आहे; चुकीचे निर्णय, अपुरी तयारी, किंवा बाह्य परिस्थिती यांचे विश्लेषण केल्यास पुढील वेळी अधिक सजगपणे वागता येते. ही वृत्ती केवळ समस्या समजून घेण्यापुरती मर्यादित राहत नाही, तर ती व्यक्तीला कृतीशील बनवते.

सामाजिक पातळीवरही ही दोन मानसिकता भिन्न परिणाम घडवतात. “माझ्याच वाट्याला का?” हा दृष्टिकोन व्यक्तीला स्वतःपुरता मर्यादित ठेवतो, तर कारणमीमांसा करणारी वृत्ती व्यापक संदर्भ समजून घेण्यास मदत करते. उदाहरणार्थ, एखाद्या आजाराचा प्रसार झाला तर केवळ वैयक्तिक दु:खावर थांबण्याऐवजी सार्वजनिक आरोग्यव्यवस्था, स्वच्छता, जागरूकता यांसारख्या घटकांचा विचार केल्यास सामूहिक उपाययोजना शक्य होतात. त्यामुळे सकारात्मक वृत्ती ही केवळ वैयक्तिक विकासापुरती नसून सामाजिक प्रगतीसाठीही महत्त्वाची ठरते. याचा अर्थ असा नाही की “माझ्याच बाबतीत का?” हा प्रश्न पूर्णपणे चुकीचा आहे; तो मानवी भावनांचा नैसर्गिक भाग आहे. परंतु त्या प्रश्नात अडकून न राहता, पुढे जाऊन कारणांचा शोध घेणे आणि त्यावर उपाययोजना करणे हे अधिक महत्त्वाचे आहे. संकटांना टाळता येत नाही, पण त्यातून शिकण्याची आणि स्वतःला अधिक सक्षम बनवण्याची संधी नक्कीच असते. त्यामुळे निराशावादी आत्मदयेपेक्षा विवेकाधिष्ठित, कृतीशील आणि सकारात्मक दृष्टिकोन स्वीकारणे हेच खऱ्या अर्थाने मानसिक परिपक्वतेचे लक्षण आहे. त्यामुळे बिकट परिस्थितीतून मार्ग काढताना अथक परिश्रम करण्याची जिद्द निर्माण होते. 

© श्री जगदीश काबरे

(लेखक विज्ञान आणि वैज्ञानिक दृष्टीकोन प्रसारक आहेत.)

jetjagdish@gmail. com

मो ९९२०१९७६८०

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈