श्री ‘दादासाहेब दापोलीकर
पुस्तकावर बोलू काही
☆ “परीसस्पर्श (लेखसंग्रह)” – लेखक : डॉ. निशिकांत श्रोत्री ☆ परिचय – श्री दादासाहेब दापोलीकर (सुमंत जुवेकर) ☆
पुस्तक : परीसस्पर्श (लेखसंग्रह)
(आदरणीय, स्पृहणीय, अनुसरणीय अशा शब्दचित्रांचा परामर्श.. !!)
लेखक – डॉ. निशिकांत श्रोत्री
मो ९४०४३२०५९३
प्रकाशक – स्मिता टाईपसेटर्स, पुणे
पृष्ठसंख्या – १५४
मूल्य – ₹ २००/-
काही स्मृतिचित्रे सातत्याने आपल्या मनाच्या चलभूमीवर परीसरूप घेऊन जीवनाला, अंतरंगाला सोनियाची झळाळी देतात. अशाच काही परीसांचे हे आलेख आपल्या हाती लेखक सुपूर्त करत आहेत.
सहज सोपी समजणारी रचना, प्रत्येकाच्या स्वभावातील बारकावे, प्रत्येकाची वागण्याची आणि व्यक्त होण्याची लकब हे सर्व वाचताना उत्कंठा वाढत जाते. लेखकाच्या आयुष्यातील ह्या सर्व व्यक्तिमत्वाशी आपण नकळत जोडले जातो.
यांत वापरलेली संवादशैली, योग्य आणि अचूक ठिकाणी पेरलेली वचने, गाणी, म्हणी यांचा चपखल वापर यामुळे हे पुस्तक वाचनीय, प्रेरणीय, संग्रहणीय झाले आहे.
पुस्तकाचे देखणे मुखपृष्ठ श्री. हेमंत सरदेसाई यांनी मोठ्या परिश्रमाने केल्याचे दिसून येते.
१) परीसस्पर्श : मराठे सर
मराठे सरांचे करडे व्यक्तिमत्व लेखाच्या सुरुवातीला असलेल्या संवादातूनच जाणवते. करडी शिस्त असलेले, विद्यार्थ्यावर मनापासून प्रेम करणारे मराठे सर म्हणजे विलक्षण संतापी व्यक्ती. हुशार, निवडक विद्यार्थी गोळा करून त्यांना त्यांच्या बुद्धिमत्तेचे चीज व्हावे म्हणून शिकविण्याचा वेडा ध्यास. लेखकांचाही रात्री ९ ते ११ चालणाऱ्या विशेष वर्गात समावेश होता.
सरांना एक सवय होती. सतत खारे दाणे खाण्याची. त्यांचा अखेरदेखील या सवयीमुळे कठीण झाला होता. शेवटच्या दिवसात सरांची सेवा करावयास मिळाल्याचे भाग्य लेखकांना लाभले आहे. लेखाचा शेवट अतिशय हृद्य झाला आहे. सरांचे ऋण अखेरपर्यंत फेडू न शकल्याची खंत ते व्यक्त करतात.
२) गुरुमहर्षी : बाबासाहेब शिरोळे
झूलॉजीसारखा कठीण विषय सोपा करून शिकविणे हे त्यांचे कसब. विषय विलक्षण सोपा करून शिकवण्यासाठी दैनंदिन जीवनातील दाखले देत. त्याच्या जोडीला सक्रिय अभिनयही असे.
एखादे विशिष्ट पुस्तक संदर्भ म्हणून वापरत नसल्याने लेखक श्रोत्री सर शिरोळे सर शिकवत असताना त्याच्या मनापासून नोट्स काढत असत. सरांकडून त्या वेळेवारी तपासूनही घेत असत. शिरोळे सरांनी कधीही लेखकाच्या जिज्ञासू वृत्तीला तडा जाऊ दिला नाही. तथापि ते उत्तर कसे शोधायचे याचे मार्गदर्शन केले. यातूनच लेखकांनी स्वावलंबनाचा धडा आत्मसात केला.
हिमालय हा त्यांच्या आस्थेचा विषय होता. हिमालयाशी संबंधित नऊ विषयावर त्यांची व्याख्यानमालाही असे. सरांनी सर्प या विषयीदेखील विशेष संशोधन केले होते. त्याबाबत गाढा अभ्यास होता. अध्यात्म आणि संत साहित्य यावर त्यांची विशेष व्याख्यानेदेखील होत.
३) दुधावरची साय : दादा भट
लक्षवेधक सुरुवात हे लेखकाच्या हातचं कौशल्यच आहे. मातृभूमीचा झालेला विरह करुण रसात आवेगाने मांडणाऱ्या स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या ‘सागरा प्राण तळमळला’ या कवितेने लेखाची सुरुवात झाली आहे.
आपल्या लहानग्या कोवळ्या वयातील नातवाला जाज्वल्य देशभक्तीचा पाठ देणारे आजोबा श्री दादा भट यांच्याविषयी लेखकांनी या स्मृतीचित्रात वर्णिले आहे. लेखकांचे आजोबा हे हाडाचे शिक्षक. शिकणारे विद्यार्थी कोण, त्यांची आकलन शक्ती आणि शिकवण्यामागील उद्देश याची पुरेपूर जाण ठेवून ज्ञान देणारे दादा हे लेखकांच्या लेखनामागची प्रमुख प्रेरणा आहेत.
त्यांच्या मॅट्टिकच्या उत्तरपत्रिका या अंतिम निकालानंतर सूचनाफलकावर लावल्या होत्या. असा आदर्श शिक्षक आणि विद्यार्थी रूपात असलेले दादा हे लेखकाचे सर्वात लाडके शिक्षक होते. आदर्श शिक्षकासोबत ते लेखकही होते. त्यांनी लिहिलेली इतिहासाची पुस्तके ही त्याकाळी पाठ्यपुस्तक म्हणून वापरली जात होती.
आपल्या सर्व मुलांना उत्तम संस्कार देऊन त्यांना आदर्श नागरिक घडविणे हा त्यांचा ध्यास होता. काळानुसार आवश्यक बदल करणे या प्रगत विचारांनां त्यांचा पाठिंबा होता. कोणतेही ज्ञान, कौशल्य प्राप्त करताना आत्मविश्वास महत्त्वाचा असतो.
४) तत्त्वनिष्ठ : श्री. न. ना. भिडे सर
शास्त्र आणि भाषा यांचे अचूक, सखोल ज्ञान असलेले श्री भिडे सर हे आहेत या पुस्तकातील आणि लेखकाच्या जीवन मार्गावरील महत्त्वाचे परिस. स्वभाव शांत, डोळे कमालीचे तेजस्वी, अमोघ वाणी आणि पेहरावात अतिशय साधेपणा, विस्तीर्ण गौरवर्णीय भालप्रदेशावर भूमध्यावर रेखलेली लाल रंगाची चंद्रकोर विशेष लक्ष वेधून घेत होती. लेखकाला घडलेले परिसाचे हे प्रथमदर्शनी वर्णन आपल्या वाचकांच्या डोळ्यासमोर सहज चित्र निर्माण करते.
योग्य आणि परिश्रमी, होतकरू विद्यार्थ्यांना अधिक बहुश्रुत आणि परिपूर्ण बनविण्यासाठी ते विशेष संस्कृत वर्गाचे आयोजन करीत असत. वर्गाला सुरुवात करण्यापूर्वी ते सर्व विद्यार्थ्यांना आळंदी येथे ज्ञानेश्वर माऊलींच्या समाधीचे दर्शनास घेऊन जात. अपेय पान, सामीष आहार आणि अनैतिक वर्तन यापासून दूर राहावे, अशी शपथ ते त्या समाधीसमोर विद्यार्थ्यांना घ्यायला लावत असत. शिक्षणाबरोबरच उच्च प्रतीचे सात्विक संस्कारही त्यांनी आपल्या विद्यार्थ्यांना दिले.
५) दिलदार : डॉक्टर अच्युत उमराणीकर
अत्यंत विद्वान, तत्वनिष्ठ, कामाप्रती एकनिष्ठ आणि आपले सर्वस्व वाहणारे सर श्रोत्री सरांसाठी एक प्रसन्न, दिलदार व्यक्तिमत्व. विद्यार्थ्यांमधील त्यांना त्याप्रमाणे जबाबदारी देणे आणि त्यांना गुणसंपन्न करणे हा त्यांचा ध्यास. म्हणूनच लेखक श्रोत्री सरांचे वैद्यकीय शिक्षण सुरू असतानाच पदवी मिळण्यापूर्वी उमराणीकर सरांनी त्यांचे मीरा हॉस्पिटल सांभाळण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर एका दिवसाकरता दिली होती.
लेखकांच्या कुटुंबात एक हेलावून टाकणारी घटना घडली. लेखकांची वहिनी धनुर्वाचाचे निमित्त होऊन सव्वा वर्षाच्या लहान मुलीला सोडून अचानक निघून गेली. त्यावेळी सर्व घर अतिशय दुःखात होते. या कठीण प्रसंगी डॉक्टर स्वतः लेखकांच्या घरी आले आणि धनुर्वाताचा लसीकरणाचा कार्यक्रम उरकला. असे हे पितृतुल्य उमराणीकर सर. आपुलकीच्या पोटी लहानथोर भाव रुजत नाही, हे तत्त्वज्ञान या प्रसंगातून लेखकाला शिकावयास मिळाले.
पदवीत्तर शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी काही करणे हा जणू डॉक्टरांचा छंदच. पुणे ऑब्सटेट्रिक अँड गाय्नॉलॉजिकल सोसायटी सरांच्या अखेरपर्यंत अर्ध्या वचनात होती तरीही उमराणीकर सरांनी याचा कधीही स्वतःसाठी फायदा करून घेतला नाही. शेवटपर्यंत दिलदार आणि तत्वनिष्ठ हीच ओळख लेखकांच्या मनावर कायमची कोरली गेली.
६) देवमाणूस : देव सर
स्मृतीचित्राची सुरुवात वेधक प्रसंगाने करून देणे हे लेखकाचे गाढे वैशिष्ट्य. हाडाचे शिक्षक, अभिनय आणि रसाळ वाणीद्वारे पाठाची ओळख करून देणारे, अतिशय तन्मयतेने शिकविणारे, मोकळेपणाने आपुलकीचे संवादाचे नाते ठेवणारे प्रेमळ स्वभावाचे देवसर.
एखादा विषय नीट करावा म्हणून देखील त्यांनी आगळ्या पद्धती शोधून काढल्या होत्या. जसे की इंग्रजी शिकवताना काही नियम बनवले होते जे प्रत्यक्ष पुस्तकात दिलेले नसत. पण विद्यार्थी हमखास तेथे चुका करत. यासाठी त्यांनी काही बापजन्माचे नियम शोधून काढले होते,
सदैव हसतमुख राहणे आणि सहवासातील इतरांना देखील हसवणे हा स्वभाव. एखादा विषय विद्यार्थ्यांना व्यवस्थित समजावा यासाठी विलक्षण आटापिटा. असे हे आगळेवेगळे व्यक्तिमत्व.
७) मायेचा आधार : लिली कामत मॅडम
लिली कामत मॅडम म्हणजे जणू मायेची अवीट गोडीच. विद्यार्थ्यांची अभ्यासातील गोडी शिकण्याची धडपड पाहून त्यांना स्नेहाने मार्गदर्शन करणाऱ्या लिली मॅडम. लेखकाची झालेली पहिली ओळख मायेचा आधार होऊन आयुष्यभरासाठी सावली झाली. लेखकांची अभ्यासातील सखोल रुची पाहून त्यांना अनेक गोष्टी स्वतः समजावून सांगितल्या. बारकावे लक्षात आणून दिले. लिली मॅडम खरेच अत्यंत प्रेमळ आणि दयाळू होत्या.
अनेक उत्तम गुणांची खाण असलेल्या लिली मॅडम खरेच लेखकाच्या शैक्षणिक जीवनातील थोरली बहिण आहेत, असे म्हटले तर ती अतिशयोक्ती ठरू नये..
८) कलाकार : डॉ. शिरीष दड्डी
“देखणे ते हात ज्यांना निर्मितीचे डोहळे”
ज्या हातांनी रुग्णांवर उपचार करावेत त्याला नवीन जीवनदान द्यावे त्याच हातांनी अतिशय सुंदर कलाकृती घडावी. प्लॅस्टिक सर्जरीमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेणारे दड्डी सर म्हणजे हरहुन्नरी नव्हे तर हाडाचे कलाकार होते हे निश्चित.
जितकी मोहकता, कलाकुसर त्यांनी तयार केलेल्या शिल्पामध्ये तेवढेच देखणे आणि राजबिंडे व्यक्तिमत्व. बुद्धिमत्ता आणि कलात्मकता यांचा अनोखा संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात जाणवत असे. आणि म्हणूनच कौशल्यपूर्ण शिकवण्यामुळे आणि लोभस व्यक्तिमत्त्वामुळे विद्यार्थी प्रभावित होत असत. अशीच एक प्रभावित झालेली विद्यार्थिनी विनया फडके ही त्यांच्या आयुष्याची जोडीदारीण झाली.
इंटर्नशिपसाठी लेखक जेव्हा ठाण्याच्या रुग्णालयात दाखल झाले तेव्हा उपचार व शस्त्रक्रिया यात आलेल्या अडचणी विषयी लेखक दड्डी सरांना पत्र पाठवून विचारीत असत. दड्डी सर तत्काळ त्याला समर्पक आणि योग्य उत्तर पाठवत असत. आपल्या विद्यार्थ्याला क्षणोक्षणी मदत करणारे, त्याच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहणारे दड्डी सर हाडाचे कलाकार होते.
ख्यातनाम कुशल प्लास्टिक सर्जन नावारुपाला आलेले दड्डी सर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचले होते.
९) परिसहुनीही थोर : डॉ. अपर्णा निशिकांत श्रोत्री
जीवनमार्गावर साथ करणारी सहचारिणी असो की सहचारी.. तिच्यामुळेच जीवनाला अर्थ प्राप्त होत असतो. तो किंवा ती जीवनात येणे फार मोठे भाग्य असे समजले जाते.
वैद्यकीय व्यवसाय उत्तम करणे सांभाळणारे डॉक्टर निशिकांत श्रोत्री लिखित परीसस्पर्शी या स्मृतीचित्रातील हे अखेरचे सुगंधी पुष्प आहे डॉक्टर सौ. अपर्णा निशिकांत श्रोत्री यांचे.
वैद्यकीय महाविद्यालयात शिक्षक म्हणून कार्यरत असलेल्या श्रोत्री मॅडम घरी आल्यावर मात्र प्रेमळ पत्नी, कर्तव्यदक्ष सून या भूमिकेत सहजच शिरत असत. केवढी ही विशेषता. त्यांनी विज्ञान आणि अध्यात्म यांची योग्य ती सांगड घालत घराण्याची परंपरा जपली.
स्वतःचा वैयक्तिक व्यवसाय जपत असताना आपण या समाजाचे काही देणे लागतो ही भावना अखेरपर्यंत मनात रुजत होती. जे नवीन ज्ञान असेल ते आत्मसात करायची विलक्षण पिपासा होती. मातृत्वाच्या सुरक्षिततेसाठी ज्ञान आणि कौशल्य यांचा उपयोग केला. प्रसूतीशास्त्र आणि त्या क्षेत्रात अपर्णा मॅडमनी अनेक महत्त्वपूर्ण शोध कार्य केले.
कुशाग्र बुद्धिमत्ता लाभलेल्या अपर्णा मॅडम यांची घोडदौड अत्यंत वाखाणण्याजोगीच! विविध देशात होणाऱ्या परिषदांमध्ये निबंध सादर करण्यासाठी त्यांना निमंत्रणे येऊ लागली. त्यांची कीर्ती आणि कर्तृत्व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पोहोचले होते तरीही नम्रतेचा वसा घेतलेल्या अपर्णा मॅडम आपल्या दैनंदिन कामात आणि जबाबदारीमध्ये तितक्याच उत्साहाने वावरत असत. तेथे कधीही, कसलीही कसूर केली नाही.
तपस्वीनी, कलायोगिनी, मधुरभाषिणी, प्रेम मोहिनी अपर्णा, लेखक श्री श्रोत्री सरांच्या जीवनातील निरंतर संजीवन आहे. कौशल्य, सहजता, प्रेमळपणा, धाडस, साहस, खंबीरता अशा एक न अनेक गुणांनी बहरलेले हे केवळ एक पुष्प नव्हे तर हा सुगंधी ताटवाच!
– – – डॉ श्रोत्री यांनी वयाच्या ८०व्या वर्षीदेखील लेखन जगतात दाखविलेला हा उत्साह खरोखरीच स्तिमित करणारा आहें. वैद्यक व्यवसायामध्ये एमडी डीजी ओ आणि अशा अनेक पदव्या धारण करणारे डॉक्टर श्रोत्री साहित्याच्या प्रांतातही अत्यंत आवडीने आणि सहजतेने मुसाफिर करतात. डॉक्टरांचा व्यासंग फार मोठा आहे.
लेखक डॉ. निशिकांत श्रोत्री यांनी लिहिलेला परीसस्पर्श हा लेखसंग्रह ह्याचं बोलक्या स्मृतिचित्रांचा अनोखा पुष्पस्तबक. वाचकांनी ह्या स्तबकातील हवे तें पुष्प हाती घ्यावे, मनमुराद गंध घ्यावा… वाचन करता करता उमलत जाते शब्दपाकळी आणि तें स्मृतिचित्र आपल्या मनावर नकळत कोरले जाते.. ज्या व्यक्तीमुळे लेखकांच्या जीवनाचे सोने झाले, त्या साऱ्या परीसांनी साकारलेले हे वाचनीय पुस्तक म्हणजे परीसस्पर्श.
परिचय : श्री दादासाहेब दापोलीकर (सुमंत जुवेकर)
https://dadasahebdapolikar. wordpress. com या ब्लॉगवर वाचनासाठी उपलब्ध आहें.
संपर्क – ९९६७८४०००५ ईमेल – dadasahebdapolikar@gmail. com
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
