☆ ममत्व… – श्री अशोक दर्द ☆ भावानुवाद – सौ. उज्ज्वला केळकर ☆
सावित्रीच्या मुलीच्या सासरहून फोन आला की पारोला मुलगा झालाय. आजी झाल्याच्या आनंदात तिने आसपास, परिचित नातेवाईक यांच्यामध्ये मिठाई वाटली. काही वेळाने मुलीचा फोन आला, ‘माझ्याकडे यायचं, तर आपला चांगला आब राखून ये. आपली इज्जत आणि प्रतिष्ठा वाढेल, अशी ये.’
पारोचं जेव्हा लग्नं ठरलं, तेव्हा मागणी तिच्या सासरच्यांकडून होती. त्यावेळी तिने आपले दागिने विकून आणि जी काही जमा-शिल्लक होती, ती काढून, मोठ्या थाटा-माटात तिचं लग्नं लावून दिलं होतं.
यावेळी मागणी तिच्या स्वत:च्या मुलीची होती. खरं तर पारोला आपल्या आईच्या परिस्थितीची चांगली जाणीव होती. सावित्रीने आपल्या दोन्ही मुलांना पारोच्या फोनबद्दल सांगितलं. पण दोघांनीही आपण स्वत:च पैशाच्या तंगीत आहोत, असं म्हणत हात झटकले. सावित्रीने मग आपल्या राहिलेल्या दोन सोन्याच्या बांगड्या विकल्या. आपल्या नातवाला सोन्याची चेन केली. मुलीच्या सगळ्या परिवारासाठी कापड-चोपड घेतलं. फळांच्या आणि, मिठाईच्या टोपल्या घेतल्या आणि ती पारोकडे आली. पारोच्या सासरी तिची इज्जत वाचली पण ती जेव्हा घरी आली, तेव्हा तिच्यावर दु:खाचा पहाड कोसळला.
सावित्रीने आपल्या बांगड्या विकल्याचे ऐकून तिची मुलं आणि सुना अशा संतापल्या की वाद-विवाद, भांडणात ती दोन घास अन्नालाही महाग झाली. आता सावित्री मंदिरात सेवा करून आपला जेवणाचा आणि औषधापाण्याचा खर्च चालवते आणि तिथल्या धर्मशाळेच्या तुटक्या-फुटक्या खोलीत खंत करत आपलं म्हातारपणाचं ओझं वहाते.
इकडे मुलं आणि सुना सांगत फिरतात की आईला देवाची इतकी ओढ लागली आहे, आता ती घराच्या बंधनात बांधून राहू इच्छित नाही. ती आता संन्यासिनी झालीय. आता ती घरीदेखील येत नाही.
मूळ कथा – ममत्व – मूळ लेखक – श्री अशोक दर्द
मराठी अनुवाद – सौ उज्ज्वला केळकर मो. ९४०३३१०१७०
संपर्क – 176/2 ‘गायत्री’, प्लॉट नं 12, वसंत साखर कामगार भवन जवळ, सांगली 416416 मो.- 9403310170ईमेल – kelkar1234@gmail.com
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
पुण्याच्या आसपासचं गाव….कुटुंब ठिकठाक …एक आजोबा वयोमानामुळे घरीच बसुन….. साहजीकच सुनेवर सर्व भार …. आधी किरकोळ कुरबुर…. मग बाचाबाची…. त्यानंतर कडाक्याची भांडणं…. सुनेचं म्हणणं…. घरी बसुन ऐद्यासारखं खावु नका….. काम करुन हातभार लावा संसाराला ….. पण बाबा थकलेले….. शेवटी सुनेचे टोमणे खाण्यापेक्षा घर सोडायचं त्यांनी ठरवलं… मुलानेही अडवलं नाही…
आले पुण्यात….कुणी म्हातारा म्हणुन काम देईना आणि भुक जगु देईना…. भिक मागण्यावाचुन पर्याय उरला नाही….
बाहेरच मुलाला भेटुन, लाज टाकुन बाबा विचारायचे, येवु का रे बाळा घरी रहायला ?
“बाळ” म्हणायचे, मला काही त्रास नाही बाबा, पण “हिला” विचारुन सांगतो…..
पण ….या बाबा घरी, असा निरोप बाळाकडुन कधी आलाच नाही…..!
आता बाबा अट्टल भिकारी झाले…..
झाले कि त्यांना केलं गेलं….. ?
अशीच भिक मागताना एके दिवशी माझी न् त्यांची भेट झाली….
बोलताना बाबा म्हणायचे, डाॕक्टर म्हातारपण म्हणजे नाजुक वेल हो…. वेलीवरच्या सुंदर फुलांकडे सगळ्यांचं लक्ष जातं, पण या फुलांना अंगाखांद्यावर खेळवणा-या वेलीकडे कुणाचंच लक्ष नसतं…. वेल बघा नेहमी झुकलेली आणि वाकलेलीच असते…. कुणाचाच आधार नसतो म्हणुन…. तसंच हे म्हातारपण ….. झुकलेलं आणि वाकलेलं…. निष्प्राण वेलीसारखं…. !
बाबांची वाक्य ऐकुन काटा यायचा अंगावर माझ्याही…!
नाव पत्ता पिनकोडसहीत टाकुन पत्र पत्त्यावर पोचत नाहीत डाॕक्टर, त्याला पोस्टाचं तिकिट लावलं तरच ते पत्त्यावर पोचतं….नाहितर वर्षानुवर्षे पडुन राहतं धुळ खात पोस्टातच…. तसंच आमचं आयुष्य..! नाव पत्ता सग्गळं बरोबर पण देव आमच्यावर तिकिट लावायला विसरला, म्हणुन आम्ही इथं पडलेले….
असं बोलुन ते हसायला लागतात….
त्यांचं ते कळवळणारं हसु आपल्यालाच पिळ पाडुन जातं…..
मी म्हणायचो, बाबा हसताय तुम्ही… पण हे हसु खोटं आहे तुमचं… तर म्हणायचे… आयुष्यभर सुखी असल्याचं ढोंग केलं…. हसण्याचं नाटकच केलं … आता या वयात तरी खरं हसु कुठुन उसनं आणु….???
मी निरुत्तर…. !
वाळलेल्या सुकलेल्या पालापाचोळ्यासारखं आयुष्य झालंय… कुणीतरी येतं आणि आम्हाला गोळा करतं…. टोपलीत ठेवतं…. वाटतं चला, कुणाला तरी आपली दया आली…. नंतर कळतं कि सुकलेले आहोत म्हणुन जाळण्यासाठी, शेकोटी पेटवण्यासाठी आपल्याला टोपलीत ठेवलंय… सुकलेल्या पालापाचोळ्याचा नाहीतरी दुसरा वापर काय होणार म्हणा….?
बाबांच बोलणं ऐकुन मीच आतुन तुटुन जायचो….
काहीतरी काम करा बाबा , असं सांगुन मी त्यांना विनवायचो, पण आता उमेद गेली होती…. बाबा कामाला तयार नव्हते !
म्हणायचे , आज आहे मातीवर, उद्या मातीखाली जायचं…किती दिवस राहिलेत आता ? आज कुणी विचारत नाही ; पण उद्या मेल्यावर हेच लोक अंत्यदर्शनाला येवुन पाया पडतील…. श्राद्धाला जेवताना चांगला होता हो बिचारा असं म्हणतील…
नाटक असतं हो सगळं आयुष्यच …. प्रत्येकजण आपापली भुमिका पार पाडत असतं इतकंच…. !
इतकं असुनही एके दिवशी मी बाबांना कामाला तयार केलंच…. बॕट-या विकण्यासाठी त्यांना मदत केली…. शे पाचशे रुपये रोज कमावतात बाबा आता… भिक मागत नाहीत.
मागच्या महिन्यात मला मिळालेला पुरस्कार याच बाबांना मी समर्पित करुन स्टेजवर यांचा सत्कारही करायला लावला होता…. !
आज हे आठवायचं कारण म्हणजे, आज मला हे बॕट-या विकताना रस्त्यावर भेटले…. मला जरा बाजुला घेवुन गेले…. म्हणाले, एक गंमत सांगायचीय डाॕक्टर …..
सुनेला कळलंय माझ्या, मी दहा पंधरा हजार कमावतो…. तर मला शोधत माझा मुलगा आला होता पुण्यात आणि म्हणाला, “हिने” तुम्हाला घरी बोलवलंय, झालं गेलं जावु दे म्हणते…. पाया पडुन माफी मागायला तयार आहे… बाबा, मला पण तुमच्या धंद्यात घ्या, एकत्र मिळुन करु.”
मी स्तिमित झालो, तीन वर्षं आपल्या बापाला / सास-याला भिक मागायला लावली…. आता पैसा दिसायला लागल्यावर सगळी नाती जवळ यायला लागली….?
डाॕक्टर काय करु सल्ला द्या…
साहजीकच मी बोललो, ज्यांनी तुमच्यावर हि वेळ आणली त्यांना थारा देण्याचा प्रश्नच नाही, त्यांना तुम्ही नाही पैसा हवाय तुमचा, आता त्यांना जवळ नका करु….. !
बाबा म्हणाले, डाॕक्टर मला कळतंय हे सगळं, पण एक सांगु ? आज मी माझ्या पोराला हात दिला नाही तर उद्या माझ्या जागेवर माझा पोरगा दिसंल भिक मागताना…. चालेल तुम्हाला ?
मी माझ्या माघारी त्याला भिकारी बनवुन जाईन का ?अहो चुकतात तीच पोरं असतात….. माफ करतो तोच “बाप” असतो…..
अहो, लहानपणापासुन प्रेम म्हणजे काय; माया म्हणजे काय , भक्ती म्हणजे काय, दया म्हणजे काय हे शिकवत आलो….. त्यातुन तो किती शिकला माहिती नाही…. बहुतेक नाहिच शिकला, नाहितर ही वेळ नसती आली माझ्यावर…असो !
पण आता आयुष्याच्या शेवटच्या वळणावर तरी “क्षमा” म्हणजे काय हे मला त्याला शिकवु द्या डाॕक्टर ….
आता जर तो हे शिकला नाही तर तो कधीच शिकणार नाही आणि कधीच कोणाला “क्षमा” करणार नाही…..
काही नाही काही नाही तर जाता जाता एवढं तरी शिकवु द्या मला डाॕक्टर …
असं म्हणाले ते, आणि हसत हसत चालायला लागले आणि मी बसलो मागे डोळ्यातलं पाणी आवरण्याची कसरत करत…
संग्राहिका– सुश्री मृदुला अभंग
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ ।। तनामनाची व्यथा ।। — भाग 2 ☆ डॉ. ज्योती गोडबोले ☆
(ते ऐकून तनुजाला खूप वाईट वाटलं होतं. ती तडक घरी परत आली होती. इथून पुढे …)
येणारे जाणारे तनुजाचं घर बघून आश्चर्यचकित होत. “ किती ग सुंदर घर ठेवलं आहेस तनुजा ! आम्हाला नाही ग बाई असं चैत्रगौरीच्या आराशीसारखं चकचकीत घर ठेवायला जमणार.”
तनुजाची मुलगीही आपली रूम नीट ठेवायला शिकली. पसारा करणारा दादा गेला अमेरिकेला.
त्या दिवशी राजीव घरी आला तर त्याला सोफ्यावर मासिके, सेंटर टेबलवर खायच्या डिशेस दिसल्या. पाण्याचे ग्लास तसेच पडलेले. झालं ! त्याने रियाला आणि तनुजाला धारेवर धरले आणि खूप बोलला दोघीना. अगदी इथपर्यंत,की “ हे माझं घर आहे,नीट ठेवणार नसाल तर इथे राहू नका. तुमचा मार्ग तुम्हाला मोकळा आहे.”
रिया तिच्या खोलीत निघून गेली आणि तनुजा काहीही बोलली नाही. रात्री बेडरूम मध्ये आल्यावर ती म्हणाली, ” हे अती होतंय तुझं राजीव ! घर माणसांसाठी असतं,, का माणसं घरासाठी गुलाम म्हणून असतात? सारखी त्याची चाकरी करायला? तुझ्या वागण्याला obsessive compulsive disorder असे नाव आहे बरं का – अती करू नकोस. वेळीच जागा हो. हवी तर डॉक्टरची मदत घे, मी येते तुझ्या बरोबर. पण आता हे वेड टोकाला गेलंय तुझं. नीट विचार कर. अरे किती सहन करायचं आम्ही? सततच आम्ही घाबरून असतो, कारण कधी तुझा स्फोट होईल ते सांगता येत नाही. मी खूप वाचलंय याबद्दल. काही लोक दिवसातून चाळीस चाळीस वेळा हात धुतात, तर काही वीस वेळा अंघोळच करतात. तूही याकडेच झुकायला लागला आहेस राजीव. आम्हाला घराबाहेर जा म्हणण्याइतकं का आम्ही वाईट वागतो, का घर वाईट ठेवतो? नीट विचार कर. आता तुझ्या या स्वभावाची मला भीती वाटायला लागलीय. पहिल्यांदा कौतुक केले सगळ्यांनी, की राजीवला नीटनेटकेपणा, टापटीप आवडते. अडगळ अजिबात चालत नाही. पण आता आम्हाला याचा त्रास होतोय. नीट विचार कर, नाहीतर आपलं घर उध्वस्त होईल तुझ्या या अतिरेकापायी.”
राजीव विचारात पडला. ‘ खरंच आपण असे वागतोय का? आणि ती टोकाची स्वच्छता आणि न सहन होणारी अडगळ कधीपासून आपला ताबा घेऊन बसलीय? ‘
राजीव म्हणाला, “ तनुजा, तुम्ही बरोबर आहात. मी आपल्या डॉक्टर मित्राची अपॉइंटमेंट घेतो पुढच्या आठवड्यात. ऑफिसमध्येही मला आता हे जाणवू लागलंय. मी खूप चिडचिड करतो,लोकांना वाट्टेल ते बोलतो. टेबलवर जरा जरी अडगळ दिसली, तरी मला ते सहन होत नाही. नक्की माझ्यातच काहीतरी प्रॉब्लेम असावा “.
तनुजाला गहिवरून आले. तिने राजीवला जवळ घेतले. “ होईल सगळे ठीक राजीव. आपण जाऊया तुझ्या सायकॉलॉजिस्ट मित्राकडे. मीही खूप बदलले तुझ्यामुळे. खूप छान स्वच्छतेच्या सवयी लागल्या मलाही. पण कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक झाला, की तो गुणही दोषच होतो ना. आपल्या मुलांनाही जाच व्हायचा याचा.
त्यांचे मित्र त्यांनी कधी घरी आणले नाहीत, हे लक्षात आलंय का तुझ्या ? अरे, आईवडिलांनी केलेली माया, धडपड नाही दिसत मुलांना. पण लावलेली शिस्त, दिलेला मार मात्र बरोबर लक्षात ठेवतात रे ते. आमचेही अतिशय प्रेम आहे तुझ्यावर, आणि हवाच आहेस तू सगळ्यांना. पण नॉर्मल बाबा आणि नॉर्मल नवरा हवास तू राजीव.”
पुढच्या आठवड्यात राजीव आणि तनुजा , डॉ. निर्मल उपाध्याय यांच्याकडे गेले. निर्मल राजीवचा शाळेपासूनचा मित्र. त्याने नीट सगळे ऐकून घेतले आणि तनुजाला म्हणाला, ” तू ही थांब आत. मी
राजीवला संमोहनाखाली नेणार आहे, आणि अर्थात इन्ट्राव्हेनस इंजेक्शन्स ही देणारच आहे.”
डॉ. निर्मलने राजीवला संमोहनात नेले….
” राजीव, तू आता पंधरा वर्षे मागे जा. काय आठवतंय तुला?”
“ मी इंजिनिअर झालोय. माझं लग्न ठरलंय तनुजाशी. छान आहे ती.”
“ राजू, तू आता शाळेत आहेस. काय आठवतंय तुला?”
राजीवची अस्वस्थ हालचाल झाली. तो म्हणाला, ” मी दुसरीत आहे ना? नको नको. मला असं करू नका ना काका. इथे अडगळ आहे. कुबट वास येतोय.धूळ आहे. मला सोडा. “
राजीव किंचाळू लागला. डॉ. निर्मलने राजीवला इंजेक्शन दिले आणि तो गाढ झोपला..
तनुजाला डॉ. निर्मल म्हणाले, “ तनुजा, राजीवच्या लहानपणाच्या वाईट आठवणींशी याचा संबंध आहे बघ. पुढच्या आठवड्यात पुन्हा आपण हे सेशन करू. मला खात्री आहे, राजीव यातून बाहेर येईल.”
राजीव घरी आला, आणि त्याला हे काहीही आठवले नाही. डॉ. निर्मलने त्याला काही गोळ्याही सुरू केल्या होत्या.
पुढच्या आठवड्यात डॉ. निर्मलने पुन्हा राजीवला संमोहनात घातले. पुन्हा तसेच झाले….
डॉ. निर्मलने विचारले, ” राजीव, कोण आहेत रे हे काका? काय करतात तुला ते? “
राजू अस्वस्थ झाला… ” आमचे लांबचे काका आहेत ते. गावाकडेअसतात. नेहमी नाही येत आमच्याकडे, पण मला नाही आवडत ते. मला खाऊ देतात आणि वर अडगळीच्या खोलीत नेतात आणि घाणेरडे चाळे करतात. मला किती दुखतं मग. काका,सोडा मला .. सोडा ना .”
राजीव हातपाय झाडू लागला. “ राजीव, तू हे आईबाबाना नाही का सांगितलंस?”
“ कित्ती वेळा सांगितलं मी, पण त्यांनी मलाच मार दिला. आई म्हणाली,’ मोठ्या माणसाबद्दल असं बोलतात का?” आणि मलाच अडगळीच्या खोलीत कोंडून ठेवलं तिनं. काका,तुम्ही घाणेरडे आहात, वाईट आहात.” राजीव रडायला लागला. .. जणू आठ वर्षाचा लहानगा राजीवच तिथे हुंदके देऊन रडत होता.
तनुजाच्या डोळ्यातून पाणी येऊ लागले. तिने राजीवला जवळ घेतले. “.राजू,आता नाही हं असे कोणी तुला करणार. मी आहे ना तुझ्याजवळ ?”
“आई ग, तुला खरं वाटतंय ना गं मी सांगतोय ते? “
“ हो रे राजू. मी शिक्षा करीन त्या काकांना. कधीही घरी येऊ देणार नाही. मग तर झालं ना?”
डॉ. निर्मल चकित होऊन हे बघत राहिले. कोणीही न सांगता, तनुजाने उत्स्फूर्तपणे राजूच्या खोल लपलेल्या जखमेवर फुंकर घातली. ती त्याची आईच झाली त्या क्षणी. जे काम त्यावेळी राजीवच्या आईने करायला हवे होते, ते तनुजाने केले. अगदी आंतरिक उमाळ्याने !
राजीवच्या चेहऱ्यावर हास्य फुलले. “ आई ग,” म्हणून त्याने तनुजाला मिठी मारली.
डॉ. निर्मल म्हणाले, “ बघ.तनुजा, हे कारण होते राजीवच्या अतिरिक्त स्वच्छतेच्या वेडामागचे. ती अडगळीची खोली, ते घाणेरडे काका, ते कुबट वास आणि मनावरचं तीव्र दडपण. सहासात वर्षाच्या मुलावर केलेले अनैसर्गिक अत्याचार, याचा उद्रेक होता तो. आत्ताच्या भाषेत आम्ही याला ‘ चाईल्ड अब्यूज ‘ म्हणतो. कुठे तरी अंतर्मनात त्याचा संबंध होता, आणि म्हणूनच राजीवचं मन ते झटकून टाकायला , बाह्य गोष्टींची पराकोटीची स्वच्छता करू बघत असे. आता लक्षात आलं का, तो हे मुद्दाम नव्हता करत.”
तनुजाला अत्यंत दुःख झाले. आपल्या अत्यंत सज्जन नवऱ्याबद्दल तिची माया उफाळून आली.
डॉ. निर्मल म्हणाले, “ तो यातून हळूहळू बाहेर येईल. तू गप्पा मारताना हा विषय काढ. त्याला ते आठवू दे. त्याने ते खोल मनात दडपून ठेवलेले बाहेर येऊ दे.”
तनुजाने हळूहळू राजीवला मोकळे केले. त्याला ते सगळे आठवले. आपल्या अतिरेकी स्वच्छतेच्या मागचे कारण त्याला उमगले. जी गोष्ट त्याने इतके वर्ष मनाच्या कोपऱ्यात गाडून टाकली होती, ती तनुजा आणि
डॉ. निर्मल समोर व्यक्त करताना, राजीव मोकळा होत गेला.
राजीव यातून बाहेर आला. दोन वर्षांनी तनुजा आणि तो लेकाकडे अमेरिकेला गेले.
निनाद एअरपोर्टवर त्यांना न्यायला आला होता. घरी जाताना गाडीत म्हणाला, ” बाबा,रागावणार नाही ना? माझा फ्लॅट एकदम अस्ताव्यस्त आहे हं. मी त्यातल्या त्यात आवरलाय पण तुमचा तो शंभर टक्के निकष नका लावू हं प्लीज. मला वेळच होत नाही हो आवरायला.”
बाबा, तनुजा त्याच्या घरी पोचले. त्या फ्लॅटला बघून पूर्वीच्या राजीवने आकाश पाताळ एक केले असते. पण राजीव म्हणाला, “ ठीक ठेवलाय की फ्लॅट. इतका काही वाईट नाही रे. मस्त आहे,आवडला मला.अरे,तुम्ही मुलं महत्वाची मला. “
मुलगा आश्चर्यचकीतच झाला आणि म्हणाला, “ आई, हे काय बघतोय मी? आपले बाबाच बोलताहेत ना
हे ? मी तर तुम्ही रागवाल म्हणून हॉटेलमध्ये रूम पण बुक करणार होतो.”
“नाही रे वेड्या. सुंदर आहे हाच फ्लॅट. तुझे बाबा बदललेत आता. ही तुझ्या आईची आणि निर्मलकाकांची कृपा. ते विसर आता. सांगेन कधीतरी. ” राजीव निनादला जवळ घेऊन म्हणाला.
निनादच्या डोळ्यात पाणीच आले. “ हे पहिल्यांदा घडतंय बाबा, तुम्ही मला जवळ घेताय.”
“हो रे निनाद… बाळा नकळत अन्यायही झाला माझ्या हातून तुम्हा मुलांना वाढवताना. पण आता क्षमा कराल अशी आशा आहे. “
“काय हे बाबा ! “ असं म्हणत आईबाबांना मिठीच मारली निनादने, आणि हास्यविनोदात
खायच्या डिशेस, कपबश्या, सगळे टेबलावर तसेच पडलेले टाकून तिघेही गप्पांमध्ये रंगून गेले.
☆ ।। तनामनाची व्यथा ।। — भाग 1 ☆ डॉ. ज्योती गोडबोले ☆
पावसाची नुसती झड लागली होती. खूप वेळ ऑफिसमध्ये थांबून सुद्धा पाऊस थांबायचे चिन्ह दिसेना, तेव्हा तनुजा आणि सायली नाईलाजाने घरी निघाल्या. आज नेमकी सायली छत्री विसरली होती आणि एका छोट्या छत्रीत दोघीही पुऱ्या भिजल्याच. ” तनु, थँक्स हं. चल की वर. मस्त चहा पिऊया.आलं घालून करते. ओले कपडे बदल, माझा मस्त ड्रेस घाल आणि मग जा घरी. हवं तर राजीवला फोन करून सांग, मी सायलीकडे आहे, पाऊस थांबला की मग येते.”
क्षणभर तनुजाला मोह झाला,की सायलीचं ऐकावं. जाऊन तरी काय करणार आहोत घरी इतक्यात ! .पण निग्रहानं ती म्हणाली, ” नको ग सायली ! कधी घरी जाईन असं झालंय बघ ! थँक्स,पण पळतेच मी आता.. ” तनुजा घरी आली.
ते बाहुलीघरासारखे चकचकीत घर तिच्या अंगावर आले. जिकडची वस्तू तिथेच ठेवलेली, प्रत्येक वस्तूची जागा ठरलेली. चादरीवर एकही सुरकुती खपणार नाही….. अजून राजीव आलेला दिसत नव्हता. तोही अडकला बहुतेक पावसात. तनुजाने मस्त चहा करून घेतला. केस कोरडे केले आणि बाल्कनीत आरामात बसली.
इतक्यात रिया बाहेरून आलीच. “ आई,मला पण हवाय मस्त आलंवाला चहा. आज सुलतान ए आझम आले नाहीत वाटतं? “
तनुजाला अतिशय हसू आलं. ” कारटे, बापाला असं म्हणतात का? किती प्रेम करतो ग तो तुझ्यावर.”
“ हो आई, मान्य !अग पण काय हा शिस्तीचा वरवंटा. उगीच नाही दादा पसार झाला यू एसला ! आई, मी गेले होते ना सुट्टीत दादाच्या घरी.. यूएस ला ? बाप रे ! काय ग तो पसारा. मला म्हणाला, ‘ बघ बघ ! स्वातंत्र्य म्हणजे काय असतं
ते ! बाबांच्या घरी म्हणजे आपण काट्यावरच उभे असायचो ना! इथे बघ ! ‘ मी म्हटलं त्याला, ‘ दादा, शी ! किती घाण ठेवलीयेस तुझी रूम ! बाबांनी मारलेच असते तुला. शी ! नुसता उकिरडा केलायस या खोलीचा ! ‘– तर आई यावर दादा हसत होता आणि म्हणाला, ‘ सुटलो त्या सुलतानशाहीतून. काय ग ती शिस्त बाबांची ! मला तर वाटतं रिया, बाबांना ओ सी डी असावा बरं का ! सतत काय ग हा नाद ! अतीच करतात बाबा. आपली आजी सांगत होती एकदा, म्हणाली, ‘ बाबारे,या तुझ्या बाबांनी आम्हालाही कमी नाही त्रास दिलाय बरं! सतत धू पूस. जरा पसारा दिसला,की झाली ओरडायला सुरुवात. अरे इतकी माणसं असलेल्या घरात अशी चोवीस तास काटेकोर स्वच्छता,आणि चित्रासारख्या वस्तू राहणार तरी कशा ? कसं व्हायचं या मुलाचं, अशी काळजीच होती रे बाबा आम्हाला. सतत स्वच्छ कपडे हवे. हात सतत दहा दहा वेळा धुणार. पुन्हा डेटॉलनेही धुणार.’ – दादाने आजीला विचारलं ‘ आज्जी,मग पुढे काय झालं? ‘– ‘ मेल्या, पुढं लग्न झालं त्याचं तुझ्या आईबरोबर ! इतका हुशार, मोठ्या नोकरीचा नवरा सोडतेय हो ती? पण मग समजला तिलाही या पराकोटीच्या स्वच्छतेचा इंगा ! आम्ही सुटलो, पण ती बिचारी अडकली ! गरीबच हो तनुजा, म्हणून सहन करते या बाबाला ! ‘
आजीचे भाषण ऐकून सगळे हसायला लागले, त्यात तनुजाही सामील झाली.
तनुजाला तिचे लग्नाचे सुरुवातीचे दिवस आठवले. ती आपली साधीसुधी, चार सामान्य लोकांसारख्या घरात वाढलेली. पहिल्याच दिवशी राजीव म्हणाला होता , ” शी ! कसला रंग हा तुझ्या गाऊनचा ! आणि किती बेक्कार फिटिंग ! आणि हो, लक्षात ठेव, मला ओली बाथरूम अजिबात चालणार नाही. ते पाय आधी कोरडे कर, बाथरूम ब्रशने कोरडी कर, आणि मगच ये इकडे ! आणि डेटॉलने हात दरवेळी धुवायचे.–आणखी एक, ते भयानक वासाचे तेल लावायचे नाही केसांना ! मी सांगतो तेच लावत जा ! कुठून भेटतात मलाच असले गावठी लोक ! “
तनुजा ही सरबत्ती–तीही अजून कोऱ्या करकरीत असलेल्या नवऱ्याकडून ऐकून एकदम गारठलीच होती . . भयंकर घाबरली होती. ते पाहून तो तिला म्हणाला होता , ‘ घाबरतेस काय? मी काय वाघ आहे का? माझ्यासारखे वागावे लागेल तुला इतकेच म्हणणे आहे माझे .’– तनुजा ‘ होहो ‘ म्हणाली, आणि मगच त्याने तिला जवळ घेतले.
आता मात्र तनुजाला हसू येत होते. स्वच्छता आणि पराकोटीची शिस्त एवढे सोडले, तर राजीव लाखात एक होता.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी तिने घाबरत सासूला विचारले, “आई, हे असे काय वागतात हो? मला भयंकर भीतिच वाटतेय बघा ! ” सासू हसली आणि म्हणाली, “ हो ग बाई! आम्हीही सोसलाय बरं हा काच. पण तू अजिबात घाबरू नको. बाकी खूप चांगलाय माझा लेक ! तेवढी ती स्वच्छता आणि शिस्त सांभाळ हो ! “
तनुजाने कपाळावर हात मारला. सासूबाई हसत होत्या. “ अहो आई,काय हसताय? “ असं म्हणून तिने रात्रीचा किस्सा सांगितला आणि दोघी सासू सुना हसायलाच लागल्या. त्या दिवसापासून तनुजाची सासूशी जी गट्टी जमली ती आजपर्यंत.
राजीवचं कपाट तर बघण्यासारखं असायचं. फुल शर्ट्सचा वेगळा कप्पा. चेक्सचे टी शर्ट्स वेगळे. डार्क कपडे वेगळे, फिक्के वेगळे — पँटस ही रंगाप्रमाणे लावलेल्या – हँगरवर,आधी फिके मग डार्क कपडे क्रमाने लावलेले.
परफ्यूम्स शिस्तीत अल्फाबेट्स प्रमाणे ओळीत लावलेली. त्याच्या कपाटाला कुणी हात लावलेला चालायचा नाही त्याला. जराही धूळ, अडगळ, कुबट वास सहनच व्हायचा नाही त्याला. त्यामुळेच तो रेल्वे किंवा एसटीचा प्रवास चुकूनही करत नसे. लोकांच्या जवळच्या सीट्स त्याला नको असत. विमानानेही तो कधीच इकॉनॉमी क्लासने जात नसे – लोक अगदी जवळ असतात म्हणून. कायम बिझनेस क्लासचाच प्रवास असायचा त्याचा. कंपनी त्याला सगळे देत असेच, पण नाही दिले एखादेवेळी, तर हा स्वतःच्या पैशाने जात असे.
” काय हो तुम्हाला इतकी प्रायव्हसी प्रिय? जरा नकोत माणसे जवळ आलेली.” ती दरवेळी त्याला म्हणायची.
एकदा राजीवचा मित्र घरी आला होता. रिया अगदी लहान होती. त्याने सहज रियाला मांडीवर बसवले आणि तिला चॉकलेट दिले. पापाही घेतला प्रेमाने. ते पाहून राजीव अतिशय संतापला होता आणि म्हणाला होता ,” रिया,खाली उतर आधी. असं कोणाच्याही मांडीवर बसलीस तर फोडून काढीन मी.”
तो मित्र रागाने जो निघून गेला, तो पुन्हा कधीही आला नाही.
“ अरे काय हे ? असं का बोललास भावजीना? किती दुखावले ते.”
“ आहे हे असं आहे बघ..मला अजिबात सहन होत नाही मोठ्यांनी मुलांशी लगट केलेली ! काहीही म्हण तू मग. “ तनुजा अगदी हताश झाली होती तेव्हा.
पण काहीकाही गोष्टी फार उत्कृष्ट होत्या त्याच्या. चॉईस फार सुरेख होता राजीवचा. तनुजाला त्याने इतके सुंदर स्वयंपाकघर लावून दिले आणि म्हणाला होता, “ हे कायम असेच राहिले पाहिजे बरं का. मला अस्ताव्यस्त घरं अजिबात आवडत नाहीत. मिक्सर, मायक्रो, फ्रीज लखलखीतच हवा. घाणेरडे हात लावायचे नाहीत त्याला. “
तनुजा नोकरी करायची. ती सांभाळून हे असे शोरूमसारखे घर ठेवायचे म्हणजे कठीणच काम होते तिला.
बरं, राजीव स्वतः तिला कधीही पैशाबद्दल अडवायचा नाही, की तिच्या पगाराचा हिशोबही कधी मागायचा नाही.
तनुजाला सासूबाई म्हणाल्या होत्या , ” अग, एवढा पगार मिळवतेस ना? मग ठेव की एखादी मुलगी साफसफाईला. कोण बघतंय, ही सगळी कामं तू करतेस की नोकर करतात ते – घर त्याच्या म्हणण्याप्रमाणे चकाचक राहिलं की झालं.”
सासूचा गुरुमंत्र अमलात आणून तनुजाने वरकाम आणि साफसफाईला एक मुलगी ठेवली. तिला आपल्या तालमीत तयार केली. कलाबाई म्हणजे तनुजाचा उजवा हातच बनली.,राजीवच्या धाकाने तनुजाही हळूहळू त्याच्या चांगल्या सवयी उचलू लागलीच होती. तिलाही आता पसारा,अस्वच्छता सहन होईनाशी झाली होती. .
एकदा माहेरी रहायला गेली होती, तेव्हा भावजयीने ठेवलेलं घर बघून हबकलीच होती तनुजा. आईला म्हणालीही होती, ” अग काय हे आई.किती घाण झालंय आपलं घर… तुझं लक्ष नसतं का हल्ली? घरभर नुसता पसारा ! आणि बाथरूम्स तर बघवत नाहीत. किती अवकळा आलीय घरावर. तरी बरं, वहिनी घरातचअसते, नोकरी नाही करत.”
भावजय हे ऐकून लगेच म्हणाली होती ,” तनुजा,असू दे हो आमचं घर असंच. तू मात्र फारच बदलली आहेस तिकडे जाऊन. अगं मुलं पसारा करणारच ना.”
“अग वहिनी, मुलं मला पण आहेत की. पण किती खेळणी पसरली आहेत. खेळून झालं की त्यांनाच उचलायला लावत जा की.”
भावजयीला राग आला आणि ती तिथून निघून गेली.
आई म्हणाली, ” हे बघ, तुझे आणि त्या राजीवचे पराकोटीचे स्वच्छता वेड आम्हाला नको सांगू. आहे हे असं आहे. पटलं तरच येत जा रहायला. “
ते ऐकून तनुजाला खूप वाईट वाटलं होतं . ती तडक घरी परत आली होती .
☆ कुंदन भाग- २… लेखक – श्री अनिरुद्ध ☆ सुश्री सुनिता गद्रे ☆
(मागील भागात आपण पाहिले – बाई बाहेर आल्या. म्हणाल्या मी आज जरा बाहेर जाणार आहे. बहुतेक उद्यापासून दुपारी मी घरात नसेन, तुला सांभाळावं लागेल सगळं, मी सगळं म्हणजे काय हे विचारणार इतक्यात त्याच म्हणाल्या कुंदनकडे लक्ष द्यावं लागेल. त्या सारखं कुंदन चा उल्लेख करत होत्या पण माझं धैर्यच होत नव्हतं कुंदन कोण, कुठे आहे म्हणून विचारायचं? – आता इथून पुढे )
मी घरी आले मनातून कुंदन जात नव्हता ठाण मांडून बसला होता. इतकं काय गुपित होतं त्यात म्हणजे बाईंनी मला सांगायला काय हरकत होती. उद्यापासून कुंदनशी आपला संबंध येणार असा विचार मनात येऊन एक शिरशिरी आली अंगावर, त्या खोलीत कुंदन आहे का? कुंदन किती वर्षांचा असेल? त्याला काही शारीरिक मानसिक प्रॉब्लेम असेल का? अनेक विचार मनात घेऊनच मी रात्री झोपले, सकाळी लवकर उठावं लागणार होत ना?
सरावल्यासारखी मी बेल दाबली आणि आतून लीनाताई आली वाटत असं म्हंटल्याचा बाईंचा आवाज आला. मी दचकले म्हणजे दोन दिवस मी जात होते त्यांच्याकडे. कुंदन कोण हे समजलं पण नव्हतं. मग बाई कोणाशी बोलतात इतकं स्पष्ट? दार उघडल्यावर मी डावीकडे नजर वळवली कारण आज त्या खोलीचं दार उघड होत, मी तिकडेच बघत घरात आले, किचनच्या दिशेने निघाले आणि बाई त्या खोलीत गेल्या, मी चहा टाकला आणि मला बाईंचा आवाज ऐकू आला म्हणत होत्या आज दूध तुला लीनाताई देईल, मी थबकले म्हणजे आज कुंदन कोण ते समजणार होत तर मला, मी चहा झालाय म्हणून बाईंना सांगितले बाई आतमध्ये होत्या त्या खोलीत, तिकडूनच त्यांनी आवाज दिला आणि म्हणाल्या आपल्या तिघांचे कप घेऊन इकडेच ये. बाप रे मला का कोणास ठाऊक हे सगळं गूढंच वाटत होतं. मी ट्रे मध्ये कप ठेऊन पॅसेजमध्ये आले तर बाई हसत होत्या. काहीतरी कुंदनला सांगून म्हणत होत्या, ‘आता बघ गंमत…’ असं काहीतरी, माझी पावलं जड झाली होती. कुंदन म्हणजे कोण हे गूढच राहावं असं काहीतरी वाटत होत मला, मी दाराजवळ आले बाईंना चाहूल लागली म्हणाल्या, ‘लीना आत मधे ये, मी आतमधे आले डाव्याबाजूला बेड होता, बेडरूमच्या विंडोज बंद होत्या, आतमध्ये मंद टेबललॅम्प लावला होता. मी कुंदनला बघण्यास अधीर होते. बाई बेडवर बसल्या होत्या आणि पलीकडे पांघरून घातलेलं काहीतरी होत. मला काहीच समजत नव्हतं, म्हणजे कुंदन कुठे आहे ते, मी पुढे आले आणि दचकले बेडवर बाईंच्या बाजूला एक दोन फुटांचा बाहुला उशीला पाठ टेकवून ठेवला होता. बाप रे त्या बाहुल्याचे डोळे इतके बोलके वाटत होते म्हणजे जणू ‘ये लीनाताई…’ असं काहीतरी म्हणत असावेत असं वाटलं.
मला धक्काच बसला म्हणजे बाई त्या बाहुल्याला कुंदन म्हणत होत्या. अगदी एखाद्या जिवंत व्यक्तीसारखं त्याच्याशी वागत होत्या. माझा तो दिवस भयंकर गोंधळात गेला. कुंदनला दूध देण्यापासून त्याचे केस विंचरणे, त्याचा बेड नीट करणे, त्याला कपडे घालणे अशी अनेक हास्यास्पद कामं मी करत राहिले. दुपारी अचानक बाई म्हणाल्या मी जाऊन येते. जरा कुंदन कडे लक्ष ठेव. दुपारी त्याला गोष्ट सांगायला लागते मोठ्यांदी त्याशिवाय तो झोपत नाही. मी जाऊन येते दोन तासात. बाई गेल्या मी दार लावलं आणि त्या खोलीच्या दाराकडे बघितलं, आतमध्ये कुंदन होता. मी किचन मध्ये गेले काही कामं केली. सारखं लक्ष कुंदनच्या खोलीकडे जात होत. माझं धैर्यच होत नव्हतं तिकडे जाण्याचं, कारण कुंदनचे डोळे खूप बोलके होते जणू माझं तुला सगळं करायचं आहे त्याशिवाय गत्यंतर नाही असं ते सांगत असावेत. मी लक्षच दिलं नाही तासभर॰ अचानक मी दचकले म्हणजे मी हॉल मध्ये बसले होते त्यामुळे कुंदनची खोली दिसत नव्हती कारण हॉल मधून उजवीकडे जावं लागे आठ दहा फूट, पण अचानक मी दचकले कारण पॅसेजमध्ये मला सावली दिसली. मी भेदरल्यासारखी झाले तोंडातून शब्द फुटत नव्हता. मी घाबरून बेडरूममध्ये आले. बेडरूम त्या खोलीला चिटकून आहे. मी बेडरूमचं दार लावून घेतलं. दुपारची शांतता भयाण वाटत होती. माळ्यावर एकटीच असल्याची भावना गडद झाली होती त्यामुळे गुदमरल्यासारखं होत होतं. मी बेडवर शांत बसले, दीर्घ श्वास घेतला आणि डोळे मिटले. हळू हळू मी बेडवर कधी आडवी झाले मलाच समजलं नाही. अचानक मला जाग आली कश्याने तरी मी डोळे उघडले आणि भयंकर दचकले, बाई समोर उभ्या होत्या माझ्याकडे एकटक बघत. मी उठले बघून त्या तरातरा बाहेर गेल्या बहुतेक कुंदनच्या खोलीत गेल्या असाव्यात. मी बाहेर आले, बेसिनमध्ये तोंडावर पाण्याचे सपकारे मारले. बाईंनी मला हाक मारली, मी सगळं अवसान एकवटून त्या खोलीत गेले. बाई म्हणाल्या कुंदन इतक्या हाका मारत होता का लक्ष दिलं नाहीस? मी गोंधळले काय बोलावं हेच सुचेनासं झालं. मी चाचरत म्हणाले बाई तो एक बाहुला आहे ना, हाका कश्या मारेल? हे सांगताना मी कुंदनकडे बघितलं त्याच्या डोळ्यात छद्मी भाव दिसत होते.
दुसऱ्या दिवशी मी गेले नाही. बाईंचा फोन आला, का आली नाहीस म्हणून विचारलं? मावशी सुद्धा आश्चर्यचकित झाली, का नाही गेलीस म्हणून विचारलं, काय सांगणार मी? दोन दिवसांनी का कोणास ठाऊक सकाळी उठून गेले. बेल दाबली आतून हालचाल जाणवली, लीनाताई आली असं काहींतरी बाई म्हणाल्या कुंदनला. मी आत आले, सरळ कुंदनच्या खोलीत गेले. तो खोलीत नव्हता. मी बाईंना विचारलं. म्हणाल्या, ‘किचन मधे बसलाय.’ मी किचनमधे आले. कुंदन खुर्चीवर बसला होता मी आल्यावर जणू त्याने नजर फिरवली माझ्याकडे मी आतून थरारले. बाई दुपारी गेल्या बाहेर. मी कुंदनच्या खोलीला बाहेरून कडी घातली आणि हॉल मधे बसून राहिले. दुपारभर त्या खोलीतून धडपड ऐकू येत होती, जणू कुंदन बाहेर येण्याची खटपट करत होता. मी बेडरूममधे जाऊन भिंतीला कान लावला, मला मुसमुसण्याचा आवाज आला. मी गडबडले हे काय आहे म्हणजे नक्की काय प्रकार आहे, हेच समजेनासं झालं. मी खोलीपाशी आले, हळूच कडी काढली आणि कानोसा घेतला कोणीतरी धावत दारापासून पळाल्यासारखं वाटलं मी पटकन आत आले तर कुंदन बेडवर उशीला टेकून बसला होता माझ्याकडे बघत. बाई आल्या. खोलीत गेल्या. आतून दार लावून घेतलं. काहीतरी बोलत होत्या कुंदनशी.
मी जाणं सोडलं बाईंकडे॰ काहीतरी गूढ निश्चित होतं त्या खोलीत आणि कुंदनबद्धल, मावशी विचारत होती का जात नाहीस म्हणून? मी तिला काय सांगू?
नंतर खूप गोष्टी कानावर आल्या बाईंबद्धल, तो फ्लॅट हल्ली बंद असतो. बाईंना हॉस्पिटल मधे ठेवलंय बरेच महिने, फ्लॅटमधून कसले कसले आवाज येतात म्हणे.
वॉचमननी विचारलं कुठे जाताय लीनाताई? का कोणास ठाऊक मी वर आले आणि बेल दाबली आतमध्ये रिकाम्या नळ्या एकमेकांवर आपटल्याचा आवाज घुमला, मी दाराला कान लावला आणि अचानक मला आतून आवाज ऐकू आला “लीनाताई तू ये ना सोबतीला …. मी एकटा असतो” …
मी थरारले, घाईघाईत लिफ्टमधून खाली आले आणि बिल्डिंगच्या बाहेर पडले.
मूळ लेखक – श्री अनिरुद्ध
प्रस्तुती – सुश्री सुनीता गद्रे
माधवनगर सांगली, मो 960 47 25 805.
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ कुंदन भाग- १… लेखक – श्री अनिरुद्ध ☆ सुश्री सुनिता गद्रे ☆
जरा घाबरतच बेल वाजवली, आतमधे धीरगंभीर असा पोकळ नळ्या एकमेकांवर आपटून आवाज येतो तसा आवाज आला. दोन मिनटं गेली. मला बधिर झाल्यासारखं वाटायला लागलं म्हणजे नक्की हेच घर आहे ना असा सुद्धा विचार मनात येऊन मागे फिरले पण नेमप्लेट तर तीच होती. अजून एकदा बेल वाजवावी का? मजल्यावर तीन फ्लॅट दिसत होते, खूप मोठा पॅसेज होता, हा फ्लॅट ह्या कोपऱ्यात, त्या बाजूला सुद्धा डेकोरेट केलेला दरवाजा दिसत होता. मधे सुद्धा एक फ्लॅट असावा. आत मधे हालचाल जाणवली बहुतेक कोणीतरी दार उघडायला येत असावं, मी सावरून उभी राहिले. मुद्दामून ड्रेस घातला होता म्हणजे मला खरं तर जीन्स टॉप्स वगैरे आवडतं, पण मावशी चिडते। म्हणते तुझं हे वय वाईट असतं ड्रेस घालत जा आजकालचे दिवस खराब आहेत.
दार उघडलं आणि मी स्तब्ध उभी राहिले समोर मध्यम वयाची सुंदर म्हणण्याइतपत एक बाई उभी होती. मी लीना, माझा आवाज एकदम घोगरा झाला म्हणजे खरंच मी घाबरले होते, कोणाकडे मेड म्हणून काम करण्याची माझी पहिलीच वेळ. म्हणजे आयुष्यात मावशीचं घर सोडून पहिल्यांदा अशी मी दुसरीकडे आले होते.
बस, त्या आवाजात जरब होती म्हणजे सुंदर बाईचा आवाज वाटत नव्हता तो. तर हुकूमत गाजवणारा आवाज वाटत होता. कधी काम केलंयस का मुलांना सांभाळायचं? मी दचकले. म्हणजे मावशीने सांगितलं होत एकट्या बाई आहेत हेल्पर म्हणून त्यांच्या घरात काम करायचंय. जे पडेल ते. पण मुलांना सांभाळायचं माहिती नव्हतं. मी बावरलेली पाहून त्या बाई म्हणाल्या म्हणजे तुला तसं कुंदनला बघावं लागणार नाही पण कधी गरज पडलीच तर ते सुद्धा करावं लागेल. माझ्या तोंडावर पडलेल्या प्रश्नाकडे दुर्लक्ष करत त्या म्हणाल्या, ये तुला घर दाखवते, मी यंत्रवत उठले आणि त्यांच्या मागे निघाले. दारातून आत मधे आल्यावर मोठा लांब पॅसेज, नंतर हॉलचा दरवाजा डाव्या बाजूला पुढे पॅसेज कंटिन्यू टॉयलेट बाथरूम्स, पॅसेजच्या टोकाला किचन. हॉल मधून दोन बेडरुम्सना दरवाजे. बेडरूम्स प्रशस्त म्हणजे सगळं घरच स्पेशिअस. मावशीच्या वनरुम किचन मधे राहण्याची सवय असल्याने हे एकदम अंगावर आल्यासारखं वाटत होत. बाईंनी थंडगार सरबत दिलं म्हणाल्या आता दिवेलागणी झालीये. तू निघ उद्या सकाळी सहाला ये, मी दचकले सहाला म्हणजे माझ्या दृष्टीने खूपच लवकर, मनात विचार आला नको यायला उद्या॰ सहापासून किती वाजेपर्यंत कोणास ठाऊक असं वाटायला लागलं। त्याचवेळेस बाई म्हणाल्या संध्याकाळी सहा वाजेपर्यंत थांबायला लागेल.’ बाई मनातलं ओळखतात की काय असं वाटून गेलं. बाई छद्मी हसल्या म्हणाल्या, ‘ये उद्या आणि मला बाई म्हण्टलंस तरी चालेल,मी तुला लीना म्हणत जाईन.’ बाप रे सगळंच ओळखतात ह्या माझ्या मनातलं? मी मेन दरवाजाजवळ आले लॅच सिस्टीम माहिती नसल्याने मी तशीच उभी राहिले, बाई पुढे आल्या माझ्या अंगावरून जाताना त्यांच्या अंगाचा मंद सुवास जाणवला. त्या दार उघडत असताना माझं अचानक लक्ष पॅसेजच्या ह्या कोपऱ्यात गेलं तिथेसुद्धा एक दरवाजा होता म्हणजे एखादी खोली असावी. म्हणजे हॉल, किचन, दोन बेडरूम्स, दोन टॉयलेट बाथरूम्स, आणि ही खोली मला बाईंनी दाखवलीच नाही?
दाराचं लॅच सोफिस्टिकेटेड आवाज करत बंद झालं आणि मी मोकळा श्वास घेतला आणि मी दचकले आत बाई बोलत होत्या “कुंदन आले रे थांब.”मघाशी त्यांनी कुंदनचा उल्लेख केला होता पण कुंदन कोण हे सांगितलं नव्हतं आणि तो घरात आहे हे सांगितलं पण नव्हतं. आणि ती खोली? त्याबद्धल सुद्धा काही म्हणाल्या नाहीत? खूपच विचीत्र वाटलं खरं. सांगून टाकूया मावशीला नको म्हणून? तशीच घरी आले मावशी वाट बघत बसली होती, माझ्या जिभेवर अजून त्या थंडगार सरबताची चव रेंगाळत होती आणि बाई दिसत होत्या नजरेसमोर, बाईंची नजर गूढ वाटली मला काहीतरी लपवून ठेवल्यासारखं चोरटी पण हुकूमत गाजवणारी नजर, बाईंना नवरा नाहीये का? मी माझ्या विचारातच चपला काढल्या, मावशी म्हणाली, ‘लीना काय झालं? मी काही न बोलता पलंगावर बसले मघाशी नको वाटत होत त्या बाईंकडे जाणं पण ती खोली आणि कुंदन माझ्या मनात घोळत होते. पगार खूप देणार होत्या, बारा तास चांगल्या घरात वावरायचं, जेवणखाण होणार होतं म्हणजे तक्रारीला जागाच नव्हती शिवाय सगळंच पॉश असल्याने साफसफाई वगैरे फारशी करावी लागणार नव्हती हे नक्की, हल्ली ग्रॅज्युएट होऊन काय मिळतंय बाहेर त्यापेक्षा इकडे सुरक्षित आणि चांगला पगार, माझ्या तोंडातून आपसूक बाहेर आलं, “छान आहे.” मावशी खुश झाली. म्हणाले, ‘उद्या सकाळी सहाला जायचंय त्यांच्या घरी,’ मावशी सुद्धा आश्चर्यचकित झाली म्हणाली, ‘इतक्या लवकर?’
वॉचमनशी कालच ओळख झाली होती त्यामुळे त्याने मी बिल्डिंगच्या गेटमधून शिरल्यावर नुसती मान हलवली, मी लिफ्टपाशी आले पाचवा माळा दाबला लिफ्टच्या पंख्याच्या आवाजात मनात विचार येत होते कुंदनबद्धल, कोण असेल हा कुंदन? बाई तर मध्यमवयीन वाटत होती॰ म्हणजे कुंदन असला तर निदान पंधरा सोळा वर्षांचा तरी असावा. कुंदनला काही आजार असेल का? का अपंग? लिफ्टचा दरवाजा उघडला आणि उजव्या बाजूला आले बेल वर हात ठेवला इतक्यात आतून कुजबुज ऐकू आली म्हणजे बाई मोठ्यांदीच बोलत होत्या पण सागाचा जाड दरवाजा असल्याने बाहेर खूप कमी आवाज येत होता. मी दाराला कान लावला आणि कानोसा घेऊ लागले. बाई, कुंदन कुंदन हाका मारत होत्या बहुतेक त्याला उठवत असाव्यात. अचानक त्या समोरच्या फ्लॅट च्या सेफ्टी डोअर मधून कोणीतरी बघत असावं असं जाणवलं मी झटक्यात दारापासून लांब झाले आणि बेल वर हात ठेवला.
आतमध्ये लगबग झाली असावी, मी श्वास का कोणास ठाऊक रोखल्यासारखा केला, बाईंनी दार उघडलं, बाई गाऊनमधे होत्या, मध्यमवयीन असल्या तरी तरुणीला लाजवतील अशी फिगर होती त्यांची. ‘ये’ म्हणाल्या मी का कोणास ठाऊक त्यांच्या आवाजाखाली संमोहित होत होते की काय कोणास ठाऊक? मी आतमधे आले, मला डायरेक्ट स्वयंपाकघरात घेऊन आल्या बाई. म्हणाल्या, ‘चहा येतो ना करता? दोघींचा कर आणि हो दूध सुद्धा. दे, त्यांनी एक मग दिला काढून. म्हणाल्या, ‘भरून दे साखर कमी टाक कुंदनला साखर कमी लागते.’ मी दचकले म्हणजे हा कुंदन कोण हे काही समजत नव्हते कदाचित आज दिसेल कुंदन असा विचार करून मी हो म्हणाले. पटपट चहा केला, बाईंनी चहाचा कप आणि दुधाचा कप एका ट्रे मधे घेतला आणि त्या पॅसेजच्या त्या कोपऱ्यात असणाऱ्या बंद खोलीच्या दिशेने निघाल्या, मी किचनमध्ये डायनिंग टेबलवर खुर्चीवर बसले चहाचा कप हातात घेऊन, बाईंनी हळूच ते दार ढकललं आणि त्या आतमध्ये शिरल्या दार बंद करून घेतलं. मी चहाचा घोट घेतला आणि त्या बंद दाराकडे बघत राहिले. अर्ध्या तासांनी बाई आल्या बाहेर, मी इकडची तिकडची कामं करण्याचा प्रयत्न करत होते. बाईंनी सगळं समजावून सांगितलं, अधूनमधून कुंदनचा उल्लेख करत होत्या. मला चैन पडत नव्हतं कुंदन काही दिसत नव्हता. जेवणं झाली. बाई अधून मधून त्या खोलीत जात येत होत्या, आतमधे गेल्यावर आतून बाईंची कुजबुज जाणवत होती पण कुंदनचा आवाज काही येत नव्हता.
करकरीत दुपार झाली बाई मला म्हणाल्या, ‘तू पडू शकतेस पाहिजे तर हॉलमधे,’ मी तुम्ही काय करणार ह्या नजरेने त्यांच्याकडे बघितलं, जणू माझ्या मनातला प्रश्न ओळखून त्या म्हणाल्या, ‘कुंदनजवळ पडते जरा नंतर मला दुपारी क्लब मधे जायचंय, मला झोप लागली तर अर्ध्या तासानी उठव मी जास्त झोपत नाही दुपारची.’
हे कुंदन प्रकरण मला खूपच गूढ वाटायला लागलं होत. बाई गेल्या त्या खोलीत आणि मी विचार करायला लागले कुंदनचा. दहा एक मिनीटांनी मी उठले हळूच आवाज न करता त्या खोलीच्या दाराजवळ गेले आणि कान लावला, बाईंचा कोणाशी तरी बोलण्याचा स्पष्ट आवाज येत होता. माझ्याबद्धलच सांगत होत्या कुंदनला, मी थरारले. कोण आहे हा कुंदन म्हणजे दिसतच नाहीये बाई सुद्धा काही सांगत नाहीयेत त्याच्याबद्धल आणि माझ्याबद्दल त्याला सांगतायत? मी नीट कानोसा घेतला म्हणत होत्या ती लीनाताई राहील तुझ्याबरोबर उद्यापासून, तिला त्रास द्यायचा नाही. मी दचकले बाप रे म्हणजे कुंदनला आपल्याला सांभाळायला लागणार आहे? आतून हालचाल जाणवली मी झटक्यात हॉलमध्ये आले. बाई बाहेर आल्या. म्हणाल्या मी आज जरा बाहेर जाणार आहे. बहुतेक उद्यापासून दुपारी मी घरात नसेन, तुला सांभाळावं लागेल सगळं, मी सगळं म्हणजे काय हे विचारणार इतक्यात त्याच म्हणाल्या कुंदनकडे लक्ष द्यावं लागेल. त्या सारखं कुंदन चा उल्लेख करत होत्या पण माझं धैर्यच होत नव्हतं कुंदन कोण, कुठे आहे म्हणून विचारायचं?
क्रमश: भाग १
मूळ लेखक – श्री अनिरुद्ध
प्रस्तुती – सुश्री सुनीता गद्रे
माधवनगर सांगली, मो 960 47 25 805.
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ बेघर भाग – 4 – सुश्री सुमति सक्सेना लाल ☆ भावानुवाद – सौ. उज्ज्वला केळकर☆
(मागील भागात आपण पहिले – युनिव्हर्सिटीतून येऊन मी जरा पडले होते, एवढ्यात दरवाजाशी सतवंती येऊन उभी राहिली. `दीदी, आपल्याला भाभींनी बोलवलय.’ आता इथून पुढे )
`बोलावलय? म्हणजे आहेत कुठे ते लोक?’
जुगनी तशीच उभी राहिली. `जी, ड्राईंगरूममध्ये’
मी घड्याळाकडे पाहीलं. `कुणी आलय?’
`जी, भाभीजींचे चौकवाले भाऊ आलेत.’
मी विचार करू लागले, नवीन आलाय, तर मला का हे लोक बोलावताहेत? नवीन अंजलीचा शेजारी आहे. आर्किटेक्ट आहे. मी ड्रॉईंग रूममध्ये पोचले, तेव्हा दिसलं, टेबलावर खूप कागद पसरलेले आहेत आणि त्याच्या भोवतीनं सगळे लोक बसले आहेत. टेबलाजवळ जागा देण्यासाठी अंजली उठून उभी राहिली. बाकी सगळे बसून होते. मग भैया बोलू लागला, `दीदी, दीपच्या खोलीविषयी विचार करत होतो. आता आमचं इथं येणं-जाणं खूप वाढलय. आता थोड्या दिवसात दीपचं लग्न होईल. त्याची बायकोही येत जात राहील.’
मी दीपकडे पाहून हसू लागले. `तेव्हा दीपच्या खोलीचं रिनोव्हेशन करायचा विचार तुम्ही करताय.’
`नाही. ती गोष्ट नंतरची. खरं तर काय आहे, दीपची खोली एक तर्‍हेने घराचा पॅसेज आहे. त्याची बायको आल्यावर तसं चालणार नाही, नाही का?’
`ते बरोबर आहे…. मग?’ घर अशा तर्‍हेने बांधलेलं होतं, की माझ्या खोलीतून बाहेर पडायचं असेल, तर मला दीपच्या खोलीतून बाहेर जावं लागत होतं. आत्तापर्यंत या गोष्टीबाबत कुठलाच त्रास नव्हता. त्यामुळे तिकडे लक्षदेखील गेलेलं नव्हतं. पण आता? मी भैयाकडे बघितलं.
भैया टेबलावर पसरलेल्या घराच्या नकाशावर झुकले होते. `दोन मार्ग आहेत. एक तर तुझी आणि दीपची खोली बदलायची.’
मी सुन्न झाले. वाटलं, शरीरातलं सारं रक्त डोक्यात चढून कानफटीवर हातोडे मारतय. मी स्वत:ला प्रयत्नपूर्वक शांत केलं. मी भैयाकडे बघितलं. `आणि दुसरा मार्ग?’
`दुसरा म्हणजे तुझ्या खोलीला थेट ड्रॉईंगरूममध्ये उघडणारा दरवाजा करायचा. म्हणजे तू तुझ्या खोलीतून थेट ड्रॉईंगरूममधून बाहेर पडू शकशील!’
मी उगीचच घराच्या नकाशाकडे बघू लागले. `एक उपाय आणखीही आहे.’ मी शांत स्वरात म्हंटलं. व्हरांड्याच्या दुसर्‍या बाजूला असलेली खोली अगदी माझ्या खोलीसारखीच आहे. तेवढीच मोठी. गार्डन फेन्सिंग. ती तेवढी चांगल्या पद्धतीने मेंटेन केलेली नाही, म्हणून तुम्हा लोकांचं लक्ष तिकडे गेलं नाही.’
भैयाने माझं बोलणं एकदम तोडून टाकलं. `नाही दीदी! ती खोली पहिल्यापासूनच गेस्ट रूम म्हणून वापरतोय आपण! ती खोली दीपला दिली, तर सायकॉलॉजीकली मला वाटत राहील, की मुलाला आणि सुनेला घराबाहेर काढलं.’
`माझ्या जीभेवर आलं होतं, की म्हणावं, `मग ठीक आहे. ती खोली मला द्या. पण जर भैया लगेच तयार झाला, तर मनाला खूप त्रास होईल. अपमानित झाल्यासारखं वाटेल. मी खूप वेळ विचार करत राहिले. सगळे जण माझ्याकडेच बघत होते. मनात आलं, सांगून टाकावं, तुम्हाला योग्य वाटेल तसं! तसंही जीवनात आत्तापर्यंत हेच करत आले आहे. पण अनपेक्षितपणे माझ्यातला `मी’ माझ्या सवयीच्या विरुद्ध कणा ताठ करून उभा राहिला. मला माझा स्वर संयत करण्यासाठी प्रयत्न करावा लागला. `नाही भैया! मी माझी खोली नाही देऊ शकणार. पहिल्यापासून मी तिथेच राहिले आहे. मी दुसरीकडे कुठे राहण्याचा विचार नाही करू शकत.’
दीप अंजलीला खेटून बसलाय. त्याचा उजवा हात तिच्या मांडीवर पडलाय. ती त्याला थोपटते आहे…. कशासाठी? कुणास ठाऊक? त्याची प्रतिक्रिया थांबवण्यासाठी… किंवा त्याला धीर देण्यासाठी… किंवा मग उगीचच….
भैयाने दीपकडे आणि दीपने भैयाकडे अर्थपूर्ण नजरेने बघितलं. वाटत होतं, जसे दोघेही निराश झाले आहेत. कदाचीत खोलीची मागणी दीपनेच केली असावी. भैयाने कागद उचलले आणि नवीनकडे ते देत म्हणाला, `ठीक आहे. आपण इथे दरवाजा बसवून घ्या आणि दीपच्या खोलीत एक वॉल टू वॉल कपाट बनवून घ्या आणि खिडक्यांचे दरवाजे नवीन करा.’
मी आणखी थोडा वेळ तिथे बसले. असं का वाटलं कुणास ठाऊक, की माझी उपस्थिती तिथे असहज वाटते आहे. मी तिथून उठून निघून आले. एक अजबशी बेचैनी मनात पसरून राहिली. मी स्वत:च्या मानाला समजावत राहिले, अशा प्रकारची व्यवस्था होणारच होती. भैयाने विचार केला नसता, तर या गोष्टीचा विचार मला करावा लागला असता. नाही तर माझ्या घरात येणं जाणं मला बाहेरच्या व्हरांड्यातून फिरून करावं लागलं असतं. तशी भाच्या-सुनेच्या खोलीत सारखी तर जाऊ शकत नाही ना! तरीही बैचैनी वाढतच गेली. भैया आणि दीपची इच्छा आणि सुविधा यात अडचण बनून राहिले, म्हणून अजबशा ग्लानीने घेरले अणि त्याच बरोबर या घरातल्या आपल्या अस्तित्वाला दुसर्‍या दर्जाचं बनू दिलं नाही, त्याचा अजब असा एक संतोषही वाटला.
आज-काल काय झालय कुणस ठाऊक, की स्वत:ला अगदी एकटं एकटं वाटू लागलय. काय होतय कुणास ठाऊक, की बसल्या बसल्या डोळे भरून येऊ लागलेत. काय झालय कुणस ठाऊक, वारंवार मनाला समजवावं लागतय.
भैया, अंजली, दीप आणि पल्लवी आले आहेत. विवाहानंतर पल्लवीला घेऊन दीप पहिल्यांदाच येतोय. तिच्यासाठी सगळं अगदी व्यवस्थित सगळं योग्य पद्धतीने व्हायला हवं. आठवडाभर मी तिच्या स्वागताची तयारी करते आहे. सगळी कपाटं रिकामी करून, झाडून-पुसून मी स्वच्छता करून घेतलीय. नोकरांना आत्तापर्यंत शेकडो निर्देश दिले आहेत. प्रत्येक दिवसासाठी वेगळी बेड कव्हर, टॉवेल निवडून ठेवलीत. कोणत्या दिवशी कोणती क्रोकरी काढायची, कोणता मेन्यू बनवायचा, सगळं सगळं ठरवून टाकलय. क्रोकरीच्या सामाानातील खूप काही मी खरेदी केलय. खूप काही मम्मी-पापांच्या वेळेपासूनचं आहे. त्यांच्या स्टाईलची छाप अजूनही या घरावर आहे. पापा गेले, त्याला चौदा वर्षं झाली. मम्मी गेली, त्याला अकरा. पण वाटतय, किती तरी वस्तूंवर त्यांचा स्पर्श अजूनही रेंगाळतोय.
अंजली हिंडून हिंडून पल्लवीला घर दाखवते आहे. या वेळी दोघी बाहेरच्या व्हरांड्यात उभ्या राहून बोलताहेत. पल्लवीच्या खुशीच्या, आनंदाच्या चित्कारांचा आवाज आतपर्यंत येतोय. `मम्मी आपली दोन्हीही घरं सुंदर आहेत. वेगवेगळ्या पद्धतीची. कानपूरच्या घराचं मॉडर्न आर्किटेक्ट. एकदम लेटेस्ट डिझाईन आणि हे घरसुद्धा किती सुंदर आहे…. व्हिक्टोरिअन स्टाईलचं. … उंच सिलींग कौलांची वर, खाली उतरती छपरं. गेटमध्ये येताच घर पाहून तब्बेत खूश होते…. बाग पण किती संदर आहे.’
अंजली हसते आहे. `बागेचं क्रेडिट आत्याकडे जातं. तीच इथे राहते आणि तीच सगळं करून घेते.’
माझे हात थांबले. वाटलं, अंजली पल्लवीला माझं घर नाही, स्वत:ची प्रॉपर्टी दाखवते आहे…. मग मी कोण आहे या घरात? केअर टेकर? माझं कोणतं घर आहे? कोणतंच नाही. पण मी तर हे घर दिवस रात्र संभाळत, सजवत होते. भ्रमात होते मी. आता या भ्रमाातून बाहेर पडायलाही खूप उशीर होऊन गेलाय. पल्लवीच्या उपस्थितीत मला अजब तर्‍हेने हीन-दीन असल्याचं जाणवू लागलं. वाटू लागलं, की मी या घरात पडलेली एखादी वस्तू आहे…. फालतु सामानाप्रमाणे. मी तिथेच उभी होते. डायनिंग रूम आणि ड्राईंगरूमच्या मधे काचेची मोठीशी भींत. … समोरच्या प्रâेंच विंडोतून दिसणारा अतिशय सुंदर असा फुलांचा बगिचा…. मखमली हिरवळ, लाल बारीक मुरुमांचा बनलेला ड्रईव्ह वे. मी तर दररोज इथे उभी राहून अलग अलग कोनातून आपलं घर न्याहाळते…. दररोज आपलंच घर… त्याच्या व्यवस्थित ठेव-रेवीवर मुग्ध होते. पण आज जसं काही या घराबद्दल काही जाणवतच नाही आहे. तीच बाग आहे… तेच घर… तेच छत… त्याच भिंती… पण या सगळ्यात मी जशी काही `बेघर’ होत चाललेय.
– समाप्त –
मूळ कथा – बेघर – मूळ – मूळ लेखिका – सुश्री सुमति सक्सेना लाल
मराठी अनुवाद – सौ उज्ज्वला केळकर मो. ९४०३३१०१७०
संपर्क – 176/2 ‘गायत्री’, प्लॉट नं 12, वसंत साखर कामगार भवन जवळ, सांगली 416416 मो.- 9403310170ईमेल – kelkar1234@gmail.com
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ बेघर भाग – 3 – सुश्री सुमति सक्सेना लाल ☆ भावानुवाद – सौ. उज्ज्वला केळकर☆
(मागील भागात आपण पाहिलं – `दीदी हे घर आमचं आहे. हे आमच्या पद्धतीने चालू द्यावं. पण असं कुणीच म्हणत नाही. अगदी सूचकतेनेही नाही. सगळे आपल्या भलेपणाची खाती भरताहेत. भलेपणा नं-एक भैया, भलेपणा नं-दोन अंजली, भलेपणा नं-तीन दीप, सगळे… आता भलाईचे कॉलम आणखी भरतील. आता दीपची बायको येईल. मग त्याची मुले माझं रजिस्टर एकदम रिकाम. केवळ उपकारांनी भरलेलं. उपकार नं.एक, नं.दोन, नं.तीन, नं.चार मग… मग… सगळं सगळ्यांसाठी करते, तरीही उपकारांच्या ओझ्याखाली दबलेली आहे. आता इथून पुढे )
आज-काल असं काय होतय, छोट्या छोट्या गोष्टींबाबतही किंवा काहीच नसताना डोळे वारंवार भरून येतात. वाटतय, पायाखाली आपली जमीनच नाही कुठे. जमीन नाही आणि डोक्यावर आपलं छतही नाही. जसं काही दुसर्‍यांच्या सावलीच्या खाली उभी आहे. अगदी एकटी… पापांची आठवण येते. सुधीर वारंवार डोळ्यापुढे येऊन उभा राहतो. जीवनात दोघांचीही कमतरता टोचते. दोघांशीही वेगवेगळी भांडणे करते. सुधीर तू माझ्याबाबतीत असं का वागलास? इतक्या सहजपणे तू तुझ्या जीवनातून मला वजा कसं करून टाकलंस? पापा तुम्ही माझ्याबाबतीत विचार का केला नाहीत?
जे घडून गेलं, त्यातलं किती तरी पुन्हा पुन्हा आठवतं. त्यावेळी माझ्य लग्नाला काही महिनेच झाले होते. त्या दिवशी देखील मी नेहमीप्रमाणे पापांबद्दल बोलत होते. कुठलंही काम, कुठलाही प्रसंग, कुठलीही समस्या असू दे, मी लगेच माझ्या पापांबद्दल बोलू लागायची. सुधीर हसत हसत म्हणायचा, `असं आहे वसु, की तुला फादर फिक्सेशन’चा आजार आहे. तू त्यांच्याबाबतीत अ‍ॅबसर्ड आहेस.’
`पापाच असे आहेतच’, मी उत्तर द्यायची.
`सगळे आई-वडील असेच असतात.’ सुधीरनं आडवं पडून उत्तर दिलं. तो खूप वेळ छताकडे बघत तसाच पडून राहिला, जसं काही कसला तरी विचार करतोय. `वसु, आई-वडील तीन प्रकारचे असतात. एक जे आपल्या मुलांना आपल्या क्षमतेपेक्षा खूप कमी देतात. ते आपल्या मुलांचे अपराधी असतात. दुसर्‍या प्रकारचे आई-वडीलआपल्या क्षमतेनुरुप आपल्या मुलांसाठी करतात. जास्त नाही… की कमी नाही. आपल्या मुलांबाबतचं आपलं कर्तव्य ते पार पाडतात. त्यांचं वागणं ठीक असतं. कमीत कमी तक्रार करावी, असं त्यांच्या वागण्यात काही नसतं. बहुतेक लोक असेच असतात. ‘ सुधीर थोडा वेळ गप्प बसला. मग बोलू लागला, तेव्हा त्याचा स्वर भावुक होऊ लागला होता. `तिसर्‍या प्रकारचे लोक असे असतात, की जे आपल्या सामर्थ्यापेक्षा आपल्या मुलांसाठी खूप काही करतात. ते मुलांवर खरोखरच उपकार करत असतात.’ सुधीर थोडा वेळ गप्प बसला, मग म्हणाला, `वसु माझे पेरेंटस या तिसर्‍या कॅटॅगरीतले आहेत. त्यांनी आमच्यावर उपकार केले आहेत. आपल्या ऐपतीपेक्षा, सामर्थ्यापेक्षा खूप काही त्यांनी आमच्यासाठी केलय. मी तुला एवढ्याचसाठी सांगतोय, की कुठल्याही तर्‍हेने मी त्यांच्या ऋणातून उतराई होऊ शकणार नाही. ‘ सुधीर माझ्याकडे वळला. त्याचा स्वर जसा काही वितळू लागला. थोड्या काळाच्या मौनानंतर सुधीर हसला. नंतर म्हणाला, `अच्छा, वसु, तू तुझ्या पेरेंटसना कोणत्या कॅटॅगरीत घालशील?’
मी दचकलेच. अशा तर्‍हेचा विचार मी कधी केलाच नव्हता. मी संबंधाच्या हिशोब-ठिशोबात गुंतून गेले.संबंधांना काय खोलीच्या लांबी-रुंदीप्रमाणे मोजता येतं? की खिशातल्या पैशांप्रमाणे वाढवता, कमी करता येतं? तरी पण… तरी पण… आज विचार करते, तेव्हा वाटतं, पापांनी माझ्याबाबतीत खरोखरच न्याय केला होता का?
असं काहीच नाही, की ज्याबद्दल मी काही बोलू शकेन. भैयाबद्दल त्याच्याकडेच काय तक्रार करू? अंजलीला काय सांगू, की मी दुखावली गेलीय. … सगळ्यांकडूनच… या जगातून निघून गेलेल्या पाापांकडूनसुद्धा. एक मीनाक्षीच तेवढी आहे, जिच्यापुढे मी मनातलं सगळं सगळं बोलते. जिच्याशी मी माझं सगळं सुख-दु:ख, माझं एकटेपण वाटून घेते. तीस वर्षापासूनची मैत्री आहे आमची. पण… पण… तीदेखील माझी पीडा, माझी हार समजू शकत नाही. कधी म्हणते, भैया आणि अंजली तुझ्यावर इतकं प्रेम करतात, तुला इतका मान देतात, तर मग तुला इतका कसला त्रास होतोय? कधी म्हणते, `तुला इतकं अवघड वाटत असेल, तर सगळं सहन का करतेस. स्वत:लाच इतकं टॉर्चर का करत राहतेस? … आपलं स्वतंत्र घर कर.’
मी तरी काय करू? मी जशी काही बंदिवान आहे. पिंजर्‍यात अडकले आहे. भैया आणि अंजलीला काय सांगू, की मी घर सोडून जातेय. त्यांचं प्रेम आणि ते देत असलेला मान याच्या बदल्यात मी त्यांच्यावर रुसून कशी राहू?
हळू हळू भैयाचा व्यापार वाढत चालला…. त्या कारणासाठी त्याचं लखनौला येणंही वाढलं. सुरुवाती सुरुवातीला मला खूप छान वाटलं. वाटत राहिलं, मी काही एकटी नाही. एक समृद्ध, परिपूर्ण परिवार माझ्याजवळ आहे. आता किती तरी दिवसापासून भैया महिन्यातले दहा दिवस इथेच राहत होता. त्याच्याबरोबर त्याचा ड्रायव्हर, स्टेनो, आणि चपरासीसुद्धा. कधी कधी अंजली आणि दीप पण यायचे. घरातला प्रत्येक कोपरा भरून गेल्यासारखं होत असे. कधी कधी घर एकदम परकं वाटत असे. वाटत असे, की घरात माझ्यासाठी जागाच उरली नाही. तेवढे दिवस माझं जीवन, माझी खोली आणि कीचन एवढ्यापुरतंच मर्यादित राहत असे. येणार्‍या-जाणार्‍यांसाठी चहा, काॅफी, नाश्ता पाठवता पाठवता थकायला होत असे. तन, मन आणि खरं सांगायचं तर धनानेही माझी स्थिती खालावत चालली होती. सांगायला सगळं घर माझं आहे, पण माझं अस्तित्व माझ्या खोलीपुरतंच उरलं होतं. घराच्या गेटवर भैया आणि त्याच्या नावाची प्लेट आधीपासूनच लागली आहे. आता एक प्लेट दीपच्या नावाचीही लागली. आणि त्याच बरोबर `यश कन्स्लटंट’चा मोठा बोर्ड. बाहेरपासूनच घर परकं वाटू लागलय.
दीप माझ्याकडून गेला, त्याला आता पाच वर्षं होऊन गेली होती. दोन वर्षं एम. बी. ए. केल्यानंतर तो मोठ्या दक्षतेनने भैयाचं काम संभाळत होता. या वर्षात असं काय झालं, की दीप परका वाटू लागला. कदाचित काळाचं अंतर नातेसंबंधालाही धूसर करत चाललय. आता तो येतो, तेव्हा जिव्हाळ्याची ऊबच नाही झिरपत. मला वाटत राहतं, कावळा नाही का, दुसर्‍याचं आपत्य, आपल्या घरट्यात आपल्या छातीखाली धरून त्याला उब देतं, वाढवतं, भ्रमात जगत राहतं, आणि पंखात बळ येताच ते आपल्या घरट्याकडे पोचतं, असं काही बाही दीपच्या बाबतीत वाटू लागलय. वाटू लागलय, दीपचा स्वर औपचारिक होत चाललाय. वाटतंय, जसं काही आपलेपणा दाखवण्यासाठी त्याला प्रयत्न करावा लागतोय. त्या प्रयत्नात तो थकत चाललाय.. मी पण थकत चाललेय. दीप माझ्यासाठी वारंवार महागड्या भेटी आणायचा. पण मला असं का वाटायचं, की तो `थँक्स गिव्हींग’ची काही औपचारिकता पार पाडतोय. कधी कधी मौनातदेखील शब्द आणि स्वर ऐकू येतात, कसे कुणास ठाऊक? मी मनाला वारंवार समजावण्याचा प्रयत्न करते, की दीप आता मोठा झालाय. आपल्या पायावर उभी राहिलेली मुलं अशीच होत जातात. आपला मुलगा असता, तर तोही असाच झाला असता… परक्यासारखा… कदाचित झालाच असता.
युनिव्हर्सिटीतून येऊन मी जरा पडले होते, एवढ्यात दरवाजाशी सतवंती येऊन उभी राहिली. `दीदी, आपल्याला भाभींनी बोलवलय.’
बेघर – क्रमश: भाग ३
मूळ कथा – बेघर – मूळ – मूळ लेखिका – सुश्री सुमति सक्सेना लाल
मराठी अनुवाद – सौ उज्ज्वला केळकर मो. ९४०३३१०१७०
संपर्क – 176/2 ‘गायत्री’, प्लॉट नं 12, वसंत साखर कामगार भवन जवळ, सांगली 416416 मो.- 9403310170ईमेल – kelkar1234@gmail.com
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ बेघर भाग – 2 – सुश्री सुमति सक्सेना लाल ☆ भावानुवाद – सौ. उज्ज्वला केळकर☆
(मागील बागात आपण पाहिले – पापांना खूप काही बोलून सुधीर घरात आत आला. मीही मागोमाग आत आले. आत येऊन रागारागाने सुधीर खूप काही बडबडत राहिला. मला चांगलं वाटलं नाही. तीन वर्षानंतर आज प्रथम आमच्या स्वरात विसंवाद निर्माण झाला होता. माझाही आवाज चढला. `सुधीर माईंड योर लँग्वेज…’ आता इथून पुढे)
आमच्या दोघांच्यात वाद-विवाद झाला होता. सुधीर उत्तेजित झाला होता. त्याचा हात माझ्या अंगावर पडला नाही, पण वर जरूर उचलला गेला होता. ही गोष्ट त्याला तोडण्याच्या दृष्टीने पुरेशी झाली. सगळ्या गोष्टींचं विश्लेषण आणि विवेकीकरण मी खूप नंतर करू शकले. मी बाहेरच्या खोलीत येऊन पापांजवळ बसले. त्यांनी मला बरोबर नीघ, म्हणून सांगितलं. आणि मी माझी बॅग भरली. आज विचार करते, मी तसं का केलं? मी सुधीरजवळ थांबू शकले असते. त्याला पापंची माफी मागायला सांगू शकले असते. सुधीर ज्या पद्धतीने पापांशी बोलला, त्याबद्दल त्याच्याशी भांडू शकले असते. त्याच्यावर रुसले असते, पण मी अशी तडकाफडकी निघून का आले?
त्यावेळी वाटलं होतं, की एखाद्या दिवसात सुधीर धावत धावत माझ्या मागे येईल. माझी मनधरणी करेल. पण काहीच झालं नाही आणि मी मूर्खासारखी पापांच्या `बिगर देन लाईफ ईगो’ खाली दबून गेले. सुधीरकडून मान दिला जावा, असं काही मनात नव्हतं, फक्त पापांना ओलांडून परतण्याचं धैर्य दाखवू शकले नाही. कदाचित मीनाक्षी खरं बोलतेय. ती म्हणते, `पापांच्या वटवृक्षाखाली तू आणि भैया नीटपणे वाढू शकला नाहीत. पुरेसे विकसित होऊ शकला नाहीत. एम. ए., पीएच. डी करणं म्हणजे काय विकसीत होणं?’
पापांनी मला विचार करायला वेळच दिला नाही. लगेचच युनिव्हर्सिटीत रिसर्च जॉईन करायला लावलं. रिसर्च पुरी होण्यापूर्वीच सुधीरने पाठवलेले डायव्होर्स पेपर मिळाले. खूप त्रास झाला मनाला. पण मी सही करून दिले. वाटलं, सुधीरला हेच हवय. नंतर सुधीरच्या लग्नाची बातमी कळली. खूप दिवसपर्यंत मी रडले. पण सुधीर माझ्यापासून दूर जाऊ लागला होता. पापा त्यांच्या मताप्रमाणे, इच्छेप्रमाणे माझ्या जीवनाचा आराखडा आखत होते…. एकदम स्मार्ट, समृद्ध, सक्षम जीवन. जीवनात एक पुरुष नसला, म्हणून काय झालं? त्याशिवाय किती तरी गोष्टी जीवनात आहेत. पापांनी मला असंच काही समजावलं होतं.
त्या काळात पापा कानपुरातएक घर बांधत होते. पुरा एक बिध्याचा प्लॉट होता. तो त्यांचा ड्रीम प्रोजेक्ट होता. त्या काळात त्यांना स्वप्नातही ते घरच दिसायचं. `त्या ठिकाणी वसु तुझ्यासाठीही सर्व सोयी-सुविधांनीयुक्त अशी जागेची व्यवस्था करू.’ ते म्हणाले होते.
पापा किती काळजी घेतात, असा विचार मनात आला, आणि मी काहीशी निवांत झाले. याबद्दल मी खूप विचार केला आणि त्यांना नको म्हंटलं. `नको पापा! सगळं जीवन मला लखनौमधेच काढायचय. सुरुवतीपासून इथेच आहे. रिटयर झाल्यावरसुद्धा कानपुरला जाऊन काय करणार? माझे सारे मित्र, परिचित तर इथेच आहेत.’
`दीदी वेगळी का राहील? कानपूरमध्ये राहिली, तर माझ्याबरोबरच राहील ना!’ भैयाने विरोध केला. मी एकदम खूश झाले. हे छोटे छोटे विश्वास खूप दिलासा देतात. एकटं असूनही जीवन निराधार वाटत नाही. भैयापेक्षासुद्धा अधीक काळजी करणरी अंजली. कितीदा तरी असं व्हायचं, की भैयााशी संवाद अंजलीमार्फत व्हायचा. माझी इच्छा, आवश्यकता तीच भैयापर्यंत पोचवायची आणि ती ते सगळं पूर्णही करून घ्यायची.
तसे घराबाबत पापा न्श्चििंत होते. लखनऊमध्ये अ‍ॅलॉटमेंटचं घर आहेच. मग कसली चिंता? शहराच्या मध्यवस्तीत चार बेडरूमचा फ्लॅट आहे. पापांना दूरदृष्टी आहे. सर्विसमध्ये असताना एकापेक्षा एक चांगले बंगले राहण्यासाठी मिळत होते. पण त्यांनी घर अ‍ॅलॉट करून घेतलं. नंतर ते कधीच सोडलं नाही. म्हणायचे, कधी ना कधी रिटायर व्हायलाच हवं. मग काही राहण्यासाठी सरकारी जागा मिळणार नाही. म्हणूनच लखनौमध्ये राहण्यासाठी एक ठिकाण त्यांनी नक्की करून ठेवलं होतं. अगदी योग्य व्यवस्था झाली होती. भैयासाठी कानपूरमधलं घर आणि माझ्यासाठी लखनौमधलं हे अ‍ॅलाटमेंटचं घर. या व्यवस्थेत मी खूप खूश होते. रिटायरमेंटनंतर मम्मी-पापा कानपूरला निघून गेले. चार बेडरूमच्या या फ्लॅटमध्ये इतक्या वर्षात मम्मी आणि पापांनी किती बदल केले होते आणि मी माझ्या सोयी-सुविधा आणि छंद म्हणून किती बदल केले होते. मॉडर्न बाथरूम, नवं फ्लोरिंग, किचनमध्ये टाईल्स, ग्रेनाईट बघता बघता घराचं रूपच पालटून गेलं. अ‍ॅलॉटमेंटचं घर आपलंच असतं. पिढ्यान पिढ्या. पण मला पिढ्यांबद्दल कुठे विचार करायचय. आपण गेलं, जग बुडालं. पण का? याच गोष्टीवर पापा अडले होते. मध्यवर्ती जागा. ही सरकारला का परत द्यायची? इतकं चांगलं घर. या जागेवर लाखो रुपये आमचे खर्च झालेत… आणि मग ठरलं, जॉईंट अ‍ॅलॉटमेंटमध्ये पापांबरोबर यशचं नाव लावावं. म्हणजे कुठल्याही परिस्थितीत घर हातातून जाणार नाही. पापांच्यानंतर भैया…. मग दीप… मग…’ आणि भैयाचं नाव घालून पापा निश्चिंत झाले.
मला खूप वाटलं, की मी दुखावली गेलेय, असं मला वाटू देऊ नये, पण मनाला काही तरी टोचलंच. खूप दिवसपर्यंत मी बैचैन राहिले, जसं काही कुणी माझ्याकडून हिरावून घेतलय. किती तरी जाणीवा अशा असतात, की त्यावर आपण विचार करू इच्छित नाही, पण त्या आपल्या मेंदूवर, काळजावर दबाव टाकतात. मी स्वत:ला समजावण्याचा प्रयत्न केला, की कागदाच्या तुकड्यांनी काय फरक पडतो? फरक पडलाही नव्हता. सगळं घर माझंच होतं. मीच इथे राहत होते आणि माझ्या इच्छेनेच सगळं काही चालत होतं. हे घर ही माझ्या अभिमानाची गोष्ट आहे. गेटवर गाडी थांबवून जेव्हा मी हॉर्न वाजवते, तेव्हा जुगनीची मुलं पळत पळत येतात, तेव्हा चांगलं वाटतं. लाल बारीक मुरुमाच्या रस्त्यावरून कार सरपटत व्हरांड्याच्या पुढे जाऊन थांबते. आत जाता जाता मी किती जणांना किती प्रकारचे आदेश देत जाते. कधी माळ्याला, कधी राम सिंहला, कधी जुगनीला. दररोज मी या घरातच येत असते… पण प्रत्येक वेळी नव्याने सगळं काही खूप छान वाटत राहतं. आपल्या स्वत:वर निर्भर राहून शानदारपणे जगण्याचा आत्मविश्वासही मी कमावला आहेच. पप्पा-मम्मी सगळं घर जसंच्या तसं सोडून गेलेत. सजलं-सजवलेलं फर्निचर, क्रोकरी, गालिचे… सगळं काही. शिवाय मीही घरात काही ना काही करतच असते. कुठल्या ना कुठल्या तर्‍हेने ते सजवत नटवत राहतेच. माझी मित्रमंडळी मला `हाउस प्राउड’ म्हणतात. `गृहाभिमानी’. इंग्लीश डिपार्टमेंटची मिसेस धर जेव्हा घरी येते, तेव्हा खूश होऊन जाते. `वसुधा तुझ्या घरी आलं, की खूप प्रसन्न वाटतं. आनंद होतो. आम्ही तर विचार करतोय, की जेव्हा मुलीचं लग्न होईल, तेव्हा तिला तुझ्याकडे महिनाभर `हाउस कीपींग’च्या ट्रेनिंगसाठी पाठवायचं. `परफेक्ट होस्टेस आहेस तू!’
मी दर वेळी हसते. मनात काही तरी टोचतं, पण चांगलं वाटतं.
मी बसल्या बसल्या नेहमी माझ्या सुख-दु:खाचा हिशेब मांडत असते. नशिबाने किती तरी गोष्टी माझ्याकडून हिसकावून घेतल्या, पण किती तरी गोष्टी मला दिल्यासुद्धा. युनिव्हर्सितीतली नोकरी… लखनौतलं हे आमचं घर, भैया आणि अंजलीसारखा भाऊ आणि वहिनी आणि दीप. दीप तर माझाच मुलगा आहे. दुसरीपासून ग्रॅज्युएशनपर्यंत माझ्याच जवळ राहून शिकलाय. अंजली आलेली असली, तरी आपल्या छोट्या-मोठ्या गरजांसाठी तो माझ्याच आगे-मागे असायचा आणि माझी दुनिया त्याच्याभोवती फिरत असायची. अंजली आणि भैयाचे माझ्यावर खूप उपकार आहेत. सगळ्यात मोठा उपकार म्हणजे दीपला माझ्याजवळ ठेवून जाणं. आपलं पहिलं मूल असं कुणी दुसर्‍याकडे ठेवतं का? आणि ते थोड्या काळासाठी सोडणं कुठे होतं? ते तर एक प्रकारे देऊन टाकणंच होतं. कोणत्या शाळेत नाव घालायचं, त्याला कुठला कोर्स घेऊ द्यायचा, दीपला कुठे पाठवायचं, किंवा पाठवायचं नाही… सगळे निर्णय मी एकटीच तर घेत होते. भैया केवळ पैसे देऊन जायचा.
पप्पा-मम्मीच्या निधनानंतर भैया माझी जास्तच काळजी घेऊ लागलाय. प्रत्येक सुट्टी लागण्यापूर्वी मला नेण्यासाठी कानपूरहून गाडी येते. त्यांच्या कुटुंबाचा कुठलाही कार्यक्रम असला, तरी त्यात मला सहभागी करून घेतलं जातं. आपल्या कामासााठी भैया लखनौला येतच असतो. तेव्हा अंजली आपल्या मळयातून खूप सामान पाठवत असते. भाज्या, फळे, धान्य. आपल्या डेअरीतून तूप, पनीर… सगळं काही. माझं घर भरून राहतं. पापा इतके मोठे ऑफीसर होते, पण भैयाच्या राज्यात समृद्धी दिसू लागलीय. कानपुरातही आणि इथे लखनौमध्येही.
लखनौच्या विकास प्राधिकरणाची नोटीस आलीय. त्याच्या अंतर्गत येणरी सगळ्या मालमत्तेचं निस्तारण `ना फायदा, ना तोटा’ या तत्वावर केलं जाईल. सगळे लाभार्थी खूश होते. सूचना मिळताच भैयादेखील आला. एल. डी.ए. साठी धावपळ सुरू झाली. एक करोडची संपत्ती असलेल्या या मालमत्तेचं मूल्यांकन फक्त बारा लाख रुपये झालं. भैया आणि दीप यात वाद-विवाद सुरू झाले. भैयाचं म्हणणं, इतकी छोटीशी रक्कम आहे, तर एक रकमी देऊन टाकावी. दीपचं म्हणणं असं, की आपण तेवढी तरी रक्कम एक रकमी कशाला द्यायची. आपण लोन घेतलं पाहिजे. मधून मधून अंजलीदेखील आपलं म्हणणं मांडत होती. तो उल्हास, तो वाद-विवाद यात मला कुणीच सामील करून घेतलं नाही. खूप प्रयत्न करूनही मी स्वत:देखील त्यात सामील होऊ शकले नाही. सगळा वेळ मी गप्पच बसून होते. मी आजपर्यंत हे घर माझंच समजत होते. पापांनी असंच म्हंटलं होतं. पण घर खरेदी करण्याच्या वेळी भैय्याने मला काहीच विचारलं नाही. इतके पैसे देण्याचं माझंही सामर्थ्य होतंच.
कित्येक दिवस मी बेचैन होते. कित्येक रात्री मला झोप आली नाही. कित्येक वेळा जिभेवर आलं होतं, की भैयाला सांगावं, `हे घर पापांनी मला दिलय’, पण मला भीती होती, की तो नाराज तर होणार नाही ना? आणि जर त्याने आपला कायदेशीर हक्क दाखवला, तर मी काय करू शकणार होते? मी गप्प बसले होते, पण मनाचे जसे काही तुकडे तुकडे झाले होते. भैयाने आपल्या आणि अंजलीच्याच्या जॉईंट नावाने घर खरेदी केलं होतं. मनाला एक काटाही टोचला होता. भैया माझं नावदेखील घालू शकला असता, तसं झालं असतं, तर आपण एकटं पडल्याची मला कमी जाणीव झाली असती. तसंही माझं जे काही आहे, ते मझ्यानंतर भैया आणि दीपकडेच तर जाणार आहे. मग भैया माझं नाव घालायला का घाबरला? कदाचित भैयााने या गोष्टीचा विचारच केला नसेल.
घर अजूनही पहिल्याप्रमाणे माझ्याच इच्छेनुसार आणि आदेशानुसार चालतं. कोणत्या शेडचा बल्ब कुठे लावायचा, बागेतील वाफे कुठे तयार करायचे, `ड्राइव वे’ लाल मुरुमाचा बनेल, काr काळ्या कॉक्रीटचा, सगळं मीच ठरवत हेते आणि आताही मीच ठरवटे….. तरीही, वाटतय, माझी मूठ रिकामी आहे. वाटतय, जसं काही घराचं ओझं मी खांद्यावरून वाहतेय. कधी कधी कधी असंही वाटतं, की माझा सल्ला विचारण्याचे, माझ्या इच्छेचा विचार करण्याचे उपकार माझ्यावर केले जाताहेत. कधी कधी मनाला विलक्षण वेदना होतात. वाटतं, पापा अशी कशी व्यवस्था माझ्यासाठी करून गेले. माझ्या स्वत:च्याच घरात मला त्यांनी आश्रयार्थी बनवलं. त्या आश्रयासाठी किती उपकारांच्या खाली दबली गेलीय. इच्छा असली, तरी त्यातून मुक्त नाही होऊ शकत मी. या उपकारांचं ओझं वागवता वागवता थकत चाललेय. वाटतं, यातून मुक्त व्हावं. वाटतं अंजलीने म्हणावं, `दीदी हे घर आमचं आहे. हे आमच्या पद्धतीने चालू द्यावं. पण असं कुणीच म्हणत नाही. अगदी सूचकतेनेही नाही. सगळे आपल्या भलेपणाची खाती भरताहेत. भलेपणा नं-एक भैया, भलेपणा नं-दोन अंजली, भलेपणा, नं-तीन दीप, सगळे… आता भलाईचे कॉलम आणखी भरतील. आता दीपची बायको येईल. मग त्याची मुले माझं रजिस्टर एकदम रिकाम. केवळ उपकारांनी भरलेलं. उपकार नं.एक, नं.दोन, नं.तीन, नं.चार मग… मग… सगळं सगळ्यांसाठी करते, तरीही उपकारांच्या ओझ्याखाली दबलेली आहे.
बेघर – क्रमश: भाग २
मूळ कथा – बेघर – मूळ – मूळ लेखिका – सुश्री सुमति सक्सेना लाल
मराठी अनुवाद – सौ उज्ज्वला केळकर मो. ९४०३३१०१७०
संपर्क – 176/2 ‘गायत्री’, प्लॉट नं 12, वसंत साखर कामगार भवन जवळ, सांगली 416416 मो.- 9403310170ईमेल – kelkar1234@gmail.com
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ बेघर भाग – 1 – सुश्री सुमति सक्सेना लाल ☆ भावानुवाद – सौ. उज्ज्वला केळकर☆
एका गेटपासून दुसर्‍या गेटपर्यंत बारीक मुरुमाने बनलेल्या `ड्राईव्ह वे’ वर मी रोज सकाळी पंचवीस चकरा मारते. एका बाजूने एकशे चाळीस पाउले…. एकूण मोजले तर साडे तीन हजार पाउले. किती लांब अंतर? कल्पना नाही, पण माझं फिरणं असं बंगल्याच्या आतच होत होतं. रोजचं फिरून झाल्यावर मी व्हरांड्यात ठेवलेल्या आरामखुर्चीत हात-पाय पसरून आरामात बसते. जुगनीने तोपर्यंत कोमट पाण्यात लिंबू आणि मध घालून ठेवलेलं असतं. मी ते हळू हळू घोट घोट पीत राहते.
सकाळी लवकर उठण्याचा फायदा असा असतो, की स्वत:जवळ बसण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळतो. नाही तर एकदा युनिव्हर्सिटीत जाण्यासाठी तयार झालं, की डिपार्टमेंट आणि घर या सार्‍यातून फुरसत कुठे मिळते? पहाटे पहाटे काहीसा अंधार असताना उठण्याची ही सवय मी माझ्या पापांकडून घेतली. मम्मी या सवयीबद्दल पापांना हसत असे आणि हा त्यांचा `मिडिल क्लास हँगओव्हर’ आहे, असं म्हणून त्यांची चेष्टाही करत असे. तिच्यासाठी तर सकाळचे साात ही वेळदेखील `मिड नाईट’ असायची.
एकटी बसून रोजच मी स्वत:शी बोलते. विचार करण्यासारखं किती किती म्हणून आहे? पुरी पंचावन्न वर्षांची जीवनयात्रा. चौतीस वर्षं या घरातच काढलेली. अठरा वर्षाची असताना या ई. ब्लॉकच्या मोठ्या घरात राहायला आले होते. चोवीसाव्या वर्षी लग्न. त्यानंतर तीन वर्षं सुधीरबरोबर राहिल्यानंतर पुन्हा इथे आले होते. तेव्हापासून इथेच तर आहे. माझं हे घर, माझं हे जीवन, माझी ही दिनचर्या सगळ्याचीच मला सवय होऊन गेलीय. पण कालपासून असं वाटतय, सगळं हे जीवनच उलटं-पालटं होऊन गेलय. काल अप्पूने येऊन जशी काही खूप जुनी जखम उकरली. डिपार्टमेंटमध्ये पोचल्यावर खांद्याला लावलेली पर्स काढून समोरच्या टेबलावर ठेवली. एवढ्यात अप्पू आत आली. गोरा रंग. छान भरलेलं शरीर. वाटलं हिला कुठे तरी पाहिलय. माझ्या चेहर्‍यावरचे गोंधळलेले भाव पाहून ती म्हणाली, `भाभी, मी अप्पू.’ तिच्या चेहर्‍यावर असमंजसता, भीती, वेदना सगळं काही होतं. तिचा आवाज कापत होता.
काही क्षण मी गोंधळात पडले, पण तिने मला भाभी म्हंटलं आणि मला लक्षात यायला वेळ लागला नाही. मी आश्चर्यचकित झाले. `अरे, अप्पू तू?’ वाटलं, या क्षणी मला कसं वाटायला हवं, याबद्दल माझं मन निर्णय घेऊ शकत नाही आहे. मग वाटलं, अश्रूंचा एक महापूर छातीत उसळतोय.
आम्ही दोघी खूप वेळपर्यंत एकमेकींसमोर गुपचुप बसून राहिलो. वाटलं, मी काही तरी बोलायला हवं, पण काय बोलावं, तेच कळेना. खूप वेळानंतर मी विचारलं, `कशी आहेस अप्पू?’
अप्पूने खाली घातलेली मान वर केली आणि म्हणाली, `मी ठीक आहे.’ मग ती काही क्षण गप्प बसली आणि म्हणाली, `भाभी तुम्ही कशा आहात?’ वाटलं, तिचा आवाज कापतोय. `भाभी आपली आठवण अजूनही येते.’ मग पुन्हा काही काळ गप्प बसली, जशी काही आपल्या येण्याची माफी मागते आहे. `लखनौला आले, तेव्हा कुणी तरी सांगितलं, आपण युनिव्हर्सिटीत अध्यापन करता आहात. मनाने मानलं नाही आणि खूप हिम्मत धरून आपल्याला भेटायला आल!’ अप्पूचे डोळे पाणावले होते. काळाच्या थरांआड दबलेलं खूप काही एकदम उसळून वर आलं. स्वत:ला संयत करण्यासाठी मला खूप प्रयत्न करावा लागला. माझ्या स्वरात तक्रार उमटली. `अप्पू सुधीरने डायव्होर्सचे कागद पाठवले, तेव्हा कुणाला माझी आठवण झाली नाही. बाबूजी, अम्माजी, छोटे भैया, तू , तुम्हाला कुणलाच माझी आठवण झाली नाही? काय मी काहीच डिझर्व्ह करत नव्हते की काय?’
ती माझ्याकडे अशा नजरेने पाहत होती, की जसं कही तिला माझं बोलणं समजतच नव्हतं. त्यानंतर ती बोलू लागली. तिच्या आवाजात कंप होता. `भाभी, भैया तर आपल्या पाठोपाठ आपली मनधरणी करायला लखनौला आले होते. ..अम्मा, बाबूजींनी तर तुमच्याशी बोलण्याचा किती प्रयत्न केला, पण अंकल म्हणाले, आपण कुणालाच भेटू इच्छित नाही आणि कुणाशी बोलूही इच्छित नाही.’ अप्पूच्या डोळ्यात अश्रू गर्दी करू लागले. `भैयाने आपल्याला बाबूजी गेल्याचे कळवले होते, पण…’ तिचा गळा एकदम दाटून आला. डोळ्यात थबकलेले अश्रू गालांवरून ओघळू लागले.
मी सुन्न झाले. मनात अनेक प्रश्न उभे राहिले. सगळ्या प्रश्नांची उत्तरेही मला समजू लागली होती, पण आता सांगून तरी काय उपयोग? किंवा विचार करूनदेखील? `बाबूजींना काय झालं होतं?’
अप्पूने माझ्याकडे पाहीलं, पण माझ्या कुठल्याच प्रश्नचं उत्तर दिलं नाही. माझ्या काळजात एक कळ उठली…. पापा हे काय केलंत तुम्ही.. अप्पूचा आवाज कापत होता. `आई शेवटपर्यंत या दु:खातून वर आली नाही. ‘ काही अश्रू पुन्हा तिच्या गालावर ओघळले.
माझ्या जिभेवर आलं होतं, की विचारावं, `आणि सुधीर?’ पण गप्प बसले. आता काय बोलणार? कोणती तक्रार करणार? आणि कुणापाशी? सुधीर आता दुसर्‍या कुणाचा तरी पती आहे आणि पापा आता या जगातच नाही आहेत. मन वेदनेने भरून गेलं…. हे काय झालं? मी का होऊ दिलं असं? आता मी काहीच करू शकत नाही. त्यावेळी माझ्या हे का लक्षात आलं नाही, की जावई होण्यापूर्वी सुधीर एक फक्त ज्युनियर आय. ए. एस. ऑफीसर होता. त्याच्या उद्धटपणसाठी ते त्याला माफ करू शकत नव्हते. कदाचित पापा सुधीरला अद्दल घडवू इाfच्छत होते. पण त्यासाठी माझा बळी गेला. पापांच्या कदाचित मनातही आलं नसेल, की त्यांनी वारंवार झिकारल्यानंतर सुधीर मौन साधेल आणि आपला मार्ग बदलेल. सुधीरशिवाय माझं जीवन किती अपूरं अपूरं होईल, हे पापांच्या लक्षातच आलं नाही.
सुधीरशी माझा विवाह हा पापांच्या जीवनातला पहिला पराभव होता. सुरुवातीपासूनच हे नातं म्हणजे आपल्याला मिळालेला शह आहे, असं ते मानत होते. पण संबंधांच्या बुद्धिबळाच्या पटावर ते अजाणतेपणेच मात खात होते. जीवनाच्या गणितात पहिल्या प्रथमच त्यांची अशी गडबड झाली होती. पापा माझा विवाह नक्की करून आले होते. आमचे मावसोबा, म्हणजे माझ्या मावशीचे यजमान हैराण झाले होते. `हे काय केलत भाऊसाहेब आपण? आपल्या वसुला आपण इतक्या लाडा-कोडात वाढवलय… नाकावर माशी नाही बसू देत ती… आपण बरेलीत संबंध जोडून आलाय. आपण तो भग बघितलात? घाणीचं साम्राज्य आहे तिथे!’
पापांनी हसून बोलणं टाळलं. `अरे अनील, मुलगा बघितलास, तर एकदम खूश होऊन जाशील. दरवाजात तेज फाकेल. गोरा-चिट्ट, सहा फूट उंची, हसरा चेहरा. पहिल्या अटेंम्टमध्ये आय. ए. एस. पास झालाय. सबंध भारतात तिसरा आलाय. ज्या दिवशी तो माझ्याकडे कर्टसी कॉल द्यायला आला, त्या दिवशीच मी वसुसाठी त्याची निवड केली. परिस्थिती, दर्जा, प्रतिष्ठा मुलाची बघायची असते. बापाची नाही. पापांनी आमच्या मावसोबांकडे अर्थपूर्ण कटाक्ष टाकला. `आपले विवाह याच आधारावर झाले होते नं? …. आणि आपण खूश आहोतच का…. आणि आपल्या बायकासुद्धा… ‘ ते थोडा वेळ गप्प बसले. मग हळून म्हणाले, जशी काही एक महत्वाची गोष्ट सांगताहेत, `जर स्टेटसमध्ये खूप फरक असेल, तर मुलंसुद्धा कुठे आपल्या घरच्या लोकांशी जास्त काळ संबंध ठेवतात?’ मावसोबा चमकले. त्यांनी खजील नजरेने माझ्याकडे बघितले आणि ते गप्प बसले. बोलणार तरी काय? आमचे नाना म्हणजे माझे आजोबा, आईचे वडील, आय. सी. एस. होते. आपल्या काळातले नामवंत कीर्तिवंत ऑफिसर. बजरंगी लालच्या चर्चा अजूनही ब्युरोक्रसीमध्ये चालतात. त्यांनी मम्मी आणि दोन मावशा यांचा विवाह गरीब घरातील कर्तृत्ववान मुलांशी लावून दिला. कदाचित हा त्यांच्या प्रखर बुद्धीच्या, कौटुंबिक प्रशासनाचा भााग असेल. त्यांच्या तीनही जावयांनी आपल्या परिवाराशी काही संबंध ठेवला नव्हता. तिघेही बजरंगी लालचे आज्ञाधारक राहिले. तिघांच्याही घरात त्यांच्या पत्नीचं शासन चालत होतं. पण सुधीरने अतिशय प्रामाणिकपणे आणि समजूतदारपणे मला त्याच्या परिवाराविषयी, त्यांची ऐपत, त्याच्या मर्यादा, समस्या, असुविधा, दोन्ही परिवारातील अंतर, आपल्या शिक्षणासाठी आई-वडीलांनी केलेला त्याग, सगळ्या गोष्टी नीटपणे समजावून सांगितल्या होत्या. आपल्या पत्नीकडून आपल्या कुटुंबाविषयी काय अपेक्षा आहेत, हेही मला स्वच्छपणे सांगितलं होतं. तेव्हा मला सुधीर खूपच आवडला होता.
विवाहानंतर बरेलीला गेलं की त्रास तर व्हायचा, पण तिथल्या गैरसोयींबद्दल मी कधी तक्रार केली नव्हती. तसंही सुधीरनं माझ्या मनाची तयारी आधीच करून ठेवली होती, त्यामुळे तक्रार करण्याचं काही कारणही नव्हतं. पण एक वर्ष होतं न होतं, तोवरच पापांनी आरडा-ओरडा करायला सुरुवात केली. त्यांच्या संयमाचाा बांध तुटू लागला. बरेलीवाल्यांनी माझ्याकडे येऊन रहावं, हे त्यांना पसंत नव्हतं, तसंच सुधीरने मलाा घेऊन वारंवार बरेलीला जााणंही त्यांना पसंत नव्हतं. मी मोठ्या मुश्किलीने त्यांना शांत करण्याचा प्रयत्न करत होते. पण कुठपर्यंत करू शकणार होते?
आज जीवनाचे तुकडे तुकडे माझ्या डोळ्यासमोर गरगरू लागले आहेत. कधी वाटतं, किती काळ झाला हे सगळं घडून? कदाचित तो मागचा जन्म असेल. कधी वाटतं, सगळंच डोळ्यासमोर आहे. आता-आताच तर घडलं आहे. पापा,मम्मी, सुधीर आणि माझं लग्नं. वाटतय, सुधीरची जाणीव मनाच्या आस-पाास कुठे तरी स्पर्श करते आहे. सुधीरच्या आठवणी मन विंधून टाकताहेत, जशा काही त्या कुणा परपुरुषाच्याच आठवणी आहेत. जी व्यक्ती आपल्या जवळ होती, अगदी जवळ… अचानक ती परकी कशी होऊन गेली? कुठे गेला तो? याच दुनियेत कुठे तरी … पण त्याला हाका नाही माारू शकत…. त्याला स्पर्श नाही करू शकत. सुधीरच्या जवळिकीची इच्छा मनाला उध्वस्त करू लागली. मनात अजब अशी तडफड सुरू झाली. वाटू लागलं, कुठूनही, कसंही सुधीरला मिळवावं. आज नव्याने मनात विषाद दाटून आला. जेव्हा मी त्यालाा बोलावू शकत होते, तेव्हा का अभिमान धरून बसले. सुधीर आणि अम्मा, बाबूजी बोलवायला येण्याची वाट का पाहत राहिले? तेव्हा का नाही मनात विचार आला, की पापा असं करू शकतात. त्या एका क्षणाने सगळंच कसं नष्ट, उध्वस्त करून टाकलं, ते लक्षातच येत नाही…. आणि मी गप्प बसले. ते होऊ दिलं. का? का? अखेर का? आता काहीच करता येणार नाही. माझ्या आणि सुधीरमध्ये मोठा मधुर संबंध होता. माझं जग तर सुधीरच्या आस-पासच फिरत होतं. तेव्हा वाटत होतं, शंभर वर्षं जगलो, तरी असंच प्रेम करत राहू. अगदी ताजं. प्रत्येक क्षणी नवं नवं. तेव्हा वाटलं, माझं प्रेम कधीच म्हातारं होणर नाही. तणाव पापा आणि सुधीर यांच्यात झाला होता. वâदाचित् पापांनी सुधीरच्या वडलांविषयी काही तरी अशोभनीय वक्तव्य केलं होतं. त्याला असंही बजावलं होतं, की त्या घाणेरड्या घरात त्याने वसूला घेऊन वारंवाार जाऊ नये. त्याक्षणी सुधीर आपलं भान हरवून बसला. तो त्या क्षणी हे विसरला, की ते माझे पापा आणि या प्रांताचे सिनियर सेक्रेटरी आहेत.
पापांना खूप काही बोलून सुधीर घरात आत आला. मीही मागोमाग आत आले. आत येऊन रागारागाने सुधीर खूप काही बडबडत राहिला. मला चांगलं वाटलं नाही. तीन वर्षानंतर आज प्रथम आमच्या स्वरात विसंवाद निर्माण झाला होता. माझाही आवाज चढला. `सुधीर माईंड योर लँग्वेज…’
क्रमश: १
मूळ कथा – बेघर – मूळ – मूळ लेखिका – सुश्री सुमति सक्सेना लाल
मराठी अनुवाद – सौ उज्ज्वला केळकर मो. ९४०३३१०१७०
संपर्क – 176/2 ‘गायत्री’, प्लॉट नं 12, वसंत साखर कामगार भवन जवळ, सांगली 416416 मो.- 9403310170ईमेल – kelkar1234@gmail.com
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
जीवनरंग 
