Category: जीवनरंग

सौ. उज्ज्वला केळकर

जीवनरंग 

☆ परिवर्तन – भाग ४ (भावानुवाद) – डॉ हंसा दीप ☆ सौ. उज्ज्वला केळकर ☆

(मागील भागात आपण पहिले – गर्दी मेंढीच्या चालीने निघाली होती. सगळे पळत होते, बस! जो कुणी फुटपाथवर मधे होता, तो त्या ट्रकच्या पकडीत होता. डाव्या-उजव्या बाजूला पळणारे लोक धक्क्यांनी कधी या बाजूला, तर कधी त्या बाजूला पडत होते. असं वाटत होतं, की ट्रक चालवणारा डोळे बंद करून ट्रक चालवतोय. लोकांना चिरडत पुढे पुढे निघालाय. अशा तर्‍हेने तर कुणी किडा—मुंग्यांनाही चिरडत नाही. – आता इथून पुढे )

डॉ. हंसा दीप

साशा पूर्ण ताकदीनिशी ओरडला, ‘ए, थांब… यू ….. बास्टर्ड …’ पण ट्रक वेगाने लोकांना चिरडत जातच होता. पुरुष, महिला, बालके, जे समोर येईल, ते चिरडत ट्रक पुढे पुढे चालला होता आणि शेवटी एका झाडाला धडकून थांबला. साशा भान विसरून त्या ट्रककडे धावत सुटला. पण मधे मधे तडफडणारी शरीरे त्याला थांबवत होती. त्याच्या पायाला त्या मुलाचा हात लागला. त्याच्या हातात आईस्क्रीमचा कप होता. साशा त्याच्यावर पडता पडता वाचला.  समोर एक नवयुवती रक्ताने न्हालेली होती. तिच्या अर्ध्या चेहर्‍यावर तिचे कुरळे केस होते आणि अर्ध्या चेहर्‍यावर कुणा अन्य लाल हातांनी आपला आधार शोधला होता. काळ्या-सोनेरी रंगाची पर्स आपल्या मालकिणीकडे बघत होती, जी तिच्यावर आत्यंतिक प्रेम करत होती. व्हील चेअरवर बसलेल्या महिलेचे हात अजूनही हॅंडलवर  होते, पण व्हील चेअर तुटून चपटी झाली होती.

साशा एक प्रकारच्या उन्मादाने ओरडत होता. रडत होता. आणि किंचाळतही होता. कण्हणं, किंचाळया, पोलिसांचा सायरन, अ‍ॅम्ब्युलन्सचा सायरन, सगळ्यांचे एकत्रित आवाज वातावरणात घुमत होते. मिनिटापूर्वीचं ते चैतन्यमय वातावरण आता कानफोडू आवाजात बदललं होतं. चारी बाजूला हाहा:कार होता. धावपळ होती. लोक त्या जागेपासून धावत सुटले होते, जसा काही तो ट्रक पुन्हा परतून येणार आहे. सायरन आणि माईकमधून पोलिसांचा आवाज अजूनही ट्रकमधे असलेल्या ड्रायवरला चेतावणी देत होता.

ज्या उद्देशाने साशाने भाड्याचा ट्रक आणला होता, त्या उद्देशाचा त्याला विसरच पडला. असंच तर सगळं तो करणार होता. असंच लोकांना तो चिरडू इच्छित होता. पण आता या क्षणी तो लोकांना वाचवण्याच्या प्रयत्नाला लागला. त्याच्या डोळ्यातून अश्रूंच्या बरोबर संतापही वहात चालला होता आणि संतापाबरोबर आणखीही खूप काही वाहून जात होतं. जसा काही त्याचा भूतकाळच वाहून जात होता.  

किंचाळणारं क्रंदन, भयभीत क्रंदन, वेदनामय क्रंदन, सगळीकडे क्रंदनच क्रंदन. काही प्रेतं होती, काही जिवंत प्रेतं होती. फुटपाथवरून वहाणारं रक्त होतं, रक्तरंजित कपडे होते. आणखीही खूप काही होतं, ज्यांच्यासाठी शब्द ध्वनीविहीन झाले होते. पोलिस आणि अ‍ॅम्ब्युलन्सचा सायरन अधीक जोरात वाजू लागला. साशा, जखमी  होऊन पाडलेल्या लोकांना मदत करण्यासाठी धावपळ करत होता. आपण काय करतोय, हे त्याला कळत नव्हतं. पण जे लक्षात येईल, ते करण्याचा प्रयत्न करत होता. जखमींना अ‍ॅम्ब्युलन्सपर्यन्त पोचवत होता. कुणी मृत झाला आहे, असं वाटून पुढे जात होता, तर समोर पाडलेल्या शरीरात श्वास चालू आहे, असं प्रतीत व्हायचं. रक्तप्रवाहाच्या वाढत्या गतीबरोबर मेंदूची गती ताळमेळ साधत नव्हती. वेदनेच्या सागरात तो डुबक्या घेत राहिला होता. भागदौड होती, कोलाहल होता, चित्कार होते, संताप होता. माणसाचं वाहणारं रक्त आणि वाहणारे अश्रू, एकमेकांशी जसे स्पर्धा करत होते. कुणाचा वेग जास्त आहे.

साशाचे हात रक्तरंजित होते, पण हे हात मदत करणारे होते. खून करणारे नव्हते. आपल्या त्या हातांकडे तो टवकारून बघत होता. ते हात भक्षक होता होता, एकाएकी रक्षक झाले होते. यात कुणी त्याचे नव्हते. मात्र हेच लोक त्याची शिकार होणार होते. हेच करायची इच्छा होती त्याची?

मग त्याने ऐकलं, त्या खुन्याला पोलिसांनी पकडलय. त्याला पकडल्यावर तो ओरडू लागला. ‘मला मारा.’, ‘मला शूट करा.’ त्याचा हा आवाज त्याच्या भ्याडपणाचं प्रतिबिंब होता. पोलिसांनी त्याला पकडले. त्याचे हात-पाय बांधले. त्याला गाडीत टाकून दिले आणि त्याला घेऊन ते निघाले. बंदूकधार्‍यांच्या काही गाड्या त्याच्या मागून चालल्या. आता सारे पोलीसवले, फायर ब्रिगेडवाले लोकांना मदत करू लागले होते. शहरातील प्रत्येक घरातील प्रत्येक व्यक्ती त्या खुन्याची छी… थू… करू लागले. साशाला वाटलं, ते सारे साशाबद्दल बोलाहेत. त्याची छी… थू… करताहेत. या जघन्य अपराधासाठी त्याच्यावर शिव्यांचा वर्षाव होतोय. सगळ्या भाषेतल्या शिव्या. पण…. हा कोण मधेच आला त्याची शंभर टक्के प्रतिछाया बनून. अगदी त्याच्याच सारखा विचार करणारा . त्याच्याच सारखा न्यायाच्या शोधात असलेला. हा माणूस मधे आला नसता, तर साशाच सगळं करणार होता.

जर तसं खरोखरंच झालं असतं, तर साशाच्या बाबतीत न्याय झाला असता? अखेर कसा न्याय त्याला हवा होता? निर्दोष लोकांना मारून कापून त्याला, लहानपणी भोगलेल्या भोगांचा न्याय मिळणार होता? की ज्याने त्याच्यावर अन्याय केला होता, त्याला शिक्षा मिळणार होती? आणि जे निर्दोष लोक मेले त्यांचा न्याय-निवाडा कोण करणार होतं?

या सगळ्याचा विचार करण्याची शक्ती त्याच्यात आली, तेव्हा तो इतका थकला होता की आता तिला ताबडतोब घरी जावंसं वाटलं. त्याच्या कानात अजूनही चीत्कार घुमत होते. दुपारच्या वेळी हालचाल आणि चैतन्यपूर्ण असणारा हा भाग आता स्मशानघाट बनला होता. पोलिसांच्या पिवळ्या पट्ट्यांनी घेरलेला हा भाग आता मृत्यूच्या विहीरीसारखा प्रतीत होत होता.

साशा रडत होता. मोठमोठ्याने रडत होता. त्याच्या मनात साठलेला क्रोध त्याच्या आसवांतून वाहून जात होता. त्याच्या समोर घडलेल्या खून-खराब्याकडे बघताना त्याला वाटू लागलं, या तूलनेत आपल्याबाबतीत काहीच विशेष घडलं नाही. ज्याने हे घडवलं, तोदेखील आपल्यासारखाच वर्षानुवर्ष मनात आग बाळगून होता का? त्यालादेखील आपलं लहानपण वेदनेने विव्हळत आणि ओरडत-किंचाळत घालवावं लागलं होतं का?

साशासारखं अनेकांच्या बाबतीत घडलेलं असू शकतं, असा विचार त्याच्या स्वप्नातही कधी आला नव्हता. त्याला वाटत राहीलं, सगळा जुलूम आपल्यालाच सहन करावा लागलाय. दुसर्‍या कुणालाच नाही. आता मात्र त्याला वाटतय, असे अनेक लोक असतील, ज्यांच्या मनात असले घाव घर करून राहिले असतील.

त्याच्या डोक्यात वळवळणार्‍या अनेक प्रश्नांची उत्तरे त्याला आता मिळालेली  होती. त्या जागेतील रक्तरंजित शरीरे आता कुठल्याही न्यायाबद्दल उमेद बाळगू शकणार नाहीत. साशाने ज्यांना मदत केली, ते काही त्याचे आपले नव्हते, पण त्याला असं केल्याने खूप समाधान, शांती मिळाली होती. ही त्याच्यात अद्यापही असलेल्या माणुसकीची ओळख होती. आपल्यातली द्वेषभावना संपुष्टात यावी, म्हणून हा रक्तपात आवश्यक होता का? तीस सालापर्यंत मनात भरून राहिलेली तिरस्काराची भावना आता प्रेमात बदलत चालली होती. असं प्रेम, जे मनाच्या तळात किती तरी वर्षे लपून राहिलं होतं. यावेळी त्याला असा संतोष वाटत होता, जो यापूर्वी कधीच वाटला नव्हता.

साशाला वाटलं, आता आपण एकटं नाही राहू शकणार. त्याने लीसाला फोन करण्यासाठी आपला फोन शोधला. पण तो कुठे तरी पडून गेला होता. बेसावधसा तो कुणाला तरी बघत होता. कुणाला तरी शोधत होता. कुणाच्या तरी जगण्यासाठी प्रार्थना करत होता. कुणाचा हात कापला गेलेला होता तर कुणाचा पाय. तो त्या सार्‍यांसाठी देवाची करुणा भाकत होता.

त्या ट्रकच्या जवळपासही साशाला जावसं वाटत नव्हतं, ज्याला तो दैत्य बनवून घेऊन आला होता. ट्रकमध्ये बसल्यापासून त्याच्या मन-मस्तकात घोळत असलेल्या विचारांच्या जवळपासदेखील तो फिरकू इच्छित नव्हता. ज्या विचाराने त्याचे मन-मस्तक कलुषित केले होते. ज्या ड्रायव्हरच्या सीटवर बसून त्याने जसा विचार केला होता, तसंच घडताना उघड्या डोळ्यांनी त्याने पाहीलं होतं. आता त्या ड्रायव्हिंग सीटवर बसण्याची त्याची हिंमत होत नव्हती.

एकाएकी त्याला आपल्या गळ्यापाशी भार पडत असल्याचं जाणवलं. दोन कोमल हात त्याच्या खांद्याला स्पर्श करत दिलासा देत होते. त्याने क्षणार्धात मान वळवून पाहीलं. ती लीसा होती. तिला आपल्या हातांनी मिठी मारत साशा रडू लागला. तीही मोठमोठ्याने रडू लागली. तिच्या काळजाचा थरकाप झाला होता. दोघांची थरथर कापणारी शरीरे, एकमेकांना आधार देत होती, सांत्वना देत होती. शहराच्या इतिहासातील त्या खूनी दिवसाचे ते दोघे साक्षीदार होते. भरल्या बाजाराला स्मशानघट बनवणार्‍या त्या क्षणांचे ते दोघे साक्षीदार होते. साशाच्या हृदयाची धडधड अबोल होती, पण ती धडधड, खूप काही सांगत होती. भूतकाळाला, भूतकाळात झोकून देऊन नव्या पानावर नवी कहाणी लिहू पाहत होती. नि:संदेह लीसाच्या बाहूत आता एक नवी व्यक्ती होती. नवे विचार असलेली व्यक्ती. साशा…. शंभर टक्के परिवर्तीत साशा….

मूळ हिंदी  कथा 👉 ‘शत प्रतिशत’- मूळ लेखक – डॉ हंसा दीप

अनुवाद –  सौ. उज्ज्वला केळकर

संपर्क – 176/2 ‘गायत्री’, प्लॉट नं 12, वसंत साखर कामगार भवन जवळ, सांगली 416416 मो.-  9403310170

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सौ. उज्ज्वला केळकर

जीवनरंग 

☆ परिवर्तन – भाग १ (भावानुवाद) – डॉ हंसा दीप ☆ सौ. उज्ज्वला केळकर ☆

‘वाढदिवसाच्या शुभेच्छा !’

‘आज भलताच गोड दियातोयस.  काही खास…’

’आज मौज-मस्ती करण्याचा दिवस आहे ना!’

‘खायचं… प्यायचं… आणि दिवसभर भटकायचं’

‘भाड्याची गाडी घेऊन ड्रायव्हिंगचा आनंद लुटायचा. ‘

आज साशाचा तिसावा जन्मदिवस. केस नीट-नेटके करत आणि आरशाशी बोलत तो हसतो. स्वत:शी गप्पा मारायला त्याला आवडतं. आज तर खास दिवसाची खास सकाळ आहे. मस्तपैकी तयार होऊन स्वत:ला वाढदिवसाची भेट देण्यासाठी बाहेर जायचय. रजा आधीच घेऊन झालीय. शहरातल्या चांगल्या रेस्टॉरंटमध्ये सकाळचा नाश्ता, त्यानंतर दुपारचं जेवण त्याहून खास अशा चांगल्या जागी. भूकदेखील इतर दिवसांच्या मानाने तीव्रतर झालीय. खास रेस्टॉरंटमधील खास पदार्थांचा दरवळ आत्तापासून नाकपुड्यातून वहात पोटापर्यंत जाण्यासाठी उतावीळ झालाय. 

डॉ. हंसा दीप

आपल्या संथ गतीने आरामात कपडे बदलून बूट घालण्यासाठी तो बाहेर आला. घाईघाईत जवळच्याच स्टुलाला धडकला आणि स्वत:ला वाचवण्याचा प्रयत्नात जी उडी मारली, ते तो भिंतीवर जाऊन आपटला.  शरिराचं सारं वजन हातांनी पेललं. इतकी वेदना झाली, की काही काळ डोळे रहाटगाडग्याप्रमाणे गरगरले. त्याने या छोट्याशा दुर्घटनेकडे फारसे लक्ष दिले नाही. आता उत्तम पॉलीश केलेले बूट घालण्यासाठी तो सेल्फमध्ये मोजे शोधू लागला.

अर्ध्या बाहीचा आपल्या आवडीचा टी – शर्ट घालून बुटाची लेस बांधताना जाणवलं, त्याचा हात जरासा आखडलाय. हात कुरवाळत, चोळत त्याने कोपरापर्यंत पाहिले. तिथे हिरवे-निळे डाग उमटले होते. त्या डागांजवळ चांगली जखम झाली होती. त्याच्याजवळच्या कातडीवर रक्ताचे लहान लहान थेंब चमकत होते. बाहेर येण्यासाठी उसळ्या मारत होते. हा डाग किवा हे आलेलं रक्त साधंसं रक्त नव्हतं. त्याचा सगळा इतिहास त्यात सामावलेला होता. एक दोन पाने नव्हेत. सगळंच्या सगळं पुस्तक होतं. इतिहासाचं हे पुस्तक असं होतं , की जे उघडायचं, तेव्हा त्याचं मन आणि मस्तक पूर्णपणे विषासक्त करूनच बंद व्हायचं. हेदेखील आज व्हायला हवं होतं? आज तो खूप खूश होता. आपला वाढदिवस साजरा करण्यासाठी छानपैकी सजून – धजून तयार झाला होता. जखम झाली, त्याठिकाणी त्याची नजर गेली, तेव्हा एक क्षणही लागला नाही, त्याला, ती — त्यावेळची—- दृश्ये डोळ्यापुढे यायला, ज्यावेळी, तो भिंतीवर आपटावा, म्हणून त्याला धक्का मारला जात होता. अशाच प्रकारच्या काळ्या-निळ्या खुणा त्याच्या शरीरावर अनेक ठिकाणी उमटत होत्या. या खुणा नष्ट होण्यासाठी  जितका वेळ लागायचा, त्यापेक्षा किती तरी जास्त वेळ त्याच्या मनाती भयाची भावना नष्ट व्हायला लागायचा. जेव्हा असे डाग डोळ्यासमोर यायचे, तेव्हा तेव्हा, तो त्या ठिकाणी पोचायचा, जिथे त्याला कधीच जायची इच्छा नसे. 

एकदा त्याच्या हातून दुधाचा कप पडला, दूध सांडलं आणि ते टेबलाच्या कडेने  वहात, जवळच बसलेल्या त्याच्या वडलांची पॅंट आणि कोट ओला करून गेलं. त्यावेळी त्याने जशी काही सिंहगर्जना ऐकली. त्याला एक जोरदार थप्पड मारली गेली. तो भेलकांडला. खुर्चीवरून खाली पडून भिंतीला टक्करला. डोकं, हात, पाय, नाक सगळ्याला जखम झाली. त्यावर हिरवे-निळे डाग उभारले. नाकातून रक्त वाहू लागलं. टप- टप दुधात रक्ताचा लालिमा मिसळला आणि एक नवाच मातकट रंग तयार झाला. त्या निरागस मुलाचं मन मळून गेलं. त्यानंतर जेव्हा जेव्हा दुधाचा कप हातात येई, तेव्हा तेव्हा त्याचे हात कापू लागत. डोळे घट्ट मिटून तो दूध गटकत जाई आणि कप खाली ठेवूनच श्वास घेई.

हानपणापासूनच तो भयाच्या अंधार्‍या विहिरीत ढकलला गेला होता. बाहेरचे जग समजून घेण्यासाठी जेव्हा त्याला बाहेर काढलं गेलं, तोपर्यंत त्या विहिरीचं साठलेलं, दुर्गंधयुक्त पाणी त्याच्या रक्तात मिसळलं होतं. शरीरात पसरलेली ही घृणेची दुर्गंधी, जेव्हा तेव्हा बाहेर येऊन, त्याला श्वास घेणं अवघड करायची. त्याला अशा तर्‍हेने विचलित करायची, की तो गुदमरून जायचा. हे ते जग होतं, जिथे त्याने हिंसेशिवाय दुसरं काहीच बघितलं नव्हतं. जनावरांनी केलेली हिंसा, त्यांच्या पोट भरण्याशी संबंधित असते. पण माणसाने केलेल्या हिंसेची भूक अनेक प्रकारची असते. कधी ती त्याच्या अहंकाराशी जोडलेली असते, कधी त्याच्या नशेशी, कधी त्याच्या चीड-त्राग्याशी जोडलेली असते, कधी त्याच्या अपयशाशी. अशा तर्‍हेची दानवीयता, मानवतेला गिळून, चांगल्या माणसाला राक्षस बनवते आणि हिंस्त्र श्वापदाप्रमाणे जीवन जगायला भाग पाडते.

हेच सगळं त्याने पाहिलं होतं. शिकवलं होतं किंवा असं म्हणा, त्याला दाखवलं गेलं होतं. तो जे काही लहानपणापासून शिकला होता, ते त्याने साठवून ठेवलं होतं आणि तेच मनातल्या मनात शिंपडत होता. आपल्या तिरस्काराच्या पेरलेल्या बियाणाला तो पाणी देत राहिला. ते अंकुरित झाले. फुलले, फळले. आतल्या क्रोधाला, वैरात रूपांतरीत करत, त्याच्या तळतळाटाची वाढ करत राहिले. हे त्याचा आतील युद्धं होतं. ते जिंकण्याचा तो किती तरी वर्षे प्रयत्न करत होता, पण जिंकू शकत नव्हता. जेव्हा त्याला मार दिला जायचा, तेव्हा त्याला वाचवणारं कोणीच नसे. आसपास कोणी नसेच, तर येणार तरी कोण? शेजारी दूर होते. त्याच्या हळू आवाजातलं ओरडणं, किंचळणं त्यांच्यापर्यंत पोचतच नसे. त्याच्याजवळ होती फक्त भीती.

एक दिवस खेळता खेळता, त्याने बॉलला मारलेली कीक वर टांगलेल्या काचेच्या झुंबरावर जाऊन आदळली. झुंबर महागडं होतंच. शिवाय त्याच्या दिवाणखानाभर विखुरलेल्या काचा गोळा करायचं काम… त्याच्या वडलांचा संताप आटोक्याबाहेर गेला. त्या दिवशी रागावलेल्या वडलांनी त्याला असं काही मारलं की त्याचे दातच तुटले. तोडातून वहाणारं रक्त, त्याच्या डोळ्यात उतरलं होतं. सुडाचं एक बीज त्याच्या मनात अंकुरू लगलं. तो काही सांगू शकत नव्हता, पण आपली वेदना एकत्र करू लागला होता. घाव, जखमा, वेदना आणि भीती यांचा एकत्रित प्रभाव त्याला माणसांपासून तोडत राहिला.

पुढल्या वेळी त्याच्या शरीरावर चामड्याच्या पट्ट्याची अशी बरसात झाली, ज्याची वेदना तो अद्यापही विसरू शकला नाही. त्यावेळी त्याने आपल्या वडलांना एका बाईबरोबर पाहिल्यावर तोंड विचकले होते. वडलांचा संताप, पट्ट्याबरोबर साशाच्या शरिरावर उतरत होता. इतकं मोठं झाल्यावरही, कधी कधी झोपेत ते दु:स्वप्न त्याचा पाठलाग करायचं. दचकून घामाने थबथबत तो झोपेतून जागा व्हायचा. अर्ध्या रात्री, ते दृश्य झोपेतून त्याला उठवून आपल्या बाहुंचा विळखा घालायचा आणि तो त्यात धसत जायचा. 

काळानुसार हे घाव भरण्याच्याऐवजी ते अधिकाधिक खोल जात आहेत. छोट्या- मोठ्या घावांचा त्याने हिशेबच ठेवला नाही. मोजण्यासाठी अनेकदा त्याला ती दृश्ये डोळ्यापुढे आणावी लागत. अनेकदा त्याने ती पीडा अनुभवली होती, कारण ती दृश्ये, ती वेदना तो विसरूच शकत नव्हता.

जेव्हा रोजच्या ओरडण्या-किंचाळण्याचा आवाज वाढत गेला, आवाज मोठा होऊ लागला, तेव्हा शेजारी-पाजारी त्रासले. मुलाची स्थिती लक्षात आली, तशी माणुसकी पाझरली. कुणी तरी पोलिसांना माहिती दिली. पोलीस, कोर्ट वगैरे सोपस्कार होऊन त्याला दत्तक आई-वडलांकडे सोपवण्यात आलं. ज्यांना स्वत:चे मूल नव्हते, असे पालक, अशा  निरागस मुलांना, अन्न, वस्त्र, निवारा देण्यासाठी स्वेच्छेने तयार असत.

साशा नवीन घरात गेला, पण इथेही त्याची भीती कमी झाली नाही. नवी आई जोएना  आणि नवीन डॅडी कीथ प्रयत्न करत राहिले, ‘साशा, घाबरू नको. आता हेच तुझे घर आहे. इथे तुला जे हवं असेल, ते तू करू शकतोस. बोल तुला काय पसंत आहे? चल. फिरायला जाऊ. तुझ्यासाठी खूप खेळणी घेऊन येऊ.’

तो मान खाली घालून ऐकत राहयचा. त्याला भयमुक्त करण्याचे त्यांचे प्रयत्न चालूच असायचे.  कित्येक दिवस तो काही बोललाच नाही. नंतर बोलायला लागला, तोही घाबरतच. त्याला वाटायचं, हे प्रेम नकली आहे. थोडीशी जरी चूक झाली, तरी त्याला पुन्हा शिक्षा होईल. गप्प बसणंच योग्य. जे जसं असेल, तसं तो स्वीकारायचा. खायला सांगितलं, खायचा. झोपायला सांगितलं, बिछान्याकडे जायचा. मग झोप येवो, अथवा न येवो. जे सांगितलं जाई, ती काळ्या दगडावरची रेघ समजून तो तसं वागायचा. कुणालाही एवढीही तक्रार करायला जागा मिळू नये, असं तो वागायचा. नाही तर पुन्हा कुणाचे तरी हात त्याला मारायला उठतील, असं त्याला वाटायचं.

शाळेत जाताना अनेक मुले रस्त्यावरून आईचा हात धरून जाताना त्याला दिसायची. पण त्याला काही फरक पडत नसे. तो आई या शब्दाशी परिचित होता. आईच्या नात्याशी नाही. आईच्या आकार- प्रकाराशी परिचित होता. आईच्या ममतेशी नाही. आपल्यावर थोपलेल्या घरात तो कैद होता. आपल्या घरातून तो मुक्त झाला, तरी जोएनाला आईच्या रूपात बघण्याचा त्याने कधी प्रयत्नच केला नाही.

एका आज्ञाधारक मुलाप्रमाणे शालीन बनून त्याने हे दिवस काढले. एका मेहनती व्यक्तीप्रमाणे तो आपले जीवन जगत होता. मात्र एक विचार सतत त्याच्या मनात यायचा, आपल्यावर झालेल्या अन्यायाचा सूड घेतला पाहिजे. ‘मीच का?’, ‘माझ्याच बाबतीत असं का व्हावं?’ हेच प्रश्न त्याच्या मनात वारंवार यायचे. त्याला टोचत रहायचे. या जखमातून अजूनही पू वाहत होता. त्यावर मलमपट्टी करण्याची वेळ आली होती. स्वत:ला न्याय मिळवून घेऊ इच्छित होता तो. आपल्या मनातील या टोचणीपासून त्याला मुक्ती हवी होती, पण कशी? त्याला कळत नव्हतं.

बालपणीच्या सहनशीलतेची त्याला आता किंमत वसूल करायची होती. आताही प्रतिकार केला नाही, तर जगातले सगळे लोक आपल्या हिंसक स्वभावाने प्रत्येक मुलाला आपली शिकार बनवतील, असं त्याला वाटायचं. कधी कधी त्याला वाटायचं, हे सगळे लोक मुंग्यांसारखे आहेत. त्यांना हातात घेऊन चुरगळून टाकावं. गाडीच्या चाकाखाली तुडवून टाकावं. आपल्या जंगली जिद्दीसाठी ते जशी मुलांना आपली शिकार बनवतात, तशी त्यांची शिकार करावी.

    क्रमश: भाग १

मूळ हिंदी  कथा 👉 ‘शत प्रतिशत’– मूळ लेखक – डॉ हंसा दीप

अनुवाद –  सौ. उज्ज्वला केळकर

संपर्क – 176/2 ‘गायत्री’, प्लॉट नं 12, वसंत साखर कामगार भवन जवळ, सांगली 416416 मो.-  9403310170

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

डॉ. ज्योती गोडबोले 

 जीवनरंग 

☆ फुंकर… भाग-1 ☆ डॉ. ज्योती गोडबोले ☆

(जाई सासरी रमून गेली आणि अरुण  माईंचं तर पान हलेना जाई शिवाय. ) इथून पुढे —

अरुण पुढची परीक्षा पास झाला आणि त्याला घसघशीत पगारवाढ मिळाली. माईंच्या डोळ्यात आनंदाने पाणी आलं.  ‘ जाई, हे श्रेय तुला जाते ग बाई ! तू किती समजूतदारपणे बदल घडवलास अरुणमध्ये ग ! मी खूप प्रयत्न केले ग पण माझं काही चालेना बघ आबांसमोर ! सतत त्याचा पाणउताराच केला नंदिनी आणि त्यांनी ‘.

‘जाऊ दे हो माई, आता झालंय ना सगळं चांगलं? गुणी आहे हो अरुण ! मला हे आलं होतं लक्षात पहिल्यांदाच.म्हटलं मी एक शिक्षक आहे ना, तर हा विद्यार्थी बघू सुधारतो का ! त्याच्या आत्मविश्वासावर बसलेल्या राखेवर मी फुंकर घालायचं काम केलं इतकंच हो !’ माईंचे डोळे भरून आले. गुणांची पोर ग बाई माझी म्हणून डोळे पुसले त्यांनी.   

पुढच्या वर्षी नंदिनी भारतात आली. अरूणच्या लग्नाला ती येऊ शकली नव्हती. यावेळी नंदिनी एकटीच आली होती. तिच्या नवऱ्याला  रजा नव्हती इतकी ! आल्याआल्या नंदिनीने घरात झालेले बदल एका क्षणात ओळखले. 

“आबा माई, काय म्हणतात नवीन सूनबाई? “ नंदिनी म्हणाली.

“ तूच आता प्रत्यक्ष बघ ना “  

जाई सकाळी  नाश्ता घेऊन नंदिनीच्या खोलीत गेली. नंदिनीताई, इथेच घेता का येता डायनिंग टेबलावर?सगळे वाट बघत आहेत तुमची ! जाई हसतमुखाने म्हणाली. नंदिनी बाहेर आली.आबा माई अरुण तिची वाट बघत होते. “ ये ग नंदिनी ! तुला आवडतात तसे दडपे पोहे केलेत जाई ने !” अरुण म्हणाला. नंदिनीने बघितलं, केवढा बदलला होता अरुण. आनंदी, अभिमानाने उंच झालेली मान आणि पूर्वीचा चाचरत, डोळ्याला डोळा न देता बोलणारा अरुण जणू गायबच झाला होता.  नंदिनीला समजले या घरातले पूर्वीचे स्थान डळमळीत झाले आपले. जाईला पाहून ती म्हणाली, “ जाई, छान हुशार आहेस ग तू. आमच्या अरुणला कसं काय पसंत केलंस? “ जाई हसून म्हणाली,” का हो ताई? किती चांगला आहे तुमचा भाऊ ! आता सगळेच कसे डॉक्टर आणि वकील आणि मोठ्या पोस्टवर असणार? आमच्यासारख्या शिक्षकांचीही गरज आहेच की समाजाला, आणि अरुणसारख्या लोकांची फॅक्टऱ्याना ! त्याशिवाय यंत्र आणि माणसांचं कसं चालेल? “  अरुण कौतुकाने जाईकडे बघत होता. असा त्याचा ‘स्व’ कोणीच नव्हता जपला. . त्याची अशी बाजूही नव्हती कोणी घेतली इतकी वर्षं. आणि हसत हसत नंदिनीसमोर धीटपणे बोलायची हिम्मतही नव्हती कोणी दाखवली आजपर्यंत !

चार दिवसात  नंदिनीच्या लक्षात आले, आबा माई सगळे जाई जाई करत असतात. त्या दिवशी जाई शाळेत गेली तेव्हा नंदिनी आणि माई बाल्कनीत चहा पीत गप्पा मारत होत्या. नंदिनी म्हणाली, “ माई, जाईने चांगलीच छाप पाडलीय ग तुमच्यावर ! आबा सुद्धा जाई जाई करत असतात.” 

“ नंदिनी हो ग. फार गुणी आणि कर्तृत्वाची आहेच बघ जाई ! अरुणची काळजी होती ग बाई मला फार. कसा हा मुलगा, वडील  सतत हेटाळणी करत असायचे आणि मी तरी किती संभाळून घेऊ?  माझी फार ओढाताण व्हायची ग ! पण बघ ना, जाईला पसंत करताना आम्हाला माहीत होतं, ही गरीब घरातून आलीय. तिला ऍडजस्टमेंटची सवय असणार. ती आणि अरुण लग्नाआधी चारवेळा भेटले होते त्यामुळे अरुण कसा आहे ते तिला समजले होतेच. आमचा निर्णय योग्य ठरला अगदी. बघ ना,आता लग्नाला तीन वर्षे झाली की. किती बदल घडून आला घरात. अरुण इतका सुखी आणि आत्मविश्वासाने वावरलेला मी कधीही बघितला नव्हता.” 

“ हो माई, छानच आहे ग जाई.  आवडली मला.” 

नंदिनीचे परत जायचे दिवस जवळ आले. अरुण नंदिनीला म्हणाला,  “उद्या दुपारी आपण बाहेर जेवायला जाऊया .आमच्याकडून तुला ट्रीट.! “  हा अरुण कोणी वेगळाच होता. एका छानशा हॉटेलमध्ये अरुणने सगळ्यांना जेवायला नेलं. कॉन्फिडन्सने ऑर्डर देणारा, विनोद करणारा अरुण बघून नंदिनीला खूप आनंद झाला.

कौतुकाने नंदिनी म्हणाली. “  किती छान वाटतंय रे अरुण, तुला असं आनंदात बघून. जाई, हे सगळं श्रेय मी तुला देईन. माझ्या भावात आमूलाग्र बदल घडवून आणायचं !. किती छान फुलवलंस ग तू त्याला. हे खरं तर मी करायला हवं होतं.  पण मी माझ्या यशाच्या धुंदीत असायची आणि अरुण कोमेजतच गेला. माझी चूक झाली. आणि मीही लहानच होते ग जाई त्यावेळी. माझ्या हे लक्षातच आलं नाही कधी. आबा,तुमचीही खूप चूक होती तेव्हा. किती उपमर्द करत होतात या बिचाऱ्याचा तेव्हा तुम्ही ! एकटी माई तेवढी उभी असायची अरुणसाठी .अरुण, मला माफ कर हं.” नंदिनीच्या डोळ्यात पाणी आलं. आबाही म्हणाले  “अरुण, माझं चुकलं. दोन मुलात इतका जमीनअस्मानाचा असलेला फरक मला सहनच व्हायचा नाही रे. मला तुझं अपयश हा माझा  पराभव वाटायचा. मी तुला समजू शकलो नाही. माई,अरुण मला माफ करा रे तुम्ही !” 

जाई म्हणाली, “ काय चाललंय हे ! अरुण हे केव्हाच विसरून गेलाय.  हो ना अरुण? ही सगळी तुम्ही आपली, आमची माणसं आहात. आमचं तुम्ही कायम भलंच चिंतणार.  होतात चुका हो आपल्या हातून. आमचंही चुकत असणार. अरुणही चुकला असेल त्यावेळी !” अरुण हसला आणि म्हणाला,” हो !वाईटच होते ते दिवस. पण तेव्हा  मला जाईसारखी मैत्रीण मिळाली असती तर मी असा डिप्रेशन मध्ये नसतो गेलो. माझंही खूप चुकलं. आता वाटतं, आबांच्या वरच्या रागामुळं मी  मुद्दाम पुढं शिकलो नाही. किती चुकलं माझं.  पण जाई माझ्या आयुष्यात आली आणि तिने माझ्या स्वाभिमानावरची धूळ झटकली. माझ्यातला स्फुल्लिंग जागा केला आणि मी  माझ्या नोकरीत किती तरी वर जाऊ शकलो. थँक्स जाई. पण एक सांगतो, मी चांगला पिता होईन आणि माझ्या मुलावर कधीही अन्याय  होऊ देणार नाही, की त्याची हेटाळणी करणार नाही.”   

माई हसून म्हणाल्या, “ हो का? जाई, पिता होण्याची तयारी झालेली आम्हाला  नाही का सांगायची?” 

जाई लाजून लाल झाली आणि म्हणाली,” माई अरुण तरी ना !अहो, कालच तर आला रिपोर्ट माझा पॉझिटिव्ह.”  माईंनी उठून जाईला मिठीच मारली आणि ते कुटुंब आनंदात  बुडून गेलं.

… हे सगळं आत्ता माईंना आठवत होतं.

आबा कालवश झाले आणि नंदिनी  महिनाभर राहून कालच अमेरिकेला गेली. माई एकट्या बाल्कनीत बसून हा भूतकाळ आठवत होत्या. आबांच्या आठवणीनं पाणी येत होतं त्यांच्या डोळ्यात ! शेवटी शेवटी किती बदलले आबा. छोट्या अद्वैतचा जन्म झाल्यावर तर ते पूर्ण बदलून गेले. आबा असे मृदू, प्रेमळ आजोबा असतील हे  माईंना स्वप्नात सुद्धा वाटले नव्हते.  आबांच्या आठवणींनी डोळे भरून आले 

त्यांचे ! अद्वैत माईंना शोधत बाल्कनीत आला, आणि  म्हणाला, “ रडू नको ना माईआजी ! आपले आबा देवबाप्पाकडे गेले ना?  तू रडलीस तर त्यांना वाईट वाटेल.” आपल्या छोट्याशा हातानी अद्वैतने त्यांचे डोळे पुसले आणि तो त्यांना घरात घेऊन गेला.

— समाप्त — 

© डॉ. ज्योती गोडबोले

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सौ राधिका भांडारकर

 जीवनरंग 

☆ पोकळी… भाग-1 ☆ सौ राधिका भांडारकर ☆

गराजचं शटर रिमोटने  अलगद उघडलं.  आणि अमिताने तिची पिवळी पोरशे कार गराज मध्ये आणली. शटर बंद झाले आणि अमिता घरात आली. घरात कोणीच नव्हतं.  आयलँडवर बराच पसारा पडला होता.  सिंकमध्ये भांडी साचली होती.  काही क्षण अमिताला वाटलं तिला खूप भूक लागली आहे.  सिरॅमिक बोलमध्ये ब्रुनोचे चिकन ड्रुल्स  पडले होते.  ते तिने पाहिले आणि  क्षणात तिच्या काळजात खड्डा पडला.  तिने घटाघटा पाणी प्यायले आणि काऊचवर जाऊन ती बसली.  एसीचं  तापमान ॲडजस्ट केलं आणि डोळे मिटून शांत बसली. छाती जड झाली होती.  खरं म्हणजे मोठमोठ्याने तिला रडावंसही वाटत होतं.  एकाच वेळी आतून खूप रिकामं, पोकळ वाटत होतं.  काहीतरी आपल्यापासून तुटून गेलेलं आहे हे जाणवत होतं.

मोबाईल व्हायब्रेटरवर होता.  तिने पाहिलं तर जॉर्जचा फोन होता.

” हॅलो ! जॉर्ज मी आज येत नाही.  ऑन कॉल आहे. काही इमर्जन्सी आली तर कॉल कर.”

” ओके. टेक केअर ”  इतकंच जॉर्ज म्हणाला आणि त्याने फोन ठेवला.

अमिता डेक वर आली.  कल्डीसॅक वरचा त्यांचा कोपऱ्यातला बंगला आणि मागचं दाट जंगल. पिट्सबर्ग मध्ये नुकताच फॉल सीजन सुरू झाला होता.  मेपल वृक्षावरच्या पानांचे रंग बदलू लागले  होते.  पिवळ्या, ऑरेंज रंगाच्या अनंत छटा पांघरून साऱ्या वृक्षावरची पाने जणू काही रंगपंचमीचा खेळच खेळत होती.  पण अजून काही दिवसच.  नंतर सगळी पानं गळून जातील. वातावरणात हा रंगीत पाचोळा उडत राहील कुठे कुठे.  कोपऱ्यात साचून राहील.  वृक्ष मात्र निष्पर्ण, बोडके होतील.  आणि संपूर्ण विंटरमध्ये फक्त या झाडांचे असे खराटेच पाहायला मिळतील.  सारी सृष्टी जणू काही कुठल्याशा अज्ञात पोकळीचाच अनुभव घेत राहील.  अमिताला सहज वाटलं, ” निसर्गाच्या या पोकळीशी आपल्याही भावनांचं साध्यर्म आहे.

या क्षणी खूप काही हरवल्यासारखं, कधीही न भरून येण्यासारखी एक अत्यंत खोल उदास पोकळी आपल्या शरीराच्या  प्रवाहात जाणवते आहे.” 

हर्षलला फोन करावा का? नको.  तो मीटिंगमध्ये असेल. सकाळी निघताना म्हणाला होता, ” बी ब्रेव्ह अमिता  खरं म्हणजे मी तुझ्याबरोबर यायला हवं.  पण आज शक्य नाही.  आमचा लंडनचा बॉस येणार आहे.”

पण अमिता  जाणून होती हर्षलची भावनिक गुंतवणूक आणि दुर्बलताही.  त्याला अशा अवघड क्षणांचं साक्षी व्हायचंच नव्हतं खरं म्हणजे. 

अमिता त्याला इतकंच म्हणाली होती,” इट्स ओके. मी मॅनेज करेन.” आणि तिने छातीवर दगड ठेऊन  सारं काही पार पडलं होतं.

विभाला फोन करावा का असाही विचार तिच्या मनात येऊन गेला.  पण तो विचार तिने झटकला.  विभा इकडेच येऊन बसेल आणि ते तिला नको होतं.  तिला एकटीलाच राहायचं होतं.  निर्माण झालेल्या अज्ञात पोकळीतच राहणं तिला मान्य होतं. तो कठिण,दु:खद अनुभव तिला एकटीलाच घ्यायचा होता.  निदान आता तरी. 

संध्याकाळी येतीलच सगळ्यांचे फोन.  तान्या, रिया.

 “ब्रूनो आता नाही” हे त्यांना सांगण्याचं बळ ती जणू गोळा करत होती.  सगळ्यांचाच भयंकर जीव होता त्याच्यावर आणि तितकाच त्याचाही सगळ्यांवर. 

अशी उदास शांत बसलेली अमिता तर ब्रूनोला चालायचीच नाही. अशावेळी  तिच्या मांडीवर पाय ठेवून डोक्यानेच तो हळूहळू तिला थोपटायचा.  एक अबोल, मुका जीव पण त्याच्या स्पर्शात, नजरेत, देहबोलीत प्रचंड माया आणि एक प्रकारची चिंता असायची. घरातल्या प्रत्येकाच्या भावनांशी तो सहज मिसळून जायचा.  त्यांची सुखे, त्यांचे आनंद, त्यांची दुखणी, वेदना हे सगळं काही तो सहज स्वतःमध्ये सामावून घ्यायचा.  इतकच नव्हे तर साऱ्या ताण-तणावावरती त्याचं बागडणं, इकडे तिकडे धावणं, खांद्यावर चढणं, कुरवाळणं ही एक प्रकारची तणावमुक्तीची थेरेपीच असायची. 

ब्रुनोची  आयुष्यातली वजाबाकी सहन होणं शक्य नव्हतं.  क्षणभर तिला वाटलं की आयुष्यात वजाबाक्या  काय कमी झाल्या का?  झाल्याच की.  कितीतरी आवडती माणसं पडद्याआड गेली.  काही दूर गेली.  काही तुटली.  त्या त्या वेळी खूप दुःख झाले..  पण या संवेदनांची त्या संवेदनांशी तुलनाच  होऊ शकत नाही.

घरात तसा कुठे कुठे ब्रूनोचा पसारा पडलेला होता. टीव्हीच्या मागे, काऊचच्या खाली, डेकवर,पॅटीओत त्याच्यासाठी आणलेली खेळणी, अनेक वस्तू असं बरंच काही अमिताला बसल्या जागेवरून आत्ता दिसत होतं. मागच्या विंटरमध्ये अमिताने त्याच्यासाठी एक छान जांभळ्या रंगाचा स्वेटर विणला होता. काय रुबाबदार दिसायचा तो स्वेटर  घालून आणि असा काही चालायचा जणू काही राणी एलिझाबेथच्याच परिवारातला !  या क्षणीही अमिताला त्या आठवणीने हसू आलं.

कधी कधी खूप रागवायचा, रुसायचा, कोपऱ्यात जाऊन बसायचा, खायचा प्यायचा नाही.  मग खूप वेळ लक्षच दिलं नाही की हळूच जवळ यायचा.  नाकानेच फुसफुस करून, गळ्यातून कू कू आवाज काढायचा. लाडीगोडी लावायचा. टी— काकाच्या डेक्स्टरचे एकदा हर्षल खूप लाड करत होता.  तेव्हा ते बघून तर त्याने घर डोक्यावर घेतलं होतं. इतकं  की नेबरने फोन केला,” नाईन इलेव्हन ला बोलावू  का?”

नाईन इलेव्हन म्हणजे अमेरिकेतील तात्काळ सेवा.  त्यावेळी क्षणभर अमिताला वाटले की भारतीयच बरे.  उठसुट असे कायद्याच्या बंधनात स्वतःला गुरफटून ठेवत नाहीत. इथे  जवळजवळ प्रत्येक घरात पेट असतो. प्रचंड माया ही करतात, काळजीपूर्वक सांभाळतातही.  पण प्रेमाचे रंग आणि जात मायदेशीचे वेगळे आणि परदेशातले वेगळेच.

तसे  ब्रूनोचे  आणि अमिताच्या परिवाराचे नाते किती काळाचे होते?  अवघे दहा वर्षाचे असेल.  असा सहजच तो त्यांच्या परिवाराचा झाला होता. 

शेजारच्या कम्युनिटीमध्ये एक चिनी बाई राहायची.  एकटीच असायची.  तिचा हा ब्रुनो. तेव्हा लहान होता.  पण अचानक एक दिवस तिने मायदेशी परतायचं ठरवलं. सोबत तिला ब्रूनोला न्यायचं नव्हतं कारण तिथलं  हवामान त्याला मानवणार नाही असं तिला वाटलं.  गंमत म्हणजे रिया,तान्या  येता जाता त्या चिनी बाई बरोबर फिरणाऱ्या ब्रुनोचे  फारच लाड करायच्या.  परिणामी त्यांच्याशी त्याची अगदी दाट मैत्री झाली होती.  हाच धागा पकडून तिने अमिताला,” ब्रूनोला ऍडॉप्ट कराल का?” असा प्रश्न टाकला.

रिया, तान्या तर एकदम खुश झाल्या. तसे हे सगळेच डॉग लवर्स.  त्यांची तर मज्जाच झाली.  आणि मग हा डोक्यावरचा भस्म लावल्यासारखा पांढरा डाग असलेला, काळाभोर, मखमली कातडीचा, छोट्या शेपटीचा, सडपातळ, पण उंच ब्रुनो  घरी आला आणि घरचाच झाला.आणि सारे जीवन रंगच बदलले. 

चिनी बाईने मेलवर सगळे डॉक्युमेंट्स स्कॅन करून पाठवले.  त्याच्या वंशावळीची माहिती, त्याचं वय, लसीकरणाचे रिपोर्ट्स, बूस्टर डोसच्या तारखा, त्याच्या खाण्यापिण्याच्या सवयी, वेळा , त्याचे ग्रुमिंग  या सर्वांविषयी तिने इत्थंभूत माहिती कळवली.  शिवाय त्याच्यासाठी ती वापरत असलेले शाम्पू ,साबण ,नखं, केस कापायच्या वस्तूंविषयी तिने माहिती  दिली 

अमिता, हर्षल, रिया, तान्या खूपच प्रभावित, आनंदित झाले होते. ब्रुनोसाठी  जे जे हवं ते सारं त्यांनी त्वरित वॉलमार्ट मध्ये जाऊन आणलंही.  पॅटीओमध्ये चेरीच्या झाडाखाली त्याचं केनेलही बांधलं. 

सुरुवातीला तो थोडा बिचकला.  गोल गोल फिरत राहायचा.  कदाचित होमसिक  झाला असेल. पण नंतर हळूहळू रुळत गेला.  परिवाराचा एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक बनला.  त्याच्या आणि परिवाराच्या भावभावनांसकट एक निराळंच भावविश्व सर्वांचच तयार झालं.

“ब्रूनो जेवला का?”

“ब्रुनोला फिरवून आणलं का?”

“आज त्याला आंघोळ घालायची का?”

“आज का बरं हा खात पीत नाही? काही दुखत असेल का याचं?”

असे अनेक प्रश्न त्याच्याबद्दलचे.   हाच त्यांचा दिनक्रम बनला. 

सुरुवातीला चिनी बाईच्या  विचारणा करणाऱ्या मेल्स यायच्या.  तिलाही ब्रुनोची आठवण यायची.  करमायचं नाही. रिया,तान्याला  तर एकदा असंही वाटलं की ही बाई ब्रूनोला परत तर नाही ना मागणार ?

पण मग दिवस, महिने, वर्ष सरत गेली आणि ब्रूनो हा फक्त त्यांचा आणि त्यांचाच राहिला.

– क्रमशः भाग पहिला 

© सौ. राधिका भांडारकर

पुणे

मो.९४२१५२३६६९

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्रीमती मीनाक्षी सरदेसाई

जीवनरंग 

☆ सेवानिवृत्ती … शाप की वरदान – लेखक – अज्ञात ☆ श्रीमती मीनाक्षी सरदेसाई ☆

ठरल्याप्रमाणे, म्हणजे अगदी सटवाईनं लिहून ठेवल्याप्रमाणे 58 व्या वर्षी तो रिटायर्ड झाला आणि त्याचं जगच बदललं.

नोकरीत असतांना त्याची एक ठराविक दिनचर्या होती. सकाळी साडे नऊला तो घराबाहेर पडायचा. अत्यंत प्रामाणिकपणे ऑफिसच्या वेळांत नेमून दिलेलं काम आटपायचा. भाजी, किराणा सामान घेत, भेटलेल्या कुणाशी चर्चा करून रमत गमत घरी परतायला त्याला संध्याकाळचे सात वाजत आल्यावर जेवण, शतपावली वगैरे झालं की पलंगावर पडल्या बरोबर त्याचे डोळे मिटायला लागत. 

ऑफिसात सगळा स्टाफ त्याच्या वर खुश असायचा. त्याचा हसरा चेहरा बघायची संवय झालेले त्याचे सहकारी त्याच्या रिटायर्डमेंटच्या सभारंभाला खूप हळहळले, पण सरकारी नियमांपुढे सर्वांचाच नाईलाज होता.

एरवी त्याचे दिवसभराचे कार्यक्रम इतके साचेबध्द होते की ,सुटीच्या दिवशी घरांत त्याचा जीव घाबरायला लागायचा. दुपार खायला उठायची आणि करायला काहीच नाही म्हटल्यावर त्याचे पाय बायकोच्या हक्काच्या स्वैंपाकघराकडे वळायचे. मग ही बरणी उघड, तो डबा उचक, असे त्याचे उद्योग दुपारभर चालायचे. वामकुक्षी आटोपून बायको उठली की तिला विस्कटलेलं स्वैंपाकघर दिसे. आणि तिचा संताप होई. सुटीचा एक दिवसही हा माणूस घरांत नको, असं तिला वाटायला लागे. 

त्यालाही अपराध्यासारखं होत असे, जितके व्यवस्थित आपण ऑफिसात असतो., तेवढं घरी रहाणं जमत नाही ,ही खंत त्याला पुढील आठवडाभर त्रास देई.

रिटायर्ड झाल्यापासून तो कायम घरांतच असायचा. तिला मात्र याचा त्रास व्हायचा. तिच्या हौशीचे दिवस कधीच सारून गेले होते आणि जेंव्हा हौस करायची वेळ होती ,तेंव्हा हा सतत ऑफिसचं तुणतुणं वाजवायचा, हे ती विसरली नव्हती, किंबहुना तिच्या मनांत याचा सुप्तसा रागही असावा.

रजेपुरता पैसा घरांत येत असला की माणसांचं ओझं व्हायला लागतं. वर्षानुवर्षाच्या त्याच्या संवयी तिला आता त्रासदायक होऊ लागल्या, त्याच्याबद्दलच्या तिच्या तक्रारी वाढू लागल्या. त्याने स्नान केल्यावर ओला टॉवेल पलंगावर फेकायची त्याला संवय होती, तो ऑफिसात जायचा तेंव्हा ती कर्तव्य म्हणून तो ओला टॉवेल उचलून धुवायला घेत असे ,पण आता त्याला ‘ भरपूर वेळ असल्यानं असली कामं त्यानेच आपणहून करायला हवीत  ’ असा तिचा आग्रह होता.

हा आग्रह त्याला मान्यही होता, मात्र तिने सूचना चांगल्या शब्दांत द्याव्या, असा त्याचा सूर होता. तिच्या स्वभावामुळे कदाचित, तिला त्याची ही गोड बोलण्याची अपेक्षा पूर्ण करणं जमत नव्हतं.

तो रिटायर्ड होऊन आरामाचं आयुष्य जगतोय आणि आपल्याला मरेपर्यंत रिटायर्ड होता येणार नाही ,ही जाणीव तिला बोचत असावी. 

खरं तर तिचंही वय उताराला लागलं होतं आणि व्याप वाढत असल्याने तिची आता दमछाक होऊ लागली होती. मुलांची लग्न, सुनेशी जमवून घेतांना होत असलेली तारांबळ, तो घरीच असल्याने त्याचेकडे येणारी माणसं, आणि हे कमी का काय म्हणून चोवीस तास समोर वावरत असलेला, पण घरकामाला  काडीचा हातभार न लावणारा तीचा हा स्थितप्रज्ञ नवरा. 

तो समोर नसला की, त्याच्याबद्दलच्या असूयेनं आणि समोर असला की त्याचं तोंड बघूनच तिचं रक्त उसळायला लागायचं. तो पाणी प्यायला जरी स्वैंपाकघरात शिरला तरी ‘ तू मुद्दाम माझ्या मध्ये मध्ये लुडबुड करतोस ’ म्हणत ती त्याला झिडकारायची. 

हळूहळू तिला तो डोळ्यासमोरही नकोसा होऊ लागला. आणि त्या दिवशी ती प्रचंड चिडली. कारण काय होतं कुणालाच कळलं नाही, तिलाही. पण इतक्या दिवसांचा मनांत साचलेल्या रागाचा स्फोट झाला आणि तिने त्याच्यावर खूप आरडा ओरडा केला. त्याला अद्वा तद्वा बोलली, थेट त्याच्या आई वडिलांचा, बहीण भावांचा उद्धार केला. तो हादरला, पण रिअॅक्ट करण्याचा त्याचा स्वभाव नव्हता. तो तिला चिडायची कारणं विचारत राहिला. आणि ती प्रत्येक वेळी सांगत राहिली, ‘तू मला आता डोळ्यासमोर नकोस, बस्!

त्याने ऐकलं आणि निराश होत विचारलं! ‘आयुष्याच्या या स्टेजवर आता मी कुठे जाऊ?’ तिला वाटलं हा चिडवतोय, ती मग आणखीनच चिडली. हातवारे करत किंचाळली! ‘कुठेही जा. मेलास तर फारच बरं होईल, माझी सुटका तरी होईल.’ हे ऐकून हा एकदमच शांत झाला. तश्याही परिस्थितीत म्हणाला, ‘ते माझ्या हातात नाही, पण तुझा शाप माझ्या आतपर्यंत पोहोचला. तू मात्र खूप जग, माझं उरलेलं आयुष्य तुला मिळू दे. शतायुषी हो ! 

हे असं वारंवार होऊ लागलं. अगदी चिमुटभर कारणासाठीही ती त्याला मरणाचा शाप द्यायची आणि मोबदल्यात तो तिला शतायुषी होण्याचा आशीर्वाद द्यायचा. तिच्या मनात तसं काही नसायचं. त्याने खरंच त्यांच्या संसारातून, या जगातून कायमचं निघून जावं असं तिला वाटणं शक्यच नव्हतं. शेवटी तिनेही त्याचबरोबर पस्तीस छत्तीस वर्ष संसार केला होता, त्याने बांधलेलं मंगळसूत्र तिने सन्मानाने मिरवलं होतं, वर्षानुवर्षे त्याचं आयुष्य वाढावं म्हणून वड पूजले होते, हरताळकेचे कडकडीत उपास घातले होते, त्याचा मृत्यू मागण्याइतकी ती खचितच दुष्ट नव्हती. 

पण तिच्यासमोरचा त्याचा सतत होणारा वावर जाणवला की तिची विचारशक्ती संपूर्णपणे नष्ट व्हायची, मेंदू अक्षरशः पेट घ्यायचा आणि तिच्या तोंडातून नको ते शब्द बाहेर पडायचे आणि एक दिवस अचानकच तो गेला. सकाळी उठून त्याने चहा घेतला, लांब फिरून आला आणि ‘ थकवा वाटतोय ’ म्हणत सोफ्यावर आडवा झाला तो उठलाच नाही.

घरात धावपळ झाली, डॉक्टर आले, त्यांनी तपासलं आणि त्यांच्या प्रथेनुसार इंग्रजीत ‘सॉरी, ही इज नो मोअर’ सांगितलं. एकच हलकल्लोळ झाला.

तो मात्र त्याच्या स्वभावाप्रमाणेच एकदम शांत पहुडला होता. प्रत्येकजण त्याच्या वेदनारहित मृत्यूचा हेवा करीत होते. ‘Before Time असं मरण नको होतं ‘ ,असा प्रत्येकाचाच सूर होता.

तिच्यासाठी मात्र लोक खूपच हळहळले. ‘ आता कुठे सुखाचे दिवस आले होते, नवऱ्याचा पूर्णकाळ सहवास लाभला होता ,तर ही वेळ आली ’ असे लोक म्हणत होते . आकाशाकडे बोट दाखवून, ‘त्याच्या इच्छेपुढे कुणाचं काय चालतयं का ?वगैरे बोलून तिचं औपचारिक सांत्वन करून लोक त्यांच्या निघून गेले. 

आता ती एकटी राहिली. प्रेम, राग, विरोध, काळजी या मनातील भावना व्यक्त करायला हक्काचं कुणी उरलं नाही. तसं मुलं, सुना लक्ष द्यायचे तिच्याकडे, पण त्यांना त्यांचाही संसार होता.

तिनं देवळं धुंडाळली, मित्र मैत्रिणी झाले, काही काळ माहेरच्यांचं कौतुक झालं, मग मात्र सारेच आपोआप दूर झाले.

असेच दिवस जाऊ लागले, महिने गेले, वर्षे सरली. मुलांनी थाटात तिचा पंचाहत्तरावा वाढदिवस साजरा केला. पण ‘सतत तुझंच कौतुक कसं  करायचं ?’ म्हणत मग त्यांनीही अंतर राखायला सुरुवात केली.

नातू, नात लहान होते तोवर तिचे होते, मोठे झाल्यावर त्यांचं जग विस्तारलं, आजीचा पदरही न सोडणारी बाळं तिनं चारदा आवाज दिल्यानंतर एकदाच ‘काय आहे आजी?’ असं चिडक्या स्वरात विचारू लागले. 

तिला हे त्रासदायक व्हायचं, नेमका तेव्हाच, नवऱ्याशी केलेला व्यवहार आठवायचा, पण ‘काळाला मागे नेऊन चूक सुधारता येत नाही’ हे ठाऊक असल्याने, तिला नेमून दिलेल्या जागी पडलेला चेहरा घेऊन ती बसून रहायची. 

तिच्या वयाचा आकडा वरवर जात राहिला, कार्यक्षमता मात्र दर दिवसाला कमी होत गेली. आता मात्र ती प्रचंड थकली, हातपाय चालणं कठीण झालं, वेळ काढणं जड जाऊ लागलं. ‘ तुझी  उपयोगिता संपायला आलीय ‘ याची जाणीव लोक आडून पाडून  तिला करून देऊ लागले आणि नकळत ती मरणाची वाट बघायला लागली.

एव्हाना पन्नाशी ओलांडलेले मुलगा आणि सूनही थकायला लागले होते. त्यांनाही त्यांचे जावई सुना आल्या होत्या आणि नवी सून तिच्याच सासूचं काही करेना, तिच्याकडून आजेसासूसाठी काही अपेक्षा करणं तर फारच कठीण होतं. 

ती रोज आतल्या आत रडायची. ‘ देवा, उचल मला ’ म्हणून प्रार्थना करायची. ‘ भोग भोगायला मला एकटीला अश्या परिस्थितीत सोडून तो सुखासुखी निघून गेला ’ म्हणत मनातल्या मनात त्याला दुषणे देत पडून रहायची. 

फारसं आठवायचं नाही तिला काही आज काल. मात्र तिने दिलेले शाप आणि त्याने दिलेले आशीर्वाद, प्रयत्न करूनही तिच्या स्मृतीतून निघत नव्हते….!

‘मेलास तर फारच बरं होईल, माझी सुटका होईल.’ हा तिनं त्याला दिलेला शाप होता की आशीर्वाद होता ! ‘ तू मात्र खूप जग, शतायुषी हो,’ हा त्याने तिला दिलेला आशीर्वाद होता का शाप होता? हे मात्र तिला तिचंच कळत नव्हतं….

मित्रांनो !

आपलेही बरेच मित्र सेवेतून निवृत्त झाले आहेत व काही निवृत्तीच्या उंबरठ्यावर आहेत. एकमेकांना खूप जीव लावा आणि उर्वरित आयुष्य सुखाने जगा. हे असे प्रसंग कुणाच्या तरी आयुष्यात घडून गेलेले असावेत, असे जरी गृहीत धरले तरी देखील, सदरची घटना सहजासहजी  मान्य करावयास कुणाचेही मन तयार होणार नाही हे निश्चित. मात्र अशाही घटना कुणाच्या आयुष्यात सेवानिवृत्तीनंतर जर घडत असतील, तर हे फारच भयानक व हृदयद्रावक चित्र आहे.

  * “ जगात सर्वात लक्ष न देण्याजोगा प्राणी म्हणजे रिटायर्ड माणूस ” *— 

लेखक : अज्ञात . 

प्रस्तुती – श्रीमती मीनाक्षी सरदेसाई

संपर्क – ‘अनुबंध’, कृष्णा हॉस्पिटल जवळ, सांगली, 416416.        

मो. – 9561582372, 8806955070.

 ≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈