बऱ्याचदा घरी एखादा खास पदार्थ खाल्ल्यावर आपण म्हणतो… बनलाय चांगला पण चव मागच्या वेळेसारखी नाही बरं का. किती सहजपणे बोलून जातो आपण. बनवणाऱ्या व्यक्तीने काही दिवस आधी ठरवून आणि काही तास मन लावून बनवलेला असतो हा पदार्थ. जीव ओतून केलेल्या या पदार्थावरची आपली एक कॉमेंट तिचा हिरमोड करायला पुरेशी ठरते आणि नव्याणव टक्के हा पदार्थ बनवणारी व्यक्ती तुमची आई किंवा पत्नी असते.
कशी असेल हो चव मागच्यासारखी सेम टू सेम? बाजारातून आणलेल्या जिन्नसांचं सोडा, पण इतरही अनेक गोष्टी कारणीभूत आहेत चवीत बदल करणाऱ्यासाठी. मला सांगा, पूजेच्या दिवशी सत्यनारायणाचा प्रसाद आणि इतर दिवशी त्याच मापाने बनवलेला शिरा वेगळा का लागतो बरं?
उन्हाळ्यात खाल्लेली आणि पावसाळ्यात खाल्लेली कांदा भजी वेगळी का लागतात? कितीही लज्जतदार जेवणाचा पहिला घास आणि शेवटचा घास सारखाच लागतो का हो? नाही ना? कारण चवीची अनुभूती स्थलकालऋतू परत्वेच नव्हे तर तुमच्या मनस्थिती (मूड) वर पण अवलंबून असते, तुमच्या भूकेवर अवलंबून असते, तुमच्या त्या व्यक्तीवरच्या प्रेमावर पण अवलंबून असते.
एरवी बघताक्षणीच फस्त होणारा पिठलं भात घरात घडलेल्या एखाद्या दुःखद प्रसंगानंतर खाताना कुठे चवदार लागतो सांगा बरं! एखाद्या व्यक्तीच्या विरहात किंवा आठवणीत ‘अन्न गोड लागत नाही’ असे म्हणतात ते यालाच. पदार्थाची चव तीच असते, तुम्हालाच बेचव किंवा वेगळी लागते.
कधी तुमची नववी-दहावीतली मुलगी पहिल्यांदाच तिच्या आईच्या देखरेखीत एखादी साधीशी भाजी बनवते. किती धांदल असते तिची! काहीतरी नक्कीच कमी पडलेलं असतं त्या भाजीत. पण कसले खुश असता तुम्ही. इथे कौतुकाच्या मसाल्याने त्या भाजीची चव बदललेली असते.
कधी सणकून भूक लागली असते, तेव्हा घरातली शिळी भाकरी पण गोड लागते. रोजच्या घाईत ऑफिसला निघता निघता कसाबसा प्यायलेला चहा आणि सुट्टीच्या दिवशी आरामखुर्चीत पेपर वाचत घेतलेला तोच चहा परत ‘घोटभर’ प्यावासा वाटतो. कधी कधी लग्न होऊन गेलेल्या बहिणीकडे जेवताना तुम्हाला प्रत्येक घासागणिक तुमच्या आईच्या हातच्या चवीची आठवण येते; टचकन डोळ्यात पाणी येतं आणि नंतरचा तो प्रत्येक घास त्या आठवणीत अधिकच चवदार होत जातो.
*भुकेला धर्म नसतो, अन्नाला जात नसते, पण चवीला मात्र नातं असतं. * खरंच सांगतो, चव फक्त पदार्थात नसते, चव मनात असते, चव प्रेमात असते, चव आठवणीत असते.
चवीची अनुभूती घेण्यासाठी जीभ नावाचे एक वेगळे इंद्रिय जरी देवाने दिले असले तरी त्या चवदार आठवणींचा अनमोल ठेवा जपण्यासाठी तुमच्या हृदयासारखी दुसरी जागा नाही. म्हणूनच हृदयात रुळणाऱ्या आणि जिभेवर रेंगाळणाऱ्या प्रत्येक चवीबरोबर एकातरी प्रिय व्यक्तीची आठवण नेहेमीच जपलेली असते!
Let’s adjust the taste of life to make life more meaningful and joyful.
☆
लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती : प्रभा हर्षे
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
“मनातल्या Storage चे leakage थांबवायचा काही उपाय आहे का? ”
सध्या भरपूर रिकामा वेळ मिळाला आहे. जुन्या जुन्या गोष्टी आठवतात. काल मला माझी आई एक पदार्थ करत असे ‘फाडे’, तो आठवला. ‘फाडे ‘ म्हणजे, …तांदूळ कण्या व भिजलेली चण्याची डाळ यापासून बनणारा हा पदार्थ आहे. मला आठवतंय आई ‘ओक ‘ काकूंकडून शिकली होती. बस झा…ल एवढ आठवलं, आणि माझ्या मनाने माझ्या परवानगीशिवाय तीव्र गतीने भरारी घेतली. क्षणात पन्नास वर्ष मागे गेले मी. फाडे पदार्थ राहिला बाजूला …आणि …
ओक काकू आठवल्या. लगेच त्यांच्या घरचे इतर मेंबर्स आठवले. त्यांच्या शेजारी राहणाऱ्या जोशी काकू आठवतात. आम्ही लहान असताना त्यांच्या झोपेच्या वेळेसच खूप मस्ती करत असू. जोशी काका आम्हाला खूप रागवायचे. व ते बघून आम्ही अजून मस्ती करत असू. आज या गोष्टींचे वाईट वाटत. पण तेंव्हा मजा येत असे. …
मग त्यावेळेचे मित्र मैत्रिणी आठवल्या, कोण सर्वात जास्त बदमाश होता व कोण भित्रा होता. कोण अभ्यासात हुषार??? तर कोण हॉकी छान खेळायचा??? कोणाशी भांडण झाले होते??? व खूप दिवस अबोला होता. कोणाला ‘गोटू ‘तर कोणाला ‘बंप्या ‘म्हणत असू. वेगवेगळे देशी खेळ आठवले. शाळा, शिक्षक, सर्व एकानंतर एक आठवत गेले. आठवणीं आठवताना चॉइस नसतो. …
बाप रे!! एका पदार्थांवरून किती गोष्टी आठवल्या. एकानंतर एक गोष्ट आठवतच गेली. ही चेन थांबायचं नावच घेत नाहीये. पूर्वी “जादूगर सरकार ” जादूचा एक खेळ दाखवत असे, “water of India ” भांड्यातून सतत पाणी पडायचे. अगदी त्या प्रमाणे. …
अभ्यासात मात्र तिसऱ्या स्टेप वरच गाडी थांबायची. …बरे असो,
विचार म्हणजे, एकदा सुरू झाले की कोणती दिशा पकडतील सांगता येत नाही. कधी कधी तर पूर्ण स्वयंपाक होऊन जातो. व कसा झाला?? केंव्हा केला?? हे माझंच मला कळत नाही. नंतर मनात येत. अरे! बरोबर मीठ टाकलं ना आपण? काय टाकलं?? आणि काय नाही??? हेही आठवत नाही. पन्नास वर्षांचा स्वयंपाक करायचा अनुभव असुनही स्वतः वरच शंका येते. कधी नव्हे ते एकदा चव बघून घ्यावी का?? असंही मनात येत. सर्व ‘ रामभरोसेच ‘ असतं त्या दिवशी. औषध घेणे तर हमखास विसरायला होतंच. …
प्रत्त्येक उगवणाऱ्या नवीन दिवसाचे भविष्य आपल्या विचारांवरच अवलंबून असते. रात्री पडलेल्या एखाद्या स्वप्नाचा प्रभावही कधी कधी दुसऱ्या दिवशी दिसतो. कधी अगदी एखादे गाणे गुणगुणतच दिवस उगवतो. स्वतः शीच खुदकन हसणे असते, खूप energy असते. किती करू आणि काय करू अशी उर्जा असते. तर कधी खूप अस्वस्थता असते. राग येतो. नेमक काय बिनसलं आहे??? हे स्वतःला व घरच्या इतरांना ही कळत नाही. दिवस मात्र कठीण जातो सर्वांचाच. …
कधी नोकरीचे दिवस आठवतात. व अनेक चेहरे समोर येतात. काही आवडते तर काही नावडते. काही घटना तर अशा आठवतात की त्यांना काहीच महत्व द्यायची गरज तेंव्हा ही नव्हती, आणि आजही नाही. पण आजही त्यावर वेळ घालविणे चालू आहे. राग येणे, रडू येणे सुरूच आहे. म्हणजे आजही ते दुःख कुरवाळण चालूच आहे. एकाच जोकवर आपण पुन्हा पुन्हा हसत नाही. पण एकाच प्रोब्लेम/ गोष्टी वर पुन्हा पुन्हा रडतो असं का??? …
खूप दा आपण आपली शक्ती उगीच अनावश्यक गोष्टींवर खर्च करतो. वेळ व श्रम वाया जातात. विचार करूनही थकायला होत. वाईट वाटत ते वेगळंच. …
या मानसिक कष्टाने मन आनंदी झाले, तरी कुठे तरी काही तरी फायदा झाला म्हणता येईल. पण राग आला, रडू आले, मनात उगीचच तिरस्कार निर्माण झाला तर, तो वेळ नक्कीच वाया गेला. झालेल्या गोष्टी होऊन गेल्या. त्यात आता बदल होणार नाही. विनाकारण स्वतःच स्वतः चे मनस्वास्थ्य खराब करणे उचित आहे का?? हा एक प्रकारचा छंदच आहे जास्त प्रमाणात वाढला तर हा ‘रोग ‘ च म्हणावा लागेल. …
विचार म्हणजे, न दिसणारे अति सुक्ष्म पण आपल्यावर नियंत्रण ठेवतात. एकदा का आपण विचारांवर नियंत्रण ठेवायला शिकलो तर, मनाचे स्टींअरिंग व्हील आपल्याला आपल्या हातात ठेवता येईल. एकतर मन कुठे आहे?? हे माहीत नाही. मनाचे बटण कुठे आहे? हेही माहीत नाही. जे आवश्यकतेनुसार बंद करता आले, तर किती बरं होईल. किती तरी घटना होणारच नाहीत. …
म्हणजे ‘Alexa ‘ला जसं आपण एखादे गाणे वाजवायला सांगतो. किंवा ‘AC on ‘कर सांगतो. तसेच मनाला ‘ Stop thinking’. म्हणून थांबवण्यासाठी एखादा शोध लागला तर फार बरे होईल. पूढे असे होईलही कदाचित. …
सध्या तरी या सर्व गोष्टी विचारपूर्वक ठरवून आपल्यालाच करायच्या असतात. यावर कुठेही औषध नाही. कोणी तुमच्या मनात शिरून एखादा स्कृ टाईट करेल व मनातल्या storage चे leakage थांबवेल अशी टेक्नॉलॉजी आजपर्यंत तरी नाही. कोणत्या ही सद्गुरूचे, कितीही प्रवचन ऐका, स्वतः प्रयत्न केल्याशिवाय हे बंद होणे नाही. …
ज्या गोष्टी झाल्या त्या झाल्या. चांगल्या का वाईट काहीही असू दे. त्यावर विचार करण्यात काही ही फायदा नाही. ज्यां गोष्टींचा त्रास झाला. व अजून ही होतोय म्हणजे आजही आपण त्याला महत्व देतोय. अशा सर्व गोष्टींवर ‘फूली ‘ मारता आली पाहिजे. मनावर बिंबलेल्या काही गोष्टी delete करता आल्या, खोड रबराने खोडता आल्या तर किती छान होईल. , …
तरी बरं, भविष्य काळातील भानगडी माहीत नसतात.
म्हणतात ना, …
“किसी को इतना भी हक़ मत दो कि वो फैसला करें की कब आपको हंसना हैं, और कब आपको रोना हैं।”
“रात गई बात गई ।” हे सर्व कळत पण वळत नाही. येथेच Problem येतो.
आता मात्र ठरवलंय वर्तमान काळात रहायचा प्रयत्न करायचा.
एक उपाय सुचलाय, आता ठरवलंय, …
” Not to build a prison for myself with the opinion of others towards my life. I will listen to myself. ”
स्वतः च स्वतः शी बोलून बोलून हे करायचे. मन काही एकदा सांगितले तर ऐकणाऱ्या पैकी नाही. त्याला बंधनात ठेवायला शिकावेच लागेल. कधी समजावून तर कधी रागवून. खूप दा तोच तोच विचार करत आपण स्वतः ला ‘victim’ समजून, त्यात रमत जातो. असे विचार नकळत दुसऱ्या रोगांना आमंत्रण देतात. …
भांडून गोष्टी सुटत नाही. हे नक्की. म्हणून खूप उगीच अनावश्यक बोलायचे नाही. सडेतोड उत्तर देणे सर्वांना जमत नाही व ते प्रत्येकाला देणे योग्य ही नसते. आपले विचार’ filter ‘करायचे. एक दोनदा संधी द्यायची. नाही तर त्यांच्या कव्हरेज क्षेत्रातून हळूच बाहेर पडायचे. नेटवर्क बदलायचे. पूढच्या भानगडीत पडायचे नसेल तर स्पष्ट नकार द्यायचा. …
एक गोष्ट खूप महत्वाची आहे ती म्हणजे मला काय हवंय??? मी काय शोधतेय?? हे मला माझं स्पष्ट माहित असेल तरच हे करता येईल. …
म्हणतात ना, …
“बीत जाती हैं जिंदगी ढूंढने में कि ढूंढना क्या हैं??? …
जबकि ये भी मालूम नहीं जो मिला हैं, उसका क्या करना हैं।” …
सूख, आनंद, शांती मी कशात शोधतेय?? हे माझं मला स्पष्ट झाले तर तशी रूपरेषा आखता येईल व त्याप्रमाणे मनाला ‘instructions’ देता येतील. प्रत्त्येक वेळेस मनच घोळ घालतो, असं नाही. मीच त्याला ‘confuse’ करत असते. कारण माझ्याच विचारांत स्पष्टता नसते. …
हे लक्षात आलय माझ्या. …
आता ठरवलंय, …
मनाच्या अफाट शक्ती ने आपल्या पायांचा उपयोग पूढे जायला करायचा. दुसऱ्या च्या पायात पाय घालून पाडायला किंवा पडायला नाही. रोज मनाची स्वच्छता करायची. हळूहळू सवय होईल. उशीरा का होईना पण उपाय मिळालाय असं वाटतंय. रोज स्वतः ला सांगायचं, …
“तुझ्यात प्रचंड साहस आहे. छोट्या मोठ्या कारणांमुळे डगमगू नको. तू खूप खास आहेस. स्वतः ला जप. आनंदी रहा. …
बघूया जमतंय का?? “
“उद्या वेळ मिळाला की बघू, या भ्रमात रहायचे नाही. ” …
☆ भाताचे विविध अवतार… – लेखक : श्री सुबोध गाडगीळ ☆ प्रस्तुती – सुनीला वैशंपायन☆
आज ब्रेकफास्टमध्ये हातसडीचा मऊ भात आला. वर मेतकूट, मीठ, मिरपूड. बरोबर लिंबाचं लोणचं. भात चाटमाट करून खाल्ला. आणि शेवटी अगदी अनाहूतपणे ताटलीही चाटून साफ केली! हो, हे थोडं असंस्कृत वाटेल. पण काही पदार्थ खाल्ल्यानंतर चमचा खाली ठेवून सभ्यपणे उठता येत नाही. ताट स्वच्छ चाटल्याशिवाय आत्मा तृप्त होत नाही.
आणि तिथेच डोक्यात विचार आला, भात हा नक्की पदार्थ आहे का? कारण एवढी रूपं दुसरा कुठला पदार्थ घेतो?
आज हातसडीचा मऊ भात. कधी वरणात विसावलेला. कधी दह्यात शांत झालेला. कधी गुळात गोड झालेला. कधी मसाल्यात रंगलेला. कधी पेज होऊन आजारी माणसाच्या उशाशी बसलेला.
मला म्हणूनच भाताकडे पाहिलं की विष्णूची आठवण येते. मूळ तत्त्व एकच. प्रसंग बदलला की अवतार बदलतो.
कोकणात पहिला पाऊस पडला की भूकही बदलते. कौलांवर पाऊस, अंगणात पाणी, हवेत मातीचा वास. अशा दिवशी गरम भातावर कुळथाचं पिठलं आणि बाजूला लोणचं आलं की बाहेर कितीही पाऊस कोसळू दे, घर सुरक्षित वाटतं.
आणि त्याच पावसाळ्यात घरात कुणाला ताप आला की हा भात सगळी नाटकं बंद करतो. तो पेज होतो. पातळ. गरम. साधी. थोडं मीठ. कधी लोणच्याचा खार. पेज फार चविष्ट नसते. पण तापात तिचा पहिला घोट जो दिलासा देतो, तो 5 Star जेवणात मिळेलच असं नाही.
काही पदार्थ आनंद देतात. काही पदार्थ पथ्य सांभाळतात. आणि ताप उतरू लागला की पेजेची बढती होते, मुगाच्या डाळीची खिचडी. भात, मुगाची डाळ, हळद, मीठ. वर साजूक तुपाची धार.
तब्येत जरा जास्त सुधारली असेल तर बाजूला पापड आणि लोणचं.
खिचडीची गंमत अशी की ती आजारी माणसाचं अन्नही आहे आणि कंटाळलेल्या घराचं सार्वत्रिक उत्तरही.
“आज काही करायचा मूड नाही. ” “खिचडी टाकूया का? ” बस. जेवणाचा प्रश्न संपला.
आणि मग घरात एखादं लग्न.
साड्या, पत्रिका, मंडप, पाहुणे, फोटोग्राफर, या सगळ्या गोंधळात एक प्रश्न मात्र अत्यंत गांभीर्याने विचारला जातो, “जेवण कुणाचं आहे? ”
पंगतीत मसालेभात येतो. वर काजू दिसला की प्रतिष्ठा वाढते. आपण दोनदा घेतो आणि ठामपणे म्हणतो, “बस. आता काही नको. ”
पाच मिनिटांनी वाढपी विचारतो, “साधा भात? ” मान आपोआप डुलते. वर वरण. तूप. लिंबू किंवा ताक-भात
एवढ्या थाटामाटाच्या जेवणाचा शेवट पुन्हा साध्या भाताने. हे लग्नासारखंच असावं बहुधा. दिवसभर कपडे, फुले, फोटो, लाईट्स…शेवटी संसार साधाच करायचा असतो.
उन्हाळ्यात भाताचा सूर पुन्हा बदलतो. सकाळचा भात दह्यात जातो. थोडं मीठ. कधी फोडणी. दहीभात. दोन घास खाल्ले की जीव शांत.
पण तांदळाने फक्त भातच व्हायचं ठरवलंय असं समजू नका. त्याचं पीठ झालं की घावन. कधी आंबोळी. कधी तांदळाची भाकरी. कधी सांदणं.
एकाच तांदळाने एवढे Profession बदलणं पाहून आजच्या Career Counsellorलाही न्यूनगंड यावा.
आणि मग घरात गणपती येतात. कोकणात गणपती म्हणजे देवाबरोबर घर भरायचं निमित्त. मुलं परत येतात. गाद्या जमिनीवर पडतात. रात्री गप्पा रंगतात. एखाद्या दिवशी भजनी फड येऊन दणका उडवतो.
आणि तांदूळ? तो पुन्हा गायब. त्याचं पीठ होतं. उकड होते. पारी होते. आत नारळ-गूळ भरतो. आणि थोड्या वेळाने गणपतीसमोर उकडीचे मोदक.
तोच तांदूळ नारळी पौर्णिमेला गूळ, नारळ, वेलची घेऊन नारळी भात होतो.
विष्णूला मोहिनी अवतार घ्यावा लागला. भाताला नारळ आणि गूळ पुरतो.
आणि अर्थातच कोकणात भाताची कथा मासळीशिवाय पूर्ण होणार नाही.
गरम भात. ताजं मासळीचं कालवण. बाजूला तळलेला बांगडा, सुरमई, तारली किंवा पापलेट. सोबत सोलकढी.
पहिला घास घेतल्यावर घरातल्या चर्चा मंदावतात. EMI उद्या.
काम उद्या. बाजारभाव उद्या. आत्ता कालवण थंड होण्यापूर्वी भात संपवायचा.
मासळी बदलते. मसाला बदलतो. घरोघरी कालवणाची चव बदलते. पण त्या सगळ्यांना सामावून घेणारा भात तिथेच असतो.
आणि मग एखादा दिवस असा येतो की घरातला आवाजच बदलतो. श्राद्ध असतं. तांदळाचा रवा काढला जातो. त्याची खीर होते. प्रसादात वाढली जाते. गणपतीसमोर मोदक झालेला तोच तांदूळ आता पूर्वजांच्या स्मृतीत खीर होऊन येतो.
तेव्हा जाणवतं हा पदार्थ फक्त स्वयंपाकघरात नाही. तो संस्कृतीत शिरलेला आहे.
लग्नात अक्षता. देवाला नैवेद्य. बाळाच्या पहिल्या घासात. श्राद्धाच्या प्रसादात. आणि आयुष्य संपल्यावरही, दहाव्याला पुन्हा तांदूळच. पिंडाच्या रूपात.
कदाचित म्हणूनच हिंदू संस्कृतीत दहाव्याला पिंडांना कावळा शिवल्याशिवाय आत्म्याला मुक्ती मिळत नाही असं मानत असावेत! जन्मापासून मृत्यूनंतरच्या विधीपर्यंत एखाद्या धान्याने माणसाची साथ द्यावी हे विलक्षणच आहे.
आणि या सगळ्या अवतारांमध्ये मला सर्वांत आशावादी वाटतो तो आधल्या दिवशीचा भात. पूर्वीच्या घरात अन्न टाकून देणं हा जवळजवळ गुन्हा.
कढई चढते. मोहरी तडतडते. हिंग. मिरची. कढीपत्ता. कांदा. आणि कालचा थकलेला भात अचानक फोडणीचा भात होऊन पुन्हा उभा राहतो.
आयुष्यात माणसालाही अशी फोडणी मिळाली असती तर किती बरं झालं असतं! काल सगळं बिघडलं तरी दुसऱ्या दिवशी थोडी मोहरी, दोन मिरच्या, कढीपत्ता टाकून पुन्हा नव्याने सुरुवात.
बहुधा म्हणूनच मला भात पुराणातल्या विष्णूसारखा वाटतो. पण त्याचे दशावतार मोजायला बसू नका. गणित हमखास चुकणार. एका घरातच पेज, खिचडी, वरणभात, दहीभात, मसालेभात, नारळी भात, फोडणीचा भात, खीर, घावन, आंबोळी, भाकरी, मोदक…
पुढच्या घरात अजून काही. पुढच्या गावात आणखी काही. प्रत्येक आजीच्या हातात तर स्वतंत्र पुराण.
पण मला भाताची एक गोष्ट सर्वांत जास्त आवडते. तो स्वतःची ओळख गमावूनही हरवत नाही. मेतकूट मिळालं तर साधा. मुगाची डाळ मिळाली तर खिचडी. दही मिळालं तर शांत. गूळ मिळाला तर गोड. मसाला मिळाला तर झणझणीत. मासळीचं कालवण मिळालं तर त्याला पूर्णपणे सामावून घेणारा. काहीच नसेल तर मीठाबरोबरही समाधान देणारा. ज्या घरात जे आहे, जसा प्रसंग आहे, तसा तो होतो.
म्हणून कोकणात भाताला फक्त staple food म्हणणं मला फारच तोकडं वाटतं. तो रोज खाल्ला जातो म्हणून महत्त्वाचा नाही. तो प्रत्येक प्रसंगात आपल्याबरोबर राहू शकतो म्हणून महत्त्वाचा आहे.
आनंदात. आजारपणात. लग्नात. सणात. श्राद्धात. गर्दीत. एकटेपणात. जन्मात. आणि अगदी मृत्यूनंतरच्या विधीतही.
पुराणात विष्णूने जगाच्या गरजेनुसार अवतार घेतले म्हणतात.
कोकणात तांदूळही तेच करत आला आहे.
फरक एवढाच, विष्णूच्या अवतारांच्या कथा पुराणात लिहून ठेवल्या गेल्या. भाताच्या अवतारांची कथा मात्र आपल्या घरात रोज शिजत राहते.
लेखक : सुबोध गाडगीळ
प्रस्तुती – सुनीला वैशंपायन
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈
पण आपल्या मुलांना आपण ज्या सोयी सुविधा देतो त्या यांना मिळत नाहीत, कुत्र्या मांजरासारखी ती रस्त्यावर राहतात, (कुत्र्या मांजरांना सुद्धा हल्ली बरे दिवस आहेत)
कुणी दिले तर कपडे घालतात, कुणी दिले तर खातात….!
फक्त लाचारीची सवय लावली जाते, जन्मल्यापासून…
ती ही खुद्द त्यांच्या माता-पित्यांकडून…!
या मुलांनी शिक्षणाच्या प्रवाहात यावे, यासाठी खूप प्रयत्न करत आहे, परंतु आमच्या भिक्षेकऱ्यांमध्ये एक गट असा आहे की, जो शिक्षण घेतले तर पाप लागते असं समजतो.
– – किंवा मुलांकडून जास्त भीक मिळते या कारणास्तव पालक या समजाच्या पडद्याआड लपत असतील…!
या मुलांच्या आणि पालकांच्या जास्तीत जास्त जवळ जाण्याचा आणि त्यांचा विश्वास जिंकण्याचा नेहमीच प्रयत्न करत आहे, मात्र मागील दहा वर्षात मला हे जमलं नाही….!
It’s my failure….! त्यांचा विश्वास जिंकण्याच्या प्रयत्नाचा एक भाग म्हणून अनंत गोष्टी आजपर्यंत केल्या….
आता आपण या मुलांना चांगल्या क्वालिटीचे स्वेटर थंडी पडण्याच्या अगोदर देणार आहोत….!
मिळणाऱ्या देणगीतून स्वेटर साठी थोडे पैसे बाजूला टाकत आहे… ऑक्टोबर पर्यंत सर्व सांभाळून, काही बाही जमा होतीलच….!
– – बघू मायेची ऊब मिळाली तर विरघळतील कधी तरी, आज ना उद्या… मी वाट पाहतोय…!
☆ आम्ही पण बापट… – लेखिका : नीला महाबळ गोडबोले ☆ प्रस्तुती – रमा मोडक ☆
पस्तीस वर्षांपूर्वी लग्न करून मिरजेहून सोलापुरला आले. मिरज आणि सोलापूर समकुलीन. कोरडी हवा, भरपूर धूळ, माफक पाऊस, कर्नाटकचा शेजार, डोक्याला फारसा त्रास करून न घेणारी निवांत माणसं.. चांगुलपणावर विश्वास असणारी नि स्वत:ला शहाणं न समजणारी.. पडतं घ्यायला कुठेही नि कधीही तयार असणारी..
वर्षाच्या कुठल्याही दिवशी नि कुठल्याही प्रहरी घराबाहेर पडलं की चौकात एखाद्या महापुरुषाचा मोठ्ठा फोटो. विविध वयाच्या मानवजातीचं कोंडाळं. प्रचंड मोठ्या आवाजात ध्वनीक्षेपकावर लावलेली गाणी. दर चार दिवसांनी निघणा-या मिरवणुकी, उधळला जाणारा गुलाल, ढोलांचा ढमढमाट नि सिनेमातल्या गाण्यांवर (ज्याचा त्या उत्सवाशी काडीमात्र संबंध नसलेला) बेधुंदपणे नाचणारी तरुणाईच नव्हे तर वार्धक्यसुद्धा..
काळाबरोबर तंत्रज्ञानानं प्रगती केली. अनेक शोध लागले. बाकीचं तंत्रज्ञान सोलापुरपर्यंत किती पोहोचलं ते देवास ठाऊक पण डॉल्बी, डीजे मात्रं वा-याच्या वेगानं सोलापुरात अवतरलं.
आमची कॉलनी सोलापुरातील पहिली आणि महाराष्ट्रातली दोन नंबरची.. शंभर वर्षांपूर्वी वसलेली.. डेरेदार वृक्षांनी सजलेली.. तशी शांत पण पुढच्या बाजुला अखंड वाहणारा हमरस्ता नि मागच्या बाजुला असणारी अठरापगड वस्ती..
विविध जाती, धर्म म्हणूनच विविध भाषा, पोषाख, अन्न… विविधरंगी संस्कृतींचा महासागर…
खरंतर हे सारं सुखद..
पण यात जोरजोराने किंचाळणारे ध्वनीक्षेपक, हृदय फुटून बाहेर येतं की काय.. अशी धडकी भरवणारे डीजे नि डॉल्ब्या.. यांनी मिठाचा खडा सोडला होता..
पहाटे चारला जाग यायची तीच विविध धर्मांच्या प्रार्थनांनी. धर्माधर्मातील चढाओढींमुळे वाढत जाणारे प्रार्थना, गाणी, स्तोत्रे, श्लोक यांचे आवाज…
मराठी, हिंदी, उर्दू, तेलगु, कानडी.. सा-या भाषांनी लावलेली हजेरी..
“सकाळ झाली नि कोंबडा आरवला”.. या तालावर मोठे झालेल्या आम्हाला आता..
” सकाळ झाली नि कर्णा वाजला ” याची सवय करून घ्यावी लागली.
सकाळच्या प्रार्थनांचा बहर ओसरेपर्यंत एखाद्या लग्नाची किंवा जयंती-पुण्यतिथीची मिरवणुक आसमंत दणाणून सोडायची..
सायंकाळची नि रात्रीची वेळ तर डीजे -डॉल्बी या बंधुभगिनींची हक्काची..
रोजची मिरवणुक, कर्णबधीर करून सोडणारा प्रचंड आवाज..
मागच्या किंवा पुढच्या रस्त्याने मिरवणुक निघाली की एकाच खोलीतल्या लोकांना माईकवर बोलायला लागावं अशी परिस्थिती..!!
खिडक्यांच्या काचाही थरथरायच्या.. भूकंपासारख्या..
लहान बाळं, वृद्ध, आजारी माणसं, परीक्षार्थी, रुग्णालयातील पेशंट्स, शाळेतील विद्यार्थी.. कुणाचीही पर्वा न करता केवळ नशेपोटी नि धुंदीत नेणारे हे असुरी आवाज..
सोलापुरकर जन्मत: सोशिक.. जशी तप्त हवा, दुष्काळ त्यांनी काही न बोलता स्वीकारला, राजकारण्यांची खोटी आश्वासनं, त्यांच्याकडून वाट्याला आलेला अन्याय-उपेक्षा.. त्यांनी कोणतीच प्रतिक्रिया न देता पचवली तसचं हे ध्वनीप्रदूषणही त्यांनी निमूटपणे स्वीकारलं..
आम्हीही त्याच सोलापुरकरांचे प्रतिनिधी..
आमच्या सोसायटीत येणारा गवळीसुद्धा मोटारसायकलवर प्रचंड आवाजात गाणी लावून येणारा.. हाक मारायला लागू नये म्हणून…!!
हरतालिकेदिवशी लेक जन्मली. दुसरे दिवशी हॉस्पिटलमधून घरी परतताना गणपतीच्या मिरवणुकीतून गाडीनं धरलेला घरचा रस्ता..
वहिनीच्या मांडीवर पहुडलेलं माझं दोन दिवसाचं इवलुसं लेकरू.. त्या डीजेच्या आवाजानं नि ढोलाच्या प्रत्येक घणघणाटानं दचकणारं.. तिच्या प्रत्येक दचकण्यानं माझा, माझ्या नव-याचा नि माझ्या वहिनीचा खालीवर होणारा जीव..
या पिटुकलीच्या कानांना इजा नाही नं होणार, तिचं काळीज दुखावणार नाही नं..? लेकीच्या आगमनाच्या आनंदाऐवजी काळजीचा डोंगर उराशी बाळगून, एका हाताने तिचे कान बंद करत नि ती दचकू नये म्हणून दुसरा हात तिच्या पोटावर ठेवत आम्ही कसंबसं घर गाठलं..
नि तिथे माझ्या नव-याचा बांध फुटला..
त्याने पोलीसस्टेशनला फोन केला.
” आवाजावर नियंत्रण ठेवण्याचं तुमचं काम नाही? डेसिबलची मर्यादा कायद्याने घालून दिलेली असताना तुम्ही तिची अंमलबजावणी का करत नाही? यामुळे कुणाला ऍटॅक आला, कुणाचा जीव गेला तर त्याला जबाबदार कोण? “.. एवढं संतापलेलं त्याला कधीच पाहिलं नव्हतं..
” डॉक्टरसाहेब, गणपतीचे दिवस आहेत त्यामुळे आम्ही काही करू शकत नाही. वरून प्रेशर असतं आमच्यावर.. ”
तो त्याच भागातला एक प्रतिष्ठित व्यक्ती असल्यामुळे पोलीस एवढंतरी बोलले..
गणेशोत्सवात काहीच करता येण्यासारखं नव्हतं..
उत्सव संपला..
नंतर मात्रं रस्त्यावरून रात्रीच्या वेळी डीजेचा आवाज येऊ लागला की माझा नवरा नि मी पोलीस स्टेशनला फोन करायचो.. प्रसंगी पोलिसस्टेशनलाही नवरा जायचा. तक्रार नोंदवायचा..
अन् विशेष म्हणजे पोलीसही स्वत: मिरवणुकीत जाऊन आवाज कमी किंवा बंद करायला लावायचे..
अनेक वर्षं हा लढा आम्ही लढला..
कोणतीही लाज न बाळगता.. कंटाळा न करता.. हार न मानता..
“यात तक्रार करण्यासारखं काय आहे.. आमच्या घरीतर चोवीस तास हे आवाज असतात. माणूस म्हटल्यावर हे चालणारच “.. आमच्या कामवाल्याही आमची चेष्टा करत असत..
पण आम्ही हरलो नाही..
कधीकधी कमिशनर ऑफिसही गाठलं.
सोलापुरचं पोलीसखातं कर्तव्यदक्ष..
किंवा
आमची कळकळ असेल
नाहीतर
बरेच पोलीस नव-याचे पेशंट असल्यामुळेही असेल..
किंवा
देशाचे गृहमंत्री आमच्या सोसायटीचे रहिवासी असल्यामुळे असेल..
पण
आमच्या तक्रारीची प्रत्येकवेळी दखल घेतली गेली.
नि
आमची चिमुरडी लेक शांतपणे झोपू शकली.
गेल्या वर्षी मिरवणुकीत दोन व्यक्ती डी. जे. च्या आवाजामुळे मृत पावल्याच्या बातम्या सोलापुरातील पेपरमधे आल्या..
अतिसोशिक नि निवांत असणारा सोलापुरकर यावेळी कसा पेटून उठला देव जाणे..
आय. एम. ए.. , काही सामाजिक संस्था, काही समाजसेवी व्यक्ती यांनी पोलीस कमिशनर, कलेक्टर यांच्याकडे डीजेबंदीची मागणी केली..
नि
सोलापुरकरांचं नशीब बलवत्तर.. ती मागणी चक्क मान्यही झाली..
ना कोणी त्या मागणीला विरोध केला..
ना आंदोलनं झाली..
चांगल्या प्रथेला कसला विरोध..?
“शुभस्य शीघ्रम”.. म्हणत त्वरित अंमलबजावणीही झाली..
गेले वर्षभर सोलापुरकर डीजेमुक्तीची सुखद शांतता अनुभवतायत..
मिरवणुका होतात पण त्यांचा आवाज त्रासदायक नसतो..
विद्यार्थी शांतपणे अभ्यास करू शकतात..
रुग्णाचं हृदय आता डीजे नं धडधडत नाही…
लहान बाळं डॉल्बीच्या आवाजानं दचकून उठत नाहीत..
शांततेची सोलापुरात साथ आलीय..
प्रार्थनास्थळं, देवळं… सगळीकडे शांततेत भक्तीचा सोहळा पार पडतोय…
कदाचित देव पण त्यामुळे सुखात आहे..!!
आम्हा सोलापुरकरांची पहाट पुन्हा एकदा पक्ष्यांच्या किलबिलाटानं फटफटतेय
निसर्गाचा कोमल स्पर्श पुन्हा एकदा सोलापुरकरांना सुखावतोय..
हा बदल इतका सहज झाला की त्याचं तेंव्हा काहीच वाटलं नाही…
आज पुण्याच्या बातम्या वाचताना उगीचच सोलापुरचा अभिमान वाटतोय..
ज्या सोलापुरला सुधारित खेडं, मागासलेलं गाव.. अशा विशेषणांनी हिणवलं गेलं.. त्या गावानं चांगल्या गोष्टीचा, ख-या-खु-या सुधारणेचा उगीचच विरोधासाठी विरोध न करता किती सहजतेनं स्वीकार केला…
ना त्यात धर्म मधे आला ना कोणता पक्ष..
“माणसाचे हित “.. एवढ्याच अजेंड्यावर सोलापुर एक झालं.
“डीजे मुक्ती ” ही शांतपणे जगण्यासाठीची गरज आहे… हे लहान मुलालाही कळेल, अशी वस्तुस्थिती असताना विद्येच्या माहेरघराच्या नशिबी त्यापोटी येणारा संघर्ष पाहिला की…
सोलापुर भले पुढारलेलं नसेल, हुशार लोकांचं गाव नसेल पण शहाणी नि समंजस माणसं इथं राहतात, असं वाटून जातं..
नि
एकेकाळी मी नि माझ्या नव-याने आमच्यापरीने ध्वनिप्रदूषणाविरोधी उचललेलं चिमुकलं पाऊल आठवतं..
आणि वाटतं..
आम्ही पण बापट….
लेखिका : नीला महाबळ गोडबोले
(मिरज – सांगली) मु. पो. सोलापूर
प्रस्तुती : रमा मोडक
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
” जगण्याचा दर्जा आपल्या विचारांवर अवलंबून असतो, परिस्थिती वर नाही. “
काल ताई कडे गणपती विसर्जन होते. म्हणून आम्ही पोचलो. आरती, त्यानंतर प्रसाद. नंतर ची आवाराआवर असतेच.
आठवडा खूप मजेत जातो. अगदी वेगळ्या विश्वातच असतात सर्व. आनंदी वातावरण असते. खाण्यापिण्याची रेलचेल असते. बाप्पा घरात विराजमान, म्हणजे दैनंदिन जीवनात, विचारांत थोडा बदलही होतोच. थोडे दिवस का होईना पण एका वेगळ्याच उर्जेचा संचार असतो. नंतर पुन्हा जैसे थे । बरे असो,
गणपती विसर्जनानंतर भाऊजीं चे पाच सहा मित्र आपल्या पत्नीसह, येथे ताई कडे एकत्र होतात. हा दरवर्षीचाच कार्यक्रम आहे. एकत्र होण्याचे एक कारण तर बाप्पाचे विसर्जन झाल्यामुळे घरात करमत नाही. सर्व आपापल्या घरचा प्रसाद व इतर पदार्थ घेऊन येतात. व दुसरे मुख्य कारण म्हणजे ताईच्या हातचे उकडीचे मोदक सर्वांना खायचेच असतात.
आज ही सर्व आलेच. सगळे आजी आजोबा मस्त ‘ festive dress ‘ म्हणजे आजोबा छान कुर्ता पायजमा मधे व आज्या जरीच्या साड्यांमध्ये खरंच खूप छान दिसतात. त्यांच्या गप्पा ऐकल्यावर तर त्यांच्या आयुष्याची कल्पनाही येते. त्यांचे वागणे बोलणे बघून ज्येष्ठत्व कसं जगावं??? हे कळत. वयामानाप्रमाणे विचारांत व वागण्यात ‘ ठहराव ‘ तर आला पाहिजे, बरोबर मिश्कीलपणा पण टिकवता आला पाहिजे. वय झाले म्हणून नेहमी गंभीर रहायची गरज नसते. अशी शिकवणं सहज मिळते.
आज कुलकर्णी काका फुलांचा गुच्छ घेऊन आले होते. व आमच्या भाऊजींना देत म्हणाले,
” देशपांडे, आज ही फुले खास तुमच्यासाठी. ” तुम्हाला आठवतंय का?? आज बरोब्बर एक वर्ष झाल.
सर्वांनी विचारलेच, कशाबद्दल बोलताय कुलकर्णी??
तेंव्हा कुलकर्णी काका म्हणाले,
मागच्या वर्षी याच दिवशी आपल्या गप्पांमध्ये ‘garrage sale’ ची कल्पना देशपांडयांनी सुचवली होती. आणि त्यानंतर या वर्षभरात आपण सर्वांनी मिळून बरंच काम केलं. आपल्या मुलांनीही मदत केली. आपला अनुभव व नवीन मुलांची कार्य कुशलता, नवीन टेक्नॉलॉजी ‘can give amazing results ‘. हे पुन्हा एकदा सिद्ध झाले.
” प्रत्त्येक नवीन कल्पना महत्त्वाचीच असते. ” म्हणून आज हा ‘ bouquet ‘ खास सर्वांसाठीच. आपल्या सर्वांच्या सौ. चेही योगदान विसरता येणार नाही. अभिनंदन सर्वांचे.
भाऊजी म्हणाले. ,
हो आठवलं. तेंव्हा, आपण बाप्पा च्या विसर्जनानंतर, आता आपल्या ही विसर्जनाची वेळ आलीच आहे. असं सहज म्हणालो. तेंव्हा आपली पण आवाराआवर करायलाच हवी. जेवढं ओझं कमी असेल तेवढ छान. व त्यातच या विचाराने/कल्पनेने जन्म घेतला.
वास्तविकता नाकारता येत नाही. या सर्व गोष्टींचा विचार करायलाच हवा. सहसा आपण या गोष्टी बोलायचे टाळतो. पण यावर वेळेवर विचार केलाच पाहिजे.
ताई म्हणाली,
बऱ्याच जणांची मुलं अमेरिकेत आहेत. तेथील नागरिकत्व ही घेतले आहे. त्यांचे येथे येणे म्हणजे कधी कधीच होणार. तेंव्हा या घरातल्या वस्तूंचे काय करायचे??? . ठरवायला हवे. आपणच कौतुकाने घेतलेल्या या वस्तू, आपण त्यांचा पूरेपूर आनंदही घेतला. आता मात्र वापरणे होत नाही. सर्व वस्तू चांगल्या working condition. मधे आहेत. आता मोह आवारायला हवा. गेलेल्या/ घडलेल्या गोष्टींचा विचार करत बसण्यापेक्षा, भविष्याचा विचार करावा व वेळेवर निर्णय घ्यावे. म्हणूनच बहुतेक देवाने आपल्याला डोळे मागे न देता समोर दिले असावेत.
बरोबर आहे. ” जगण्याचा दर्जा आपल्या विचारांवर अवलंबून असतो. परिस्थिती वर नाही. “
भाऊजी म्हणाले,
आता आयुष्याच्या या वळणावर थोडा वेगळा विचार करावा. एकीकडे खूप मुबलकता आहे तर दुसरीकडे गरज दिसतेय. एकीकडे बदलत्या फॅशन बरोबर घरच्या वस्तू बदलणारे लोक दिसतात, तर दुसरीकडे आवश्यक वस्तूंचा प्रचंड अभाव असणारे किती तरी परिवार आहेत. म्हणून सहज एक
विचार मनात आला की अमेरिकेत जसा ‘garrage sale’ लावतात तसाच लावावा का???? आपल्या सारखी परिस्थिती असणारे बरेच लोक आहेत. घरातील किती तरी वस्तू आपण वापरत नाही. म्हणजे आता त्यांची गरजच नाही. घरात चार प्रेशर कुकर आता कशाला हवेत?? वस्तू् कमी करता येऊ शकतात. वेळेवर, आपल्या समोर योग्य गरजू लोकांना त्या मिळाल्या तर बरं. मुलांना हे करणं जमणार नाही. हे ही नक्की. कारण त्यांच्या जवळ तेवढा वेळच नाही.
अशाच चर्चेनंतर एक उपक्रम सुरू झाला. सर्वात आधी आमच्या कमला मावशींच्या बहिणीला मदत केली. तिचा नवरा कोविड मधे गेल्यावर, तिला खानावळ सुरू करायला आपण मदत केली. घरचाच मोठा कुकर, कढई, स्टील ची ताट, भांडी, वाट्या आपण आपाल्याच घरातून काढून दिल्या. व तिची खानावळ सुरू झाली. तिचे आयुष्य मार्गी लागले.
आपापल्या परीने सर्वांनी या उपक्रमाची जाहिरात केली. नवीन कोणत्याही चांगल्या कामाला लगेच सहकार्य मिळतेच असं नाही. प्रथम कोणत्याही नवीन कामाची चेष्टा होते, नंतर विरोध होतो. नंतर हळूहळू लोक त्याचे महत्त्व समजतात. त्यांना पटले की तेही मदतीचा हात पुढे करतात. एकमेकांना बघूनही किती तरी लोक समोर आले.
मागच्या वर्षी आपण दोनदा हा ‘event’ घडवून आणला. आतापर्यंत लोकांनी आपल्या घरच्यांच वस्तू, ताट, वाट्या, भांडी, कुकर, कढई सायकल, स्टील व प्लास्टिक चे डबे, शिवणाची मशीन, टेबल खुर्ची, प्लास्टिक च्या खूर्च्या, पुस्तक मिक्सर, चादरी, टेबल फॅन, अलमारी अशा कितीतरी गोष्टी स्वखुशीने आणून दिल्या. आपल्या बायकांनी त्याची व्यवस्थित नोंद केली. रेकॉर्ड ठेवला.
पाठक काका हसत म्हणाले,
“जेंव्हा बायका अशी कामं करायला तयार होतात ना, तेंव्हा ते नक्की चांगले होतेच. ”
काल तर पवार साहेबांचा फोन आला होता. म्हणाले, मला माझी स्कूटर द्यायची आहे. योग्य माणसाला द्यायचे काम तुमचे. या उपक्रमाबद्दल त्यांनी अभिनंदनही केले. म्हणाले,
” माणसाने कायम वेळेसोबत चालावे व काळाप्रमाणे बदलावे. “
सुरवातीला आपण एक सिस्टीम बनवली व काम सुरू केले. हे सर्व करताना नियम लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. योग्य व्यक्तीच्या हातात त्याच्या गरजेनुसार ती वस्तू देता आली पाहिजे. दोन्ही वेळेस जमलेल्या वस्तूंची लिस्ट आपण वेगवेगळ्या गृप वर कळवली व त्याप्रमाणे वस्तूंचे वाटप केले.
हळुहळु या उपक्रमाची चर्चा झाली. स्वागत झाले. अनेक लोक पूढे आली. हळुहळु बदल होतील. जास्त चांगली सिस्टीमही बनेल.
म्हणतात ना,
गरजवंताला दिलेले दान, प्रामाणिकपणे केलेले काम, पाठीवर ठेवलेला आधाराचा हात म्हणजेच देवपूजा. माणुसकी पेक्षा मोठी पूजा कोणतिही नाही. आपल्याला ही समाधान मिळते.
” There is nothing more beautiful than someone goes out of their way to make life beautiful for others. “
शेगांवचे श्री गजानन महाराज यांनी सर्व भक्त मंडळींना एकच मंत्र दिला होता आणि तो म्हणजे – गण गण गणात बोते.
महाराज स्वतः या मंत्राचा सतत जप करत असत आणि त्याप्रमाणे तो आचरणात आणत असत.
कुठलाही मंत्र म्हटला, कि, त्यामध्ये दोन भाग असतात. एक म्हणजे ध्यानस्थ बसून त्या मंत्राचा नित्यनियमाने जप करणे. आणि दुसरा महत्वाचा भाग म्हणजे, नित्य जप करण्याबरोबरच त्या मंत्राचा अर्थ समजवून घेणे आणि त्याप्रमाणे आपले आचरण बदलणे आणि ठेवणे.
आपण बरेच जण ‘गण गण गणात बोते’ या मंत्राचा नित्य जप करत असतो. असा जप केल्यामुळे आपलं चित्त एकाग्र होतं, आणि त्यामुळे जप करणाऱ्यांना मानसिक शांतता नक्कीच मिळते.
पण बऱ्याच जणांना या मंत्राचा अर्थ माहीत नसतो, त्यामुळे तो आचरणात आणणे दूर राहते. आणि त्यामुळे आपली वैचारिक पातळी / अध्यात्मिक पातळी उंचावण्याकरता या अतिशय साध्या आणि आचरणांत आणायला अतिशय सोप्या अशा मंत्राचा उपयोग करण्याला आपण मुकतो.
आपल्याला समजेल, असा या मंत्राचा अर्थ जर आपल्याला समजला, तर तो आचरणात आणणे सोपे असते. आणि मग आपण मनात तसं ठरवलं, तर आपली वाटचाल त्या दिशेनी सहजपणे होऊ शकते.
या मंत्राचा अर्थ सांगतात तो असा :- _जीव आणि ब्रह्म हे एकच आहेत आणि त्यांना निराळे समजू नये. भगवान सर्वत्र आहेत आणि सर्व सत्ता भगवंतात आहे. _
हा सांगितलेला अर्थ वाचून मला किंवा बऱ्याच जणांना समजेल असा अर्थ लक्षात येत नव्हता. आणि त्यामुळे मंत्र आचरणात कसा आणायचा हे लक्षात येत नव्हते.
म्हणून मी प्रत्येक शब्दाचा सर्व बाजूंनी अर्थ लक्षात घेऊन या मंत्राद्वारे महाराजांना काय सांगायचे असेल व ते सगळ्यांना कसे समजेल, असा या मंत्राचा अर्थ मी लिहून काढला.
मला या मंत्राचा सोपा अर्थ दिसतो तो असा —
(पहिला) गण = कुणीही व्यक्ती, कुणीही प्राणी
(दुसरा) गण = शिव म्हणजेच ईश्वर म्हणजेच देव
गणात = हृदयात
बोते = बघा
म्हणजे सगळ्या व्यक्तींमध्ये / प्राण्यांमध्ये ईश्वर आहे हे लक्षात घ्या आणि ही जाणीव ठेवा. आणि मग त्याप्रमाणे आपली वागणूक ठेवा. सगळ्या व्यक्ती; म्हणजे आपण स्वतः पण त्या मधे येतो, म्हणून स्वतःमध्ये पण ईश्वर आहे, हे पण लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.
आपण ज्या व्यक्तीशी बोलतोय किंवा ज्या व्यक्ती विषयी बोलतोय, त्या व्यक्तीमध्ये ईश्वर आहे, हे जर आपल्या प्रत्येकाला उमगलं, तर आपण त्या व्यक्तीशी खोटं बोलू शकणार नाही / नाटकीपणाने बोलू शकणार नाही / त्याच्यावर आरडाओरडी करू शकणार नाही / त्याला घालून पाडून बोलू शकणार नाही / त्याला फसवू शकणार नाही / त्याला खोटी आश्वासने देऊ शकणार नाही / कुठेहि भेसळ करू शकणार नाही / भ्रष्टाचार करू शकणार नाही. यामुळे सगळेच नातेसंबंध / मैत्रीसंबंध आणि व्यवहार स्वच्छ होतील, आणि राहतील.
आपण अनेक मंदिरांची यात्रा करतो, देवांची पूजा करतो, देवांचे सण साजरे करतो, पण आपल्याला देवदर्शन कधीच होत नाही. कारण देवळातला देव म्हणत असेल, इथे तू माझ्यासमोर हात जोडतो आहेस / माझ्या आरत्या करतो आहेस आणि बाहेर गेल्यानंतर तू लोकांना म्हणजेच मला (कारण सगळ्याच व्यक्तींमधे देव आहे) फसवतो आहेस / लोकांना म्हणजेच मला शिवीगाळ करत आहेस, तुला मी कस काय दर्शन देणार आणि तुझ्यावर कसा प्रसन्न होणार!
समोरच्या व्यक्ती मधे देव आहे हे जर आपल्याला मनापासून पटलं, तर आपलं आचरण आपोआपच भक्तासारखं होईल आणि मग देव स्वतः आपल्या दाराशी दर्शन देण्याकरता येईल हे नक्की. पुराणकाळात अशी उदाहरणे भरपूर आहेत.
आता दुसरा भाग म्हणजे, स्वतःमधे देव आहे, हे जर आपल्या मनात रुजलं तर एक गोष्ट सहज लक्षात येईल, की, आपले स्वतःचे शरीर हेच त्या देवाचे मंदिर होते. देवाचे वास्तव्य जागृत ठेवायचे असेल तर ते मंदिर म्हणजेच आपण आपले शरीर आणि मन हे दोन्ही स्वच्छ आणि पवित्र ठेवायलाच पाहिजे. आणि हे अगदी सोपे आहे. आपण याकरिता काय करायला पाहिजे –
रोज आपल्या शरीराची बाहेरून स्वच्छता करायला पाहिजे. नियमित व्यायाम, नियमित फिरणे, नियमित प्राणायाम, आपल्या आवडी / छंद जपणे, चांगले खाणेपिणे, वेळेवर झोपणे आणि उठणे, हे करायलाच पाहिजे. आपली घरची / बाहेरची कामे, नोकरी, व्यवसाय, हे सगळे नेहेमीच मन लावून करायलाच पाहिजेत. सगळ्यांशी प्रेमानी बोलणे / वागणे / कायम चेहेरा हसरा ठेवणे, यामुळे मन स्वच्छ राहते. कुणाही कडून अपेक्षा न ठेवणे यामुळे पण मन स्वच्छ राहते.
तुकाराम महाराजांचं याच विषयावर एक सुंदर भजन आहे –
देह देवाचे मंदिर, आत आत्मा परमेश्वर l
देव देहात देहात, का हो जाता देवळात l
तुका सांगे मूढ जना, देही देव का पहाना II
गजानन महाराजांच्या मंत्राचा सोपा अर्थ आता लक्षात आला असेलच.
“जेवणात आणि जीवनात ठेचा खाल्ल्याशिवायमज्जाच येत नाही. ”
आज माझ्याकडे सत्यनारायण पूजा आहे. माझ्या सासरचे सर्व येणार आहेत. ताई भाऊजी, माझा भाऊ वहिनी सर्वांना आमंत्रण आहे. सासर माहेर दोन्ही घरचे एकत्र येणार, म्हणजे थोडं टेंशन असतंच मला. सर्वजण मिळून एकंदर पंधरा जण तरी सहज होतातच.
आता माझ्याही लग्नाला तीस वर्ष झालेच. जावई आलाय. सून आणायची तयारी सुरू केली आहे. सांगायचा उद्देश्य हा की माझा पण ‘ Work Experience ‘ भरपूर आहे.
त्याप्रमाणे मी सर्व व्यवस्थित केलं. अगदी छान मराठी स्वयंपाक तयार झाला.
बटाटा भाजी, आळुचे फदफद, खमंग काकडी, चटणी, भजी, कढी, वरण भात, पापड कुरडया, प्रसादाचा शिरा होताच. तरी पुरणपोळ्याही होत्या.
पंधरा वीस जण जेवणार, म्हणजे तीस पस्तीस पुरणपोळ्या सहज लागतील, तेंव्हा सर्वांना गरम पोळी वाढणे शक्यच नाही. माझ्या अनुभवावरून मी हे शिकले होते. म्हणून पंचवीस पोळ्या मी करून ठेवल्या व बाकी वेळेवर गरम करू असं ठरवलं. कोणाला पोळी मिळालीच नाही, असं व्हायला नको. आपण सर्वांना आमंत्रण दिलं आहे. तर सर्वांचा मान राखणे, हेही आपलेच काम आहे. सासर माहेर एकत्र असणार म्हणजे सर्वच महत्वाचे. बरे असो,
मी खूप खुश होते. सर्व वेळेवर, व्यवस्थित काम झाले. पूजा पण गुरुजींनी छान शांतपणे सांगितली.
ताट वाट्या भांडी चमचे सर्व रेडी. प्रत्येक लहान सहान गोष्टींवर लक्ष देऊन मी जय्यत तयारी केली. कालपासूनच कामाला लागले होते, म्हणून सर्व व्यवस्थित वेळेवर झाले. आपल्या घरी कधीतरीच सर्व एकत्र येणार, तेंव्हा व्यवस्थित करायलाच हवं.
ताई भाऊजी आले. ताई लगेच म्हणालीच, काही करायचे आहे का ग??
मी म्हंटल, अग नाही.
Everything is ready.
थोड्याच वेळात नेहा वन्स आल्या.
म्हणाल्या
अग!! काही करायचे आहे का??
एवढा घाट घातलाय. मला काळजीच वाटत होती. जमेल का तुला म्हणून??
अग! ! मागच्या वेळेस तू भाजीत मीठ घालायला विसरली होतीस. यावेळेस सर्व ठीक ना. बघ बाई. एकदा बघून घे, नाही तर वेळेवर फजीती व्हायची.. असं म्हणून त्यांनी सर्व चेक केलं. म्हणजे बघूनच, बरं तर दिसतय. असा रिमार्क ही दिला.
अशाप्रकारे सर्वांसमोर माझ्या परफोरम्नस चे प्रगती पुस्तक वाचल्या गेले.. बरोबर आहे एकदा भाजीत मीठ घालायचे राहून गेले होते. ही काय खुप मोठी चूक झाली का?? कोणाकडून असं कधीच होत नाही का??
नेहा वन्सची कधी काही चूक झालीच नसेल का?? जास्त प्रयत्न न करता मीच त्यांची दहा पंधरा उदाहरण सहज देऊ शकते.
“हे असं वागणं ” मला कधी कळलंच नाही. या अशा स्वभावाचे काय कारण असावे?? घरचे मोठे आधार देतात. परिस्थितीला सांभाळतात. चारचौघात असं बोलत नाही. सर्वांसमोर तर नक्कीच नाही. या अशा वागण्याचे मला कमी मार्क्स पडले की त्यांना?? हा विचार करण्यासारखा मुद्दा आहे.
हे नेहमीचेच आहे. मला आता विशेष फरक पडत नाही. सवय झाली आहे. असं काही झाल नाही, तरच आश्चर्य वाटत. एका कानाने ऐकायचे आणि दुसऱ्या कानाने सोडायचे. समोरचा बदलत नाही. आपणच बदलायचे. उलट उत्तर द्यायचे नाही. एवढं फक्त लक्षात ठेवायचे. हा नियम पाळायचा एवढं नक्की.
काय करणार??
नज़र का ऑपरेशन किया जा सकता हैं। नजरिये का नहीं ।
तेथे उपस्थित असलेल्या मंडळीला नक्की काय?? ते कळत. सर्वांना बघता येत. ऐकता येत. ‘ता’ वरून ‘ताकभात’ ओळखणारे हे जेष्ठ हुशार आहेत. सर्व समजत त्यांना.
अगदी मोठ्या महत्वाच्या प्रसंगी / कार्यक्रमात पण एखादी चूक होताना आपण बघतोच. अगदी एखादे मंत्री भाषण द्यायला उभे राहतात, आणि माईकच काम करत नाही. आधीपासून चेक केल्यावरही असं होऊ शकतं. अशा वेळी हे ज्याला समजत तो बाऊ करत नाही. समोरच्याला समजून घेतल तर रंगाचा बेरंग होत नाही. वातावरण खराब होत नाहीं. बरे असो,
“चला वाढायला घेऊया.”मी म्हंटल,
सर्वांची जेवण झाली. सर्वांनी आपापल्या परीने जेवणाचे, पुरणपोळ्यांचे कौतुक केले. सर्वांना गरम पोळी पण मिळाली.
चला म्हणजे “गंगेत घोडं न्हायल म्हणायचं” मी हळूच ताईच्या कानात म्हंटल.
ताई म्हणाली,
अग! ! असे लोक असतात, जे नेहमी काही तरी बोलून तुमचा आत्मविश्वास कमी करतात. त्यांचा स्वतः बद्दल (गैर) समज असतो की
“I am the Best. ” त्यांच सर्व Perfect असत. अशा लोकांशी बोलण्यात काहीच फायदा नसतो. त्यांना त्यांच्या अहंकारात जगू द्यावे.
एक गोष्ट नक्की की तू तुझ्या घरी आहेस ना मग,
You are the ‘ BOSS’ of your house.
ताई म्हणाली,
”जेवणात आणि जीवनात ठेचा खाल्ल्याशिवाय मज्जाच येत नाही ग. ” चालायचंच.
“अग ताई! ! हे नेहमीचेच झाले आहे. आधी तर मुद्दाम यांच्या समोर मला काय येत नाही?? माझं कुठे कुठे चुकतं?? याची चर्चा व्हायची. तेंव्हा मात्र मी स्टँड घेतला होता. तेंव्हा मी ठासून यांना सांगितले की ” हे मला चालणार नाही. माझ्या संसारात दुसऱ्यांची लुडबुड मला चालणार नाही. ” मी ‘मी ‘ आहे. आणि मी दुसऱ्यांसारख कसं वागू शकते??? ” यांनी मात्र नेहमीच मला साथ दिली.
माझं मत असं आहे की,
आयुष्य दुसऱ्याच्या धाकात नाही, स्वतः च्या थाटात जगायचे असते.
काही जण परिस्थिती सांभाळतात, चूक न व्हावी त्याकरिता आधीच मार्गदर्शन करतात, चूक झालीच तर मोठ्या मनाने परिस्थिती सांभाळतात. आणि काही तूमची चूक व्हावी याची वाट बघतात. सर्वांसमोर त्यावर चर्चा करतात.
म्हणतात ना. ,
“स्पर्धक आणि निंदक दोन्ही प्रकारचे लोक आजूबाजूला असले तर बरं असतं. आपल्यात आपोआपच ‘perfection’ येत. जिद्द निर्माण होते. “
जेंव्हा माझ्या लक्षात आले की कोणाच्याही कमेन्ट्स ने / बोलण्याने अस्वस्थ होण्याचे मुख्य कारण माझी कमजोर मानसिकता आहे. मी मनाला लावून घेते आणि मला त्रास होतो. तेंव्हा मी स्वतः ला मजबूत केले. दुर्लक्ष करणे सुरू केले. त्यांचे महत्व आपल्या आयुष्यात कमी केले की आपल्या जीवाला त्रास होत नाही. आता आपलीच माणसं ती, तेंव्हा, संबंध तोडणे पण बरे नाही.
म्हणतात ना,
बात को छोड़ना होता है। और हाथ को पकड़े रखना होता है।
नुकतीच घडलेली घटना आहे. एका परिचितांनी रस्त्यात थांबवून मला विचारलं, “तुमच्या नवऱ्याची केमिकलची फॅक्टरी आहे म्हणे? ” मी म्हटलं, “हो. “
“मग आता कोण चालवतं? “
“माझा मुलगा”
“तो केमिकल इंजिनियर आहे? “
“हो”
“तुम्हाला सांगू का? केमिकल ही सगळ्यात फालतु ब्रँच समजली जाते! आमच्यावेळी मेकॅनिकलला सगळ्यात जास्त भाव असायचा. तिकडे ॲडमिशन नाही मिळाली, तर मुलं केमिकलला जायची”
मी म्हटलं, “बरं” आणि हसून तिथून निघाले. मनात म्हटलं, फिल्टर गेलाय यांचा!
माझ्या डॉक्टर भाच्याचे शब्द आठवले. त्याने मला एकदा सांगितलं होतं की वय वाढलं की माणसाचा फिल्टर जातो!
फिल्टर जाणे किंवा नसणे म्हणजे वय झाल्यावर, आपल्या बोलण्यावर, विचारांवर किंवा वागण्यावर नियंत्रण न राहणे! असं बऱ्याच ज्येष्ठ व्यक्तींच्या वागण्यात दिसून येतं. समोरच्या माणसाच्या मनस्थितीचा विचार न करता, स्वतःला वाटेल ते बोलून टाकायचं! जर आपण त्यांना त्यांची चूक दाखवून दिली तर ते म्हणतात की मी आता कोणाला घाबरत नाही! माझं मत मांडतो. काही वेळेला तर “मी असं बोललोच नाही” असंही ते म्हणतात.
का? कशासाठी दुसऱ्याला दुखवायचं? मीच कसा बरोबर आहे किंवा मलाच कसा जास्त अनुभव आहे, हे सांगत बसायचं? यावर माझा भाचा म्हणाला की आपण असे वागतो आहे हेच या लोकांना समजत नाही म्हणूनच ‘फिल्टर गेला आहे’ असं म्हणतात. उतार वयात होणाऱ्या शारीरिक आणि मानसिक बदलांचा हा परिणाम असतो. यात मनात जे काही आलेलं असतं, ते विचार न करता थेट बोलून टाकलं जातं. राग वाढलेला असतो. दुसऱ्याचं बोलणं ऐकून न घेता, आपणच सतत बोलत बसणं हा बदलही दिसून येतो. ज्येष्ठ नागरिकांच्या ग्रुप मध्ये एकतरी व्यक्ती अशी दिसते की ती इतरांपेक्षा जास्त किंवा सतत बोलत असते. आणि एखादा विषय सुरू केला की गाडी कुठल्या विषयाकडे जाईल ते सांगता येत नाही. आपल्याला सगळ्यातलं सगळं कळतं, अशी एक धारणा या वयात झालेली असते. त्यामुळे राजकारणाकडून सुरू झालेली गाडी, किडनी स्टोन पर्यंत कधी येऊन पोहोचते ते त्यांनाही समजत नाही!
आमच्याकडे एक आजोबा, आजूबाजूला माणसं दिसली की बोलायला सुरुवात करतात. तुम्ही ऐका, नका ऐकू, उत्तर द्या, नका देऊ! त्यांना काही फरक पडत नाही. म्हणजे ते काही मानसिक रोगी नसतात. कोणत्याही विषयावर “चर्चा” करायची आणि त्यात माझच कसं बरोबर हे पटवून द्यायचा प्रयत्न करायचा! हे ही फिल्टर गेल्याचं लक्षण आहे.
वय खूप वाढलेलं असेल तर त्या व्यक्तीला हे कळत नसेलही. पण जेव्हा तुम्ही ज्येष्ठ नागरिक असता आणि “अती ज्येष्ठ” वर्गात गेलेले नसता, तेव्हा तुम्हाला हे नक्कीच समजत असतं. त्याच वेळेला, आपल्या वागण्यावर किंवा बोलण्यावर ताबा ठेवायचा प्रयत्न केला तर अती ज्येष्ठ वर्गात गेल्यावरही फिल्टर जात नाही. यात अर्थातच डिमेन्शिया सारख्या आजाराने ग्रस्त असलेल्या पेशंटना धरता येत नाही.
एक सहज गंमत आठवली. जवळची घटना आहे. एका सुनेने सासूला विचारलं की गाजर हलवा कसा झाला आहे? सून सुगरण आणि ज्येष्ठ नागरिक, सासू अती ज्येष्ठ!
सासू म्हणाली, ” चांगला कसा होणार? डाएट म्हणून तुम्ही साखर कमी घालणार, खवा वापरणारच नाही! केशर नाही, वेलदोडा कमी! मग काय चव येणार? ” आपले टेस्ट बड्स सुद्धा गेले आहेत हे सासूने मान्य केलेलं नाही. आणि ते मान्य न करता, सुनेला दुखावलं! काय मिळालं? सुनेनी परत कधीही पदार्थ कसा झाला आहे हे विचारलं नाही. निदान आपण ज्या व्यक्तीवर शारीरिक दृष्ट्या अवलंबून आहोत त्यांना दुखावू नये एवढा फिल्टर पण राहत नाही.
एक वयस्कर बाई (मी वयस्करच आहे. पण त्या माझ्यापेक्षा मोठ्या होत्या! ) एका “लेडीज ओन्ली” ट्रीपला आल्या होत्या. वयाचा आधार घेऊन त्या सगळ्यांना सतत धारेवर धरत होत्या. त्या टूर मॅनेजरला तर त्यांनी वेठीस धरलं होतं. बसमध्ये मी मला हवं तिथेच बसणार, मला सांभाळायचं तुझंच काम आहे, माझं सामान उचल, मला तुझा “हॉटस्पॉट” दे, इतर बायकांना हे काय घातलय, तिथे कशाला बसलात असं करून भंडावून सोडलं होतं. शेवटी मी सगळ्या मैत्रिणींना “फिल्टर जाणे” म्हणजे काय ते सांगितलं आणि तो त्यांचा परवलीचा शब्द झाला. आजी दिसल्या की त्या एकमेकांना सांगायच्या, “पळा पळा, फिल्टर आला! “
थोडक्यात काय तर सामाजिक शिष्टाचार सुद्धा विसरले जातात.
आपला फिल्टर आपल्या ताब्यात ठेवणं आपल्याच हातात आहे. आम्ही मैत्रिणी एकमेकांना सांगत असतो, “माझा फिल्टर गेला असं वाटलं तर मला सांग बरं का! “
तुमचा फिल्टर तुमच्या ताब्यात आहे का? तुम्हीच तपासा.
लेखिका : संध्या घोलप
प्रस्तुती : उज्ज्वला केळकर
संपर्क – निलगिरी, सी-५ , बिल्डिंग नं २९, ०-३ सेक्टर – ५, सी. बी. डी. – नवी मुंबई , पिन – ४००६१४ महाराष्ट्र
मो. 836 925 2454, email-id – kelkar1234@gmail.com
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ बाप्पाचा खरा संदेश – लेखक : श्री विनोद नाठे ☆ प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे ☆
आज नाशिकमध्ये द्वारकेवरून नाशिक रोडकडे जात होतो.
द्वारकेच्या थोडं पुढे आलो आणि रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना गणपती बाप्पांच्या मूर्ती विक्रीसाठी ठेवलेल्या दिसल्या. वेगवेगळ्या आकाराच्या, वेगवेगळ्या रूपातल्या सुंदर मूर्ती होत्या.
लोकांची प्रचंड गर्दी होती.
कोणी आपल्या आवडीचा बाप्पा निवडत होतं, कोणी मूर्ती गाडीत बसवत होतं… कुठे वाजंत्री वाजत होती, कुठे ढोल-ताशे होते, तर कुठे बँड-बाजा सुरू होता.
लोक अगदी आनंदाने, उत्साहाने बाप्पांना घरी घेऊन जात होते.
ते सगळं दृश्य पाहून मी गाडी थोडी बाजूला घेतली आणि तिथेच उभा राहून ते सगळं बघत होतो.
तेवढ्यात तिथून माझा एक ख्रिश्चन मित्र जात होता.
त्याचं माझ्याकडे लक्ष गेलं. त्यानेही गाडी बाजूला घेतली आणि माझ्याजवळ येऊन उभा राहिला.
थोड्या इकडच्या-तिकडच्या गप्पा झाल्या.
आणि अचानक तो मला म्हणाला,
“नाठे साहेब, तुम्हाला राग येणार नसेल तर एक गोष्ट विचारू का? ”
मी म्हटलं,
“अरे, राग कसला? विचार की! ”
तो म्हणाला,
“मला खरंच खूप दिवसांपासून एक प्रश्न पडला आहे. ”
मी म्हटलं,
“काय प्रश्न? ”
तो म्हणाला,
“हे बघा साहेब… तुम्ही गणेश चतुर्थीच्या दिवशी गणपती बाप्पांना किती वाजत-गाजत घरी घेऊन जाता. एवढा उत्साह असतो… पूजा करता, आरती करता, धूप दाखवता, नैवेद्य दाखवता… दहा दिवस अगदी मनापासून त्यांची सेवा करता. ”
“पण माझा एक प्रश्न आहे…”
“दहा दिवस ज्यांना तुम्ही देव मानून एवढ्या श्रद्धेने पूजा करता, त्याच गणपती बाप्पांना अकराव्या दिवशी नदीत, विहिरीत किंवा पाण्यात नेऊन विसर्जित का करता? ”
“म्हणजे मला हेच कळत नाही…”
“ज्यांना तुम्ही देव मानलं, त्यांची पूजा केली, त्यांच्यासमोर डोकं टेकवलं… आणि नंतर त्याच मूर्तीला पाण्यात बुडवता… हे चुकीचं वाटत नाही का? ”
त्याचा प्रश्न ऐकून मला खरंच खूप छान वाटलं.
कारण प्रश्न अगदी मनापासून विचारलेला होता.
मी त्याला म्हटलं,
“अरे वा! खूप छान प्रश्न आहे तुझा. ”
“आणि तुझ्या या प्रश्नाचं उत्तर तुला मिळायलाच पाहिजे. ”
तिथे खूप गर्दी आणि वाजंत्री सुरू होती. म्हणून आम्ही दोघं जरा बाजूला गेलो.
एका चहाच्या टपरीवर बसलो.
दोन चहा मागवले.
चहा घेत घेत मी त्याला म्हणालो,
“बघ मित्रा… गणेशोत्सव हा फक्त बाप्पांना घरी आणायचा, पूजा करायची आणि विसर्जन करायचं एवढाच विषय नाही. ”
“यामध्ये आपल्या आयुष्याचा एक खूप मोठा अर्थ दडलेला आहे. ”
तो माझ्याकडे बघत होता.
मी म्हणालो,
“तो अर्थ म्हणजे जन्म आणि मृत्यू. ”
“या जगात जो जन्माला आला आहे ना, त्याला एक दिवस जायचंच आहे. ”
“माणूस असो, राजा असो, मंत्री असो, मुख्यमंत्री असो… कितीही मोठ्या पदावरचा माणूस असो… किंवा अगदी साधा सामान्य माणूस असो…”
– – जन्म झाला आहे म्हणजे मृत्यू अटळ आहे.
“पूर्वी काय होतं, माहिती आहे? ”
“आतासारख्या रेडिमेड गणपतीच्या मूर्ती दुकानात मिळत नव्हत्या. ”
“माती आणायची… त्यातून गणपती बाप्पांची मूर्ती स्वतः बनवायची… गणेश चतुर्थीच्या दिवशी तिची स्थापना करायची. ”
“दहा दिवस त्या मूर्तीमध्ये देव पाहायचा. ”
“मग मनापासून पूजा करायची, आरती करायची, नैवेद्य दाखवायचा, सेवा करायची. ”
“आणि दहा दिवस झाल्यानंतर…”
ज्या मातीपासून ती मूर्ती बनली, त्याच मातीत किंवा पंचमहाभूतांमध्ये ती पुन्हा विलीन करायची.
– – “यालाच आपण विसर्जन म्हणतो. ”
“म्हणजे आपण बाप्पांना पाण्यात बुडवत नाही आहोत…”
आपण आपल्याला एक गोष्ट आठवण करून देत असतो — जे आलं आहे, ते एक दिवस जाणार आहे.
मी त्याला म्हणालो,
“गणपती बाप्पांची मूर्ती आपल्याला हेच शिकवते. ”
– – “गणेश चतुर्थीला बाप्पा आले. ”
“दहा दिवस आपण त्यांच्यासोबत आनंदाने राहिलो. ”
“त्यांची पूजा केली, गोडधोड केलं, नैवेद्य दाखवला…”
“आणि मग अकराव्या दिवशी त्यांना निरोप दिला. ”
आपलं आयुष्यही अगदी असंच आहे.
“आपण या जगात येतो…”
“काही वर्षं राहतो…”
“घर बांधतो, पैसा कमावतो, मोठं होतो, पदं मिळवतो…”
“कधी सुख येतं, कधी दुःख येतं…”
“कधी आपली माणसं सोबत असतात, तर कधी ती आपल्याला सोडून जातात…”
“आणि शेवटी…”
आपल्यालाही सगळं इथेच सोडून जायचं असतं.
– – मग एवढा अहंकार कशाचा?
कशाचा गर्व करायचा?
कशासाठी कोणाचा द्वेष करायचा?
कशासाठी कोणावर राग धरायचा?
आपण या पृथ्वीवर कायमचे राहायला आलोच नाही आहोत.
आपण इथे काही दिवसांचे पाहुणे आहोत.
जसं आपण एखाद्याच्या घरी चार दिवस पाहुणे म्हणून जातो…
मस्त राहतो, आनंद घेतो, सगळ्यांशी प्रेमाने वागतो आणि वेळ आली की परत निघून जातो…
तसंच आपलंही आहे.
आपण या पृथ्वीवर आलो आहोत, काही ठराविक काळासाठी.
मग जोपर्यंत आहोत…
स्वतः आनंदाने जगा आणि दुसऱ्यालाही आनंदाने जगू द्या.
मी त्याला एक अजून गोष्ट सांगितली – –
आपल्या ग्रामीण भागात पूर्वी अनेक ठिकाणी स्मशानभूमी गावाच्या जवळ किंवा अगदी गावाच्या मध्यभागी असायची.
त्यामागेही एक विचार होता.
माणसाला मृत्यूचं भान असावं.
रोजच्या रोज ती स्मशानभूमी दिसली की मनात एक गोष्ट यावी—
“एक दिवस माझ्याही देहाची माती होणार आहे. ”
मग कशाचा एवढा गर्व?
कशाचा एवढा अहंकार?
आज ज्याच्यावर रागावलोय, उद्या त्याच्याशी बोलण्याची संधी मिळेलच असं नाही.
आज ज्याच्याशी भांडलोय, उद्या तो आपल्यात असेलच असं नाही.
म्हणून…
मनातलं वैर ठेवू नका.
ज्याच्यावर प्रेम करता, त्याला आजच सांगा.
ज्याच्याशी भांडण झालंय, त्याला शक्य असेल तर आजच माफ करा.
कारण आयुष्य खरंच खूप छोटं आहे.
आणि गणपती बाप्पांचं विसर्जन आपल्याला दरवर्षी याच गोष्टीची आठवण करून देतं.
“आलो आहोत, एक दिवस जायचं आहे… म्हणून तोपर्यंत प्रेमाने राहूया. ”
मी हे सगळं सांगत होतो आणि माझा मित्र शांतपणे ऐकत होता.
शेवटी काही क्षण तो माझ्याकडे बघतच राहिला.
मग त्याने अक्षरशः हात जोडले आणि म्हणाला,
“नाठे साहेब… आज माझ्या प्रश्नाचं उत्तर मिळालं. ”
आणि तो म्हणाला,
“वा… धन्यवाद! ”
मी त्याला म्हटलं,
“मला धन्यवाद देऊ नकोस मित्रा. ”
“हा विचार फक्त माझ्यापर्यंत आणि तुझ्यापर्यंत ठेवू नकोस… पुढे घेऊन जा. ”
कारण गणपती बाप्पांचं विसर्जन म्हणजे फक्त एका मूर्तीला पाण्यात विसर्जित करणं नाही…
ते आपल्याला जीवनाची जाणीव करून देतं – –
जन्म आहे, म्हणून मृत्यू आहे.
मृत्यू आहे, म्हणून जगण्याला किंमत आहे.
म्हणून जोपर्यंत आयुष्य आहे…
प्रेमाने जगा…
आनंदाने जगा…
दुसऱ्याला त्रास न देता जगा…
आणि शक्य असेल तितकं दुसऱ्याच्या आयुष्यातही आनंद निर्माण करा.
कदाचित…
हाच गणपती बाप्पांचा आपल्याला दरवर्षी मिळणारा खरा संदेश असेल.
गणपती बाप्पा मोरया! मंगलमूर्ती मोरया! !
☆
लेखक : श्री विनोद नाठे
भूमिपुत्र फाऊंडेशन मो 098909 79097
प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
मनमंजुषेतून 
