हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ साहित्य निकुंज #276 ☆ भावना के दोहे – दिल ☆ डॉ. भावना शुक्ल ☆

डॉ भावना शुक्ल

(डॉ भावना शुक्ल जी  (सह संपादक ‘प्राची‘) को जो कुछ साहित्यिक विरासत में मिला है उसे उन्होने मात्र सँजोया ही नहीं अपितु , उस विरासत को गति प्रदान  किया है। हम ईश्वर से  प्रार्थना करते हैं कि माँ सरस्वती का वरद हस्त उन पर ऐसा ही बना रहे। आज प्रस्तुत हैं – भावना के दोहे – दिल।)

☆ साप्ताहिक स्तम्भ  # 276 – साहित्य निकुंज ☆

☆ भावना के दोहे – दिल ☆ डॉ भावना शुक्ल ☆

☆

दिल मेरा लगता नहीं, दिल की सुनता कौन।

आ जाओ खुद देख लो, पसर गया है मौन।।

 *

कहना दिल का मान लो, कटे नहीं दिन – रात।

घुट घुटकर जीना नहीं, दिल से दिल की बात ।।

 *

अपना मुख अब खोल दो, बोलो मीठे बोल।

तेरी मेरी प्रीत का, करो नहीं अब मोल।।

 *

इकतारा वो गा रहा, दुख कितना है पास।

विरहाई कैसे मिटे, जाग रही है आस।।

☆

© डॉ भावना शुक्ल

सहसंपादक… प्राची

प्रतीक लॉरेल, J-1504, नोएडा सेक्टर – 120,  नोएडा (यू.पी )- 201307

मोब. 9278720311 ईमेल : bhavanasharma30@gmail.com

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ इंद्रधनुष #258 ☆ संतोष के दोहे – कैकेई चरित्र ☆ श्री संतोष नेमा “संतोष” ☆

श्री संतोष नेमा “संतोष”

(आदरणीय श्री संतोष नेमा जी  कवितायें, व्यंग्य, गजल, दोहे, मुक्तक आदि विधाओं के सशक्त हस्ताक्षर हैं. धार्मिक एवं सामाजिक संस्कार आपको विरासत में मिले हैं. आपके पिताजी स्वर्गीय देवी चरण नेमा जी ने कई भजन और आरतियाँ लिखीं थीं, जिनका प्रकाशन भी हुआ है. आप डाक विभाग से सेवानिवृत्त हैं. आपकी रचनाएँ राष्ट्रीय पत्र पत्रिकाओं में लगातार प्रकाशित होती रहती हैं। आप  कई सम्मानों / पुरस्कारों से सम्मानित/अलंकृत हैं. “साप्ताहिक स्तम्भ – इंद्रधनुष” की अगली कड़ी में आज प्रस्तुत है – संतोष के दोहे – कैकेई चरित्र । आप  श्री संतोष नेमा जी  की रचनाएँ प्रत्येक शुक्रवार आत्मसात कर सकते हैं।)

 ☆ साहित्यिक स्तम्भ – इंद्रधनुष # 258 ☆

☆ संतोष के दोहे – कैकेई चरित्र ☆ श्री संतोष नेमा ☆

☆

कैकयी चरित्र पर कुछ दोहे

बलिदानी अरु पतिव्रता, सुंदरता की खान

युद्ध कला में थी निपुण, उनकी यह पहचान

 *

सरस्वती माँ की सदा, रहीं कृपा की पात्र

माध्यम बनी मंथरा, प्रभु कारज के मात्र

 *

दूरदर्शिनी कैकयी, थीं बहुगुणी महान

रत्न ऋषि ने दिया था, बचपन में ही ज्ञान

 *

कैकेई को याद था, राज काज का भोग

दशरथ की संतान को, नहीं राज्य का योग

 *

राजा दशरथ ने स्वयं, दिया उन्हें वरदान

सरस्वती ने स्वयं ही, लिया यही संज्ञान

 *

रण में रक्षा पर दिए, राजा ने वरदान

कैकेई ने समय पर, जिनका रक्खा ध्यान

 *

राक्षसों के मरण हेतु, मांगे थे वरदान

देवता भी सब साथ हो, बनते रहे महान

 *

माँगा था जिसके लिए, केकैयी ने राज

दी लांछना भरत ने, रखी धर्म की लाज

 *

देकर माँ कैकयी ने, राम कथा को मोड़

अवसर था वनवास का, वह अपूर्व बेजोड़

 *

राम बनाया राम को, दिया नया संदेश

निंदा की परवाह बिन, दे दशरथ को ठेस

 *

वस्तुनिष्ठ बनकर रहीं, बिना किसी संकोच

सबकी नज़रों से गिरीं, सबका सहा प्रकोप

 *

तुलसी ने कैकयी को, कह कलंकिनी नीच

असहिष्णु, पापिनी कहा, दिया क्रोध से सींच

 *

कैकेई को राम ने, दिया कभी ना दोष

धन्यवाद ज्ञापित किया, बिना किए ही रोष

 *

मर्यादा तोड़ी नहीं, दिया सदा ही मान

मिले प्रथम कैकयी से, लौटे जब भगवान

 *

रामकथा की कैकयी, असली मूलाधार

उनके बिन इस कथा का, होता कब विस्तार

 *

कैकयी को हुआ जब, स्व अपराध का बोध

क्षमा याचना राम से, माँगी छोड़ा क्रोध

 *

किया राम ने भी त्वरित, दोष भाव से मुक्त

कर सराहना खुश हुये, वन जाना उपयुक्त

 *

मानस में गर राम का, होता न वनवास

संतों की रक्षा कठिन, बढ़ता जन संत्रास

 *

रावण राक्षस का कब, कैसे होता अंत

नर वानर की मित्रता, और विभीषण संत

 *

एक एक जुड़ती गईं, कड़ियाँ हुईं अनेक

कैकयी बदनाम हुई, था पर विधि का लेख

 *

आदर खुद कैकयी का, करते थे श्रीराम

“जाने क्यों संतोष फिर, हुई बहुत बदनाम

☆

© संतोष  कुमार नेमा “संतोष”

वरिष्ठ लेखक एवं साहित्यकार

आलोकनगर, जबलपुर (म. प्र.) मो 7000361983, 9300101799

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – कवितेचा उत्सव ☆ विजय साहित्य # 250 – धर्मवीरता ☆ कविराज विजय यशवंत सातपुते ☆

कविराज विजय यशवंत सातपुते

? कवितेचा उत्सव # 250 – विजय साहित्य ?

☆ धर्मवीरता… ☆

☆

प्रती शिवाजी, संभाजी राजे,

न्याय नितीची, सखोल जाण.

धर्मवीरता, लौकीक गाजे,

शौर्य धाडसी, स्वराज्य वाण.! १

*

नाना भाषा, केल्या अवगत,

बुधभूषण, सुवर्ण‌पान.

नायिका भेद, सात सतक,

नखशिखा हे, काव्य‌ महान..! २

*

मूर्तीमंत, शौर्याचे लक्षण,

घोर झुंजला, मर्दानी छावा.

कसे करावे, धर्म रक्षण,

घेई शिकोनी, गनिमी कावा.! ३

*

युद्ध कलेचा, धाक दरारा,

गिरी कंदरी, शस्त्र प्रभावी.

शिवपुत्राचा, प्रभाव न्यारा,

सान वयाते, जोखीम नामी..!४

*

वीर साहसी, दिव्य प्रतापी,

एकशे वीस, युद्ध विजेते.

शत्रू अवघे, रणात कापी,

छत्रपती ते, थोर प्रणेते..! ५

*

कधी न झुकले, राजे मानी,

तख्त हलवले, दिला लढा.

सदा पाठीशी, माय भवानी,

स्वराज्य रक्षक, सदा खडा.! ६

*

माय जिजाऊ, वत्सल माया,

 येसू बाई ही, लाडकी राणी.

शौर्य गर्जना, स्वराज्य छाया,

सवे झुंजली, रण रागीणी.! ७

*

शौर्य भरारी, ते रणगाजी,

धर्मवीर हे, पुन्हा न झाले.

जय शिवाजी, जय संभाजी,

बोल रौरवी, वादळ प्याले..! ८

☆

© कविराज विजय यशवंत सातपुते

सहकारनगर नंबर दोन, दशभुजा गणपती रोड, पुणे.  411 009.

मोबाईल  8530234892/ 9371319798.

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – प्रतिमेच्या पलिकडले ☆ पडछाया… ☆ श्री नंदकुमार पंडित वडेर ☆

श्री नंदकुमार पंडित वडेर

? प्रतिमेच्या पलिकडले ?

☆ “पडछाया…” ☆ श्री नंदकुमार पंडित वडेर ☆

उरात ठसली माझ्या तुझ्या प्रतिमेची पडछाया…

आणि तू जेव्हा जातोस समोरून तेव्हा ढवळून काढते अंतःकरणाला माझ्या… आणि नसतोस दिसत तेव्हा तुझ्या विरहात एकेक आठवणींचा पापुद्र्यांचे फोपडे उन्मळून पडतात.. भळभळ वाहणाऱ्या जखमेवरची खपली पडून जावी तशी…. जसे कढत आसवांचे डोळ्यातून कढ ओघळत जावे तसे…. मी अचल.. मी निर्जीव… मला कुठे असावे भावनांचे कोमल अंत:करण.. असा असतो तुझा मुळी माझ्याबाबतीतला गैरसमज… पण तुला सांगू पाषाण हृदयाला सुद्धा प्रेमाचा फुटतो पाझर असचं म्हणतात सारे…. त्याचं अंतरग आतून असतयं मृदू नि कोमल… मी जरी वरून दिसली तशी राकट दगड, पण मी तशी नाहीए… स्व:ताची सुखदुःख नसली म्हणून काय झालं! माझ्या सानिध्यात जे जे म्हणून आले त्यांच्या त्यांच्या सुखदुःखात मीही सहभागी झाले! … माझ्या भावलेले त्यांच्या भावनांचे कंगोरे मला दिलेल्या अंर्तबाह्य रंगरंगोटीतून प्रकट करते झाले…. मग मला तू असं कसं म्हणू शकतोस कि भावनाहीन आहे म्हणून! … उलट मी तर म्हणते तूच खरा भावनाहीन आहेस… फक्त आपल्या मुसक्या आवळून लगाम दुसऱ्याच्या हाती सोपवून तू त्यांच्या तालावर नाचत सारं आयुष्य काढतोस… आणि तुझ्यावर स्वारहोणाऱ्याची सुख दुखाची ओझी वावगत राहतोस… तुला काय वाटतं हे तुला सांगावसं वाटलं तरी बोलायचं स्वातंत्र्य तुला कुठे असतं! … अगदीच असह्य होतं तेव्हा पुढच्या पायाच्या टापा उंचावून जोरजोराने खिंकाळत राहतोस! … समजणाऱ्याने कसं समजावं रे ते तुझे आनंदाचे पडसाद आहेत की दुःखाचे.! . की ज्याने त्याने लावून घ्यावेत आपल्या मन स्थितीनुसार मतितार्थ… आणि तसा तुला दुसऱ्याच्या सुखदु:खाशी काहीही देणंघेणं असते कुठे म्हणा? … डोळ्यावर झापड लावलेली असतात आणि ते फक्त तुला गंतव्यस्थानाचा मार्गच तेव्हढा दाखवतात… कानात वारू शिरलेला असल्याने तू उधळत निघतोस.. तहानभूक विसरून नि देहभान हरपून.. वायू गतीने दौडत जाणे इतकंच तुला ठाऊक असल्यानं तुला वारू म्हणूनही तुला ओळखतात एव्हढंच… याच्या पलीकडे काय? काहीही नाही… इतकचं काय अवतीभवती पाहणं तुझ्या नशीबीही नाही कोणंतरी आपल्यावर फिदा आहे याची तुला शुद्धही नाही! … माझ्या मनीचा मी राजा याच भावनेत तू कायमच गुरफटलेला… रस्त्यावरून जातोस तेव्हा तुझ्या तगडक तगडक पदरवाचा ध्वनी घुमतो तेव्हा त्या नादाची कंपने माझ्या शरीरावर उमटतात… शहारून जाते काया सारी… अन तुला बघायला मला डोळे नसले जरी संवेदनाचे अंर्तचक्षू तुला टिपून घेतात… एक आनंदाची लहर सगळ्या कायाभर लहरून जाते… एक गोड शिरशिरी ची अनुभूती येते… पण तुझं लक्ष असतं का तिकडे… खुळ्या मनाची समजूत घालता शब्दही किती पडती तोकडे…. प्रत्यक्षात तुला भेटता येणं शक्य नसलं तरी तुझ्या प्रतिमेवरच मी वेडी अभिसारिका होते… बघं तुला जमेल का काही क्षण माझ्याजवळ उभा राहता येतेय का? बघशील का मला क्षण एक टक लावून… जाणून घेशील का माझ्या डोळ्यात दडलेले भाव मनीचे… तुला ते नक्कीच आवडेल.. मग करशील मान डोलावून दुजोरा देशील.. याच केवळ एका प्रतिसादाची मी अपेक्षा करतेय… मुकी असली तरी गुज माझ्या मनीचे तुला कळावेत म्हणून धडपडतेय… बाकी काही नाही जमलचं तरी स्थित प्रज्ञा सारखे जागी निश्चल उभं राहणं का कुठं चुकलयं…

… त्या रस्त्यावरून रोज ठरल्या वेळी मी जात असताना केतकी खिडकीतून मला पाहत असे आणि एक दिवस अचानक तिची माझी नजरानजर झाली आणि केतकीने ती खिडकीच बंद करून घेतली… आणि मी पुन्हा इकडे तिकडे न पाहता सरळ रस्त्यावरून चालत पुढे निघून गेलो…

©  श्री नंदकुमार इंदिरा पंडित वडेर

विश्रामबाग, सांगली

मोबाईल-99209 78470 ईमेल –nandkumarpwader@gmail.com

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – मनमंजुषेतून ☆ “कालाय तस्मै नमः…” – लेखिका : सुश्री नीलिमा जोशी ☆ प्रस्तुती : सुश्री सुलभा तेरणीकर ☆

सुश्री सुलभा तेरणीकर

??

☆ “कालाय तस्मै नमः…” – लेखिका : सुश्री नीलिमा जोशी ☆ प्रस्तुती : सुश्री सुलभा तेरणीकर ☆

रविवारी सकाळी साडेदहाच्या सुमारास नेहाचा फोन आला.

“आई, veg माखनवला ची रेसिपी सांगा ना पटकन. मिहीरचा बंगलोर वाला मित्र फॅमिलीला घेऊन जेवायला येतोय. “”

“इतकं आयत्यावेळी कसे कळवतात.? “

हा विचार मनात दाबून नेहाला म्हटलं, “अगं सगळ्या भाज्या, पनीर वगैरे आहे का तुझ्याकडे. “?

“आई, मी भाज्या, पनीर, दही आणि श्रीखंड आत्ता online order केलंय. येईल अर्ध्या तासात””

बरं, म्हणून मी तिला रेसिपि सांगितली.

फोन ठेवल्यावर माझ्या मनात विचार आला, वस्तूंची मुबलकता, “सेवेसी तत्पर agencies, आणि या सगळ्याचा मनसोक्त उपभोग घेताना न कचरणारी आजची पिढी..

यामुळे कोणावर अवलंबून रहायला लागणं, किंवा दुसऱ्यांकडून कसली गरज भासणं हे आता जवळ जवळ संपुष्टात आलंय.

…. हेच कारण असेल का आजची पिढी आपल्या माणसांपासून दुरावत चाललीय त्याचं..? ? ?

मगाशी आला माझ्या मनात विचार की आयत्या वेळेला कसे कळवतात. पण आता हसूच आलं.

चाळीस वर्षापूर्वी आमच्या कडे असेच आयत्या वेळी पाहुणे, मित्र यायचे, किंवा आम्हीही जायचो.

त्यावेळी संपर्काची काही साधनं नव्हतीच. मोबाईल तर सोडाच, landline पण अभावाने आढळायची.

त्यामुळे त्याचं काही वाटायचंही नाही. फरक इतकाच की त्या काळी 24/7 किराणा, वस्तू, देणारी दुकानं नव्हती.. की रोख पैशाशिवाय दुसरा पर्यायही नव्हता.

त्यामुळे असे अचानक कोणी आले तर आम्हाला शेजाऱ पाजाऱ्यांवर अवलंबून रहायला लागायचंच.

क्रेडिट डेबिट कार्ड्स नव्हती. की on line बँकिंग नव्हतं. Bank बंद झाली आणि काही पैशाची अडचण अचानक उभी राहिली तर जवळ राहणाऱ्या मित्रांकडून, नातेवाईकांकडून शेजाऱ पाजाऱ्यांकडून चक्क पैसे मागायला लागायचे.. तो काळच तसा होता. त्यामुळे एकमेकांची मदत लागायचीच. म्हणून तर इतकं मिळून मिसळून, एकमेकांना धरून राहणारे आहोत का आपण….? ?

तेव्हा निदान वस्तूंची टंचाई नव्हती. आर्थिक स्तर उंचावला होता. म्हणून अवलंबित असणं थोडं मर्यादेत होतं.

पण माझा बालपणीचा काळ तर त्याहून निराळा होता. शिवाजी पार्कसारख्या विभागात चाळीत माझं बालपण गेलं. सगळेच मध्यमवर्गीय. बेताची कमाई आणि वस्तूंची टंचाई.

मला आठवतंय, त्यावेळी शिवाजी पार्कसारख्या परिसरात एकही डेअरी नव्हती. आरेच्या सेन्टरवर फक्त सकाळी दूध मिळायचं ते ही कार्डवर आणि अर्धा लिटर. कुठे गावाला गेलो, दुपारी, संध्याकाळी परतलो तर दुसऱ्या दिवशीपर्यंत दूध नाही मिळायचं.

रात्री पाणी यायचं.. तोपर्यंत पाणी नाही… पण चाळीचा मामला, एकदम खुल्लमखुल्ला… चाळभर सगळ्यांना सगळ्यांची खबर असायची. कुठे गेलेत कधी येणार, सगळं.. घराच्या किल्ल्या दोन जणांकडे तरी असायच्याच. कोणीतरी घर उघडून पाणी भरून ठेवलेलं असायचं. कोणी तरी सकाळी आमच्या कार्डवर दूध आणून ठेवायचं. (कोणीही दोन चार दिवसासाठी कुठे जाणार असेल तर दुधाचं कार्ड शेजारी जमा करण्याचा अलिखित कायदाच होता जणू.. तेवढे दिवस जरा त्यांच्याकडे दुधाचा सुकाळ)

फ्रीझ कुठे होते? म्हणजे ओघाने दोन तीन वेळेला दूध तापवणं आलंच.. दुधाची इतकी टंचाई, तर दही कुठून मिळणार हो. मग आई पिटाळायची छोटीशी वाटी देऊन शेजारच्या काकूंकडे.. “विरजण” मागायला.

इतक्या कठीण परिस्थितीशी सामना करताना एकमेकांना धरून राहणं, प्रेमाने गुण्यागोविंदाने राहणं ओघाने यायचंच. एकोपा होता, माणुसकी होती, माझं तुझं असा भेदभाव नव्हता. आम्हा लहान मुलांमध्ये ही नव्हता. चार आणे तासावर घेतलेली सायकल, दोघात चालवायचो. एखाद्याकडे बॅट असायची, ball वर्गणी काढून आणायचा. रांगोळीचे रंग, ठिपक्यांचा कागद मजल्यावर एक असायचा. देण्याघेण्याचा, वाटून घ्यायचा संस्कार नकळत रुजला..

एवढं कशाला? आमच्या मजल्यावर थर्मामीटर फक्त काळेकाकूंकडे होता.

ताप आला की कोणीही कोणत्याही वेळी त्यांच्याकडे थर्मामीटर मागायला जायचे. पण काकूंचा “पारा” कधीही चढलेला पहिला नाही…

तात्पर्य काय…

गरज आणि परस्परांवर अवलंबून रहायला लागत असल्यामुळे माणसं कायम जोडलेली राहिली.

आज परिस्थिती खूपच निराळी आहे. आजच्या पिढीला सगळं सहज उपलब्ध आहे. सुखसोयी, सुविधा, पायाशी लोळण घेतायत. माझं कुणावाचून काहीही अडत नाही हा अटीट्युड आपोआप बनत चाललाय.

स्वतः च्या वर्तुळापलीकडे त्यांना कोणाशी खास संपर्क ठेवावा असं वाटत नाही. हेच पुढे पुढे जात नात्यातही दुरावा आणू पाहतय.

…. म्हणूनच बऱ्याच ज्येष्ठ नागरिकांची तक्रार असते, मुलांना आमच्यासाठी वेळ नसतो, एखाद्या फोनची पण आम्हाला वाट पाहावी लागते, आमच्या मदतीची आता त्यांना गरज नाही, ते आमच्यावर अवलंबून नाहीत म्हणून आटला का ओलावा,? संबंधात आला का दुरावा..?

– – – काय वाटतं तुम्हाला.??

*

लेखिका : सुश्री नीलिमा जोशी

प्रस्तुती : सुलभा तेरणीकर

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – मनमंजुषेतून ☆ ‘माझी शिदोरी…’ हरवलेला वासुदेव – भाग-२७ ☆ सौ राधिका -माजगावकर- पंडित ☆

सौ राधिका -माजगावकर- पंडित

??

☆ ‘माझी शिदोरी…’ हरवलेला वासुदेव – भाग-२७ ☆ सौ राधिका -माजगावकर- पंडित ☆

हरवलेला वासुदेव..

काळाच्या पडद्याआड गेलेला वासुदेव – व्हॉट्सॲप वरचे, लेखी, फॉरवर्ड केलेले सुप्रभात, गुड मॉर्निंग शब्द त्यावेळी नव्हते. साखर झोपेत मऊशार गोधडीत गुरफटलेले आम्ही जोगेश्वरीच्या देवळातल्या घंटा नादानेच जागे व्हायचो. पाठोपाठ टाळ बासरीचे सूर कानावर पडायचे. आमच्यासाठी मग सुप्रभात काय सुदिनही सुंदर व्हायचा. ‘खंडोबाच्या नावांनी दान पावलं’ असा खणखणीत तालासुरातला आवाज ऐकल्यावर “अरे अरे! वासुदेव आला रे! उठ लवकर”असं म्हणून आम्ही बिछाना गुंडाळायचो. वासुदेव हाच आमच्यासाठी घड्याळाचा गजर होता. पहाटेपासून “अरे उठा आंता गाढवासारखे लोळताय काय! ” आईने आरडा ओरडा करून, आंजारून गोंजारूनही, न ऊठणारेआम्हीं, वासुदेवाच्या घुंगर आवाजाने, , उडी मारून खिडकी गांठत होतो. डोक्यावर मोरपिसाची टोपी, पायघोळ अंगरखा आणि आमच्या वाडवडिलांपासूनची नांवे घेत, ताला सुरात नाचणारा वासुदेव आम्हांला फार फार म्हणजे फारच आवडायचा, आमची प्रभात तो सुप्रभात सुमंगल करायचा. त्याच्या खांद्यावरच्या गव्हा तांदुळाच्या झोळ्या कधी मूठमूठ धान्याने भरायच्या तर कधी फक्त्त पसाभरचं धान्य झोळीत पडायचं. अशावेळी आधीची उत्साहाने नाचणारी त्याची पावलं जड व्हायची. त्याचा चेहरा उतरायचा. जड मनाने परत जाणारा वासुदेव आम्हाला केविलवाणा वाटायचा. तशीच कींव आम्हाला पोतराजाची यायची नावाने’पोतराज’पण परिस्थितीने रंक असा तो लांब केस राखलेला कमरेला चोळीचे खण गुंडाळणारा आणि पाठीवर आसुडाचे फटाफट आवाज काढत फिरणारा ‘पोतराज’ आम्हांला भयभीत करायचा. सारं काही पोटासाठी करणाऱ्या या लोकात, “नागोबा नरसोबा दोन पैसे, रंगीत चित्रपट दोन पैसे, “असे ओरडत जाणाऱ्या छोट्या मुलांचीही गणना असायची. तसंच श्रावणात आघाडा दुर्वा, फुलेविकणाऱ्या नऊवारीतल्या बायकांचीही वर्णी असायची. तेवढीच नवऱ्याच्या पिठाला मीठाची जोड असं म्हणून चार पैसे त्यांच्या कनवटीला लागायचे. पावसाळ्यापासून त्यांच्या मिळकतीला सुरुवात व्हायची तसेचं छत्रीवाले, ” ऐ छत्री दुरुस्तवालेsss, ” असे ओरडत गल्लोगल्ली फिरायचे. दरवर्षी नवीन छत्र्या घेणे परवडणार तरी कसं हो? मग काय! माळ्यावरच्या छत्र्या खाली उतरवल्या जायच्या. छत्रीच्या काळ्या झग्याला भोकं पडलेली असायची, तर कुठे काड्यांनी माना टाकलेल्या असायच्या. अशावेळी धाकटे, मिस्कील काका म्हणायचे, “अरे छत्र्यांच्या डॉक्टरांची हाळी ऐकली की त्याला थांबवा बरं कारे! सगळ्या छत्र्या दुरुस्त करून घ्यायच्यात. दोन पावसाळे तरी सहज जातील. ” हा छत्री डॉक्टर इतका हुशार की, कधीकधी काळ्या छत्रीवर पांढरी ठिगळं जोडायचा. बाकी पावसाळ्यात रस्त्यावरच्या खड्ड्यांबरोबर त्याचा खिसाही नाण्यांनी भरायचा. पावसाळ्यात अशी कलाकुसरीने पॅचवर्क केलेली छत्री डोक्यावर घेऊन आम्ही शाळेत जात होतो. काळ्यावर पांढरं ठीगळं उठून दिसायचं, आणि अहो! जातांना इतकी लाज वाटायची म्हणून सांगू! पण छत्रीआड चेहरा लपवून आम्ही शाळागाठायचो. कधी कधी उसवलेल्या छत्रीतून चुकार थेंब आमच्या डोक्यावर गुलाब पाणी शिंपडायचे. डोकं भिजायचं, पण पावलं म्हणायची, ‘असुंदे तू चाल पुढे’–

आमच्या लहानपणी गॅस नव्हतेच, फरफरणारे स्टो पेटवले की एका मिनिटात दूध सरसर वर येऊनहमखास उतू जायचंच आम्हाला स्टो जवळ पहारा करायला सांगून आई आंघोळीला जायची. समुद्राच्या लाटेसारखं दूध वर वर आल्यावर इतकी त्रेधा तिरपीट उडायची की, दुधाला भरती येऊन ते सूळकन सांडून स्टो’राम’म्हणायचा. आई यायच्या आत तो पसारा आवरतांना ‘दे माय धरणी ठाव’ व्हायचं, बहिणींच्या हातून खळखळ उकळणारी आमटी खळखळून पातेल्याबाहेर उसळी मारायची. ‘स्टो’ विश्रांती गृहात जायचा. आईचा ओरडा बसायला नको म्हणून, बहिणी पसार व्हायच्या. अष्टावधानी आईच्या हातात मात्र, हे तंत्र सांभाळण्याचं अजब असं कसब होतं. मग काय! आमच्या हातून बिघडलेले स्टो, दुरुस्त करणं भागच होतं, कारण आईचं कामठप्प व्हायचं. इतक्यात ‘प्राsssयमस ‘अशी रिपेअर करणाऱ्या फेरीवाल्याची आरोळी कानावर पडली की ओरडून टाळ्या वाजवून त्याला वर बोलवलं जायचं. तो नाही आला तर दुकानातल्या स्टो दुरुस्त करणाऱ्याला आमंत्रण पत्रिका द्यावी लागायची.

आता आला दुसरा कारागीर. छत्रीला ठिगळं जोडणाऱ्या कारागिरापेक्षाही अत्यंत हुशार असा भांड्यांना डाग देणारा कल्हई वाला “भांड्यांना कलाहहीय्येsss “, अशी हाळी द्यायचा, गृहिणी लगबगीने खेळणाऱ्या पोरांना पकडून माळ्यावर चढवायच्या. मग माळ्यावरची पातेली, सतेली, तेलाची बरणी इत्यादी सामान खाली उतरायचं. माळ्यावर टाकलेली भांडी खाली आल्यानंतर या फेरीवाल्यांचा भांड्यांना डाग देणाऱ्यांचा धंदा जोरात चालायचा सोबतीला कल्हई वाले होतेच, कल्हई वाल्यांनी कोपऱ्यात भट्टी लावली रे लावली की पूर्ण वाड्यातला संसार अंगणात उतरायचाचं भांड्यांना मरण नव्हतं. दिलखुलास हंसत खुशीने शीळ घालत तो भांड तापवायचा मग त्यात नवसागर टाकून आतून कापसाचा बोळा फिरवला की पातेल्यात चंदेरी दुनिया बरसायची. बोळा फिरवताना तो चिमट्याने पातेलं बादलीत बुचकळायचा आहाहाहा! तो चर्रर्रर्रर्र आवाज अजूनही कानांत घुमतोय. नंतर मग काय! ते पितळ्याच पिवळं, कळकट मळकट पातेलं, भांड आंतून चांदीचं व्हायचं. तास दोन तास भांड्याशी लढाई खेळणाऱ्या या कारागिराची पण चांदी व्हायची कारण त्याचा खिसा पैशाने फुगलेला असायचा. तो उठला रे उठला की! आमची कामट्या घेऊन भट्टी विस्कटून नवसागराचे तयार झालेले मणी शोधण्यासाठी हाणामारी सुरू व्हायची. श्रावणात फड्या नाग घेऊन “नागोबाला दूध “असा आरोळा ठोकणारा, झाकणाच्या टोपलीतल्या नागाला टपल्या मारून फडा काढायला लावणारा गारुडी आम्हाला ग्रेट वाटायचा. ग्रहणाचे वेध लागताचं “दे दान सुटे गिऱ्हान “म्हणून आम्ही खिडकीतून टाकलेले कपडे अचूक झेलणारा वर्ग आता गायब झालाय जग पुढे गेलय, पण मन मात्र मागे वळून म्हणतेय, ‘कुठे गेले हे सारे कारागीर, तो वासुदेव आणि फेरीवाले? मैत्रिणींनो पाह्यलंत कां तुम्ही त्यांना? दिसले तर त्यांना धन्यवाद सांगा हं! कारण एके काळी त्यांनी आम्हांला लाख मोलाची मदत केली आहे. म्हणून लेखात त्यांचा आवर्जून उल्लेख करतांना मन मागे मागे जातंय.

– क्रमशः भाग २७

© सौ राधिका -माजगावकर- पंडित

पुणे – 51  

मो. 8451027554

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – इंद्रधनुष्य ☆ ।। श्री नारद उवाच ।। – नारद भक्ति सूत्रे — लेख ४ ☆ श्री संदीप रामचंद्र सुंकले ☆

श्री संदीप रामचंद्र सुंकले

? इंद्रधनुष्य ?

☆ ।। श्री नारद उवाच ।। – नारद भक्ति सूत्रे — लेख ४  ☆ श्री संदीप रामचंद्र सुंकले ☆

यल्लब्ध्वा पुमान्सिद्धो भवति, अमृतो भवति, तृप्तो भवति ॥४॥

अर्थ : ज्या (परमप्रेमरूपा अमृतरूपा) भक्तीची प्राप्ती (लाभ) झाला असता तो पुरुष सिद्ध होतो, अमर होतो, तृप्त होतो.

आपल्याकडे, अनेक ग्रंथामध्ये जेव्हा पुरुष असा उल्लेख होतो, त्यावेळी तो पुरुष शब्द निव्वळ पुरुषासाठी ( पुलिंगधारी ) नसून तो अखिल मानव जातीसाठी असतो हे ध्यानात घ्यावे. प्रत्येक शास्त्राच्या काही संज्ञा असतात. त्यांचे तसे अर्थ घेतले गेले नाहीत तर गोंधळ होण्याची शक्यता असते. आपल्याकडे पुरुष या शब्दाचा निव्वळ पुरुषवाचक अर्थ घेतल्याने स्त्रियांना हिंदुधर्मात दुय्यम स्थान आहे असा गैरसमज नियोजनपूर्वक पसरवल्याचे आपल्या लक्षात येईल.

सर्वसामान्य मनुष्याच्या मनात कोणतीही गोष्ट करताना किंवा करण्याआधी एक प्रश्न निर्माण होत असावा? की अमुक एक गोष्ट मी केली तर मला यातून काय लाभ होईल? मागील सर्व लेख वाचताना अनेक वाचकांच्या मनात हा प्रश्न नक्की आला असेल, असे मला वाटते.

भौतिक जगात राहणाऱ्या मनुष्याच्या अपेक्षा फारच सामान्य असतात, त्यातील बऱ्याच अपेक्षा त्याचे अचूक व्यावहारिक मूल्य चुकते केल्याने पूर्ण होऊ शकतात. पण मूलभूत (आध्यात्मिक) अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी निव्वळ व्यावहारिक मूल्य देऊन भागत नाही, किंबहुना तिथे व्यावहारिक मूल्याची गरज आवश्यकता नसते, तर तिथे मन, बुद्धि यांचे संपूर्ण समर्पण आणि चित्त आणि अहंकार यांचा सद्गुरूचरणी विलय होणे अपेक्षित असते. हा प्रवास संपूर्णपणे आंतरिक आणि ज्याचा त्याचा असल्याने सद्गुरू शिवाय अन्य कोणाला त्या त्या साधकाची प्रगती दिसत नाही. अनेक वेळा बाह्य लक्षणांवरून साधकाची प्रगती मोजली जाते, पण तिथे गैरसमज होण्याची शक्यता जास्त असते…

भक्ति केल्यामुळे मनुष्याला अनेक सिद्धी प्राप्त होऊ शकतात, तो अमर होतो, मनुष्य सर्वच तृप्त होऊन जातो.

आपण एक व्यावहारिक उदा. बघू. एका मनुष्याला *दिल्ली*ला जायचे होते. त्याने भाड्याने गाडी केली आणि प्रवासाला निघाला. वाटेत त्याला अनेक शहरे लागली. अनेक नयनरम्य ठिकाणे लागली. पंचतारांकित हॉटेल लागली. वाटेत अनेक गोष्टींची त्याला माहिती मिळाली. अनेक पर्यटन स्थळे त्यांनी पाहिली. काहीवेळा तर त्याला अस वाटलं की दिल्ली कशी असेल कोणास ठाऊक? वाटेतील हेच ठिकाण सर्वात सुंदर आहे आपण इथेच थांबावे? पण त्याच्या गाडीचा चालक होता, त्याने त्याला स्मरण करून दिले की मालक आपले गंतव्य स्थान हे रम्य ठिकाण नसून दिल्ली आहे. मग तो यथावकाश दिल्लीला पोचला.

मनुष्य देह प्राप्त झालेल्या प्रत्येक जिवाचे अंतिम ध्येय हे भगवंताची प्राप्ती हेच आहे. काही लोकांना हे पटेल असे नाही. कारण अजून ते गल्लीतून बाहेर पडलेले नसावेत. पण त्यांना या जन्मात अथवा पुढील जन्मात दिल्लीला जावेच लागेल, यात काही शंका नाही. सर्व संतांनी हेच सांगितले आहे. पटतंय ना?

भक्ति केल्याने काय मिळते? तर भक्ति केल्याने अनेक सिद्धी प्राप्त होऊ शकतात. कोणी पाण्यावरून चालेल, कोणी अग्नीवरून चालेल? कोणी काही करेल? तर कोणी अन्य काही करेल? सर्व संत सांगतात की भगवंत मुद्दाम सिद्धी पुढे करून मनुष्याची परीक्षा पाहत असतो. साधकाने त्यात अडकू नये. आपले गंतव्य स्थान जर दिल्ली असेल, तर तिकडे कसे त्वरित पोचता येईल ते पाहावे.

मनुष्य जेव्हा निगुतीने साधना करू लागतो, तेव्हा त्याला अनेक सिद्धी प्राप्त होतात, जो साधक त्यात अडकत नाही, त्याची वासना क्षीण होऊ लागते, पण तो अधिकाधिक तुप्त होऊ लागतो. मिठाच्या भाड्यात सतत पाणी ओतत राहिले तर काही काळाने त्यातील खारटपणा कमी होत होत शेवटी नष्ट होऊन जातो. आपल्या मनातील वासनांचा खारटपणा नष्ट झाला की मनुष्य तृप्त होऊन जातो. ती तृप्ती त्याच्या देहावर दिसून येते. अशा सत्पुरुषाला नुसते पाहिले तरी मनुष्याचे चित्त स्थिर होऊ शकते, आंतरिक समाधानाची अल्प जाणीव होऊ शकते. त्याचे मरणाचे भय नष्ट होते.

अमर होणे म्हणजे मरणाचे भय नष्ट होणे. आत्म्याला देहाचे वस्त्र घातले आहे असे सर्व संत सांगतात. वस्त्र जीर्ण झाले की जसे आपण नवीन वस्त्र परिधान करतो तसे आत्मा नवीन वस्त्र परिधान करतो. आता मला सांगा यात घाबरण्याची गरजच नाही. मनुष्य मी देह हा भाव मनात ठेवून आयुष्य व्यतीत करीत असतो, मग त्याला मी आत्मा आहे अशी जाणीव कशी राहू शकेल……?

मनुष्याने या क्षणापासून मी देह नसून आत्मा आहे, देह विनाशी आहे, मी आत्मा असल्याने अविनाशी आहे, म्हणून मला कसलेही भय नाही, हे मनाशी पक्के धरावे. म्हणजे त्याचे उर्वरित आयुष्य आत्यंतिक सुखात जाईल……!

प्रापंचिक सुख दुःखाचा त्याच्यावर काहीही प्रभाव राहणार नाही……! तो निरंतर आनंदात राहील….

जय जय रघुवीर समर्थ !!

नारद महाराज की जय!!!

– क्रमशः सूत्र ४ 

© श्री संदीप रामचंद्र सुंकले (दास चैतन्य)

थळ, अलिबाग. 

८३८००१९६७६

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ आलेख # 244 ☆ जतन कीजिए… ☆ श्रीमती छाया सक्सेना ‘प्रभु’ ☆

श्रीमती छाया सक्सेना ‘प्रभु’

(ई-अभिव्यक्ति में संस्कारधानी की सुप्रसिद्ध साहित्यकार श्रीमती छाया सक्सेना ‘प्रभु’ जी द्वारा “व्यंग्य से सीखें और सिखाएं” शीर्षक से साप्ताहिक स्तम्भ प्रारम्भ करने के लिए हार्दिक आभार। आप अविचल प्रभा मासिक ई पत्रिका की  प्रधान सम्पादक हैं। कई साहित्यिक संस्थाओं के महत्वपूर्ण पदों पर सुशोभित हैं तथा कई पुरस्कारों/अलंकरणों से पुरस्कृत/अलंकृत हैं। आपके साप्ताहिक स्तम्भ – व्यंग्य से सीखें और सिखाएं  में आज प्रस्तुत है एक विचारणीय रचना “जतन कीजिए…”। इस सार्थक रचना के लिए श्रीमती छाया सक्सेना जी की लेखनी को सादर नमन। आप प्रत्येक गुरुवार को श्रीमती छाया सक्सेना जी की रचना को आत्मसात कर सकेंगे।)

☆ साप्ताहिक स्तम्भ  – आलेख  # 244 ☆ जतन कीजिए… ☆

मातु चरणों में हर पल नमन कीजिए ।

जिंदगी आप  अपनी  चमन  कीजिए ।।

पूज्यनीय भी  यही, वंदनीय भी  यही ।

ये दुखी हो न   ऐसा  जतन  कीजिए ।।

अक्सर हम अपने विचारों में बदलाव उनके लिए करते हैं, जो कुछ नहीं करते  क्योंकि हर  व्यक्ति आखिरी क्षण तक जीत के लिए प्रयास करता है उसे लगता है शायद ऐसा करने से कोई अंतर आए। सत्य तो यही है कि मूलभूत स्वभाव किसी का नहीं बदलता हाँ इतना अवश्य होता है कि परिस्थितियों के आगे  घुटने टेकने  पड़ जाते हैं।

ऐसे लोग जो निरन्तर अपने लक्ष्य के प्रति संकल्पबद्ध होकर परिश्रम करते हैं उनसे भले ही कुछ ग़लतियाँ जाने- अनजाने क्यों न हो जाएँ अंत में वे विजयमाल वरण करते ही हैं। ऐसी जीत जिससे कई लोगों को फायदा हो वो वास्तव में स्वागत योग्य होती ही है।

शांति और सुकून से बड़ा कुछ भी नहीं, इसे हर कीमत पर हासिल करना चाहिए। सत्यनिष्ठा के साथ कदम से कदम मिलाते हुए चलते रहें जीत आपकी राह निहार रही है।

©  श्रीमती छाया सक्सेना ‘प्रभु’

माँ नर्मदे नगर, म.न. -12, फेज- 1, बिलहरी, जबलपुर ( म. प्र.) 482020

मो. 7024285788, chhayasaxena2508@gmail.com

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडल (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’/श्री जय प्रकाश पाण्डेय  ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ चुभते तीर # 51 – सरकारी घोंचू ☆ डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा ‘उरतृप्त’ ☆

डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा ‘उरतृप्त’

(डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा ‘उरतृप्त’ एक प्रसिद्ध व्यंग्यकार, बाल साहित्य लेखक, और कवि हैं। उन्होंने तेलंगाना सरकार के लिए प्राथमिक स्कूल, कॉलेज, और विश्वविद्यालय स्तर पर कुल 55 पुस्तकों को लिखने, संपादन करने, और समन्वय करने में महत्वपूर्ण कार्य किया है। उनके ऑनलाइन संपादन में आचार्य रामचंद्र शुक्ला के कामों के ऑनलाइन संस्करणों का संपादन शामिल है। व्यंग्यकार डॉ. सुरेश कुमार मिश्र ने शिक्षक की मौत पर साहित्य आजतक चैनल पर आठ लाख से अधिक पढ़े, देखे और सुने गई प्रसिद्ध व्यंग्यकार के रूप में अपनी पहचान स्थापित की है। तेलंगाना हिंदी अकादमी, तेलंगाना सरकार द्वारा श्रेष्ठ नवयुवा रचनाकार सम्मान, 2021 (तेलंगाना, भारत, के मुख्यमंत्री के. चंद्रशेखर राव के करकमलों से), व्यंग्य यात्रा रवींद्रनाथ त्यागी सोपान सम्मान (आदरणीय सूर्यबाला जी, प्रेम जनमेजय जी, प्रताप सहगल जी, कमल किशोर गोयनका जी के करकमलों से), साहित्य सृजन सम्मान, प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी के करकमलों से और अन्य कई महत्वपूर्ण प्रतिष्ठात्मक सम्मान प्राप्त हुए हैं।

जीवन के कुछ अनमोल क्षण 

  1. तेलंगाना सरकार के पूर्व मुख्यमंत्री श्री के. चंद्रशेखर राव के करकमलों से  ‘श्रेष्ठ नवयुवा रचनाकार सम्मान’ से सम्मानित। 
  2. मुंबई में संपन्न साहित्य सुमन सम्मान के दौरान ऑस्कर, ग्रैमी, ज्ञानपीठ, साहित्य अकादमी, दादा साहब फाल्के, पद्म भूषण जैसे अनेकों सम्मानों से विभूषित, साहित्य और सिनेमा की दुनिया के प्रकाशस्तंभ, परम पूज्यनीय गुलज़ार साहब (संपूरण सिंह कालरा) के करकमलों से सम्मानित।
  3. ज्ञानपीठ सम्मान से अलंकृत प्रसिद्ध साहित्यकार श्री विनोद कुमार शुक्ल जी  से भेंट करते हुए। 
  4. बॉलीवुड के मिस्टर परफेक्शनिस्ट, अभिनेता आमिर खान से मिलने का सौभाग्य प्राप्त हुआ।
  5. विश्व कथा रंगमंच द्वारा सम्मानित होने के अवसर पर दमदार अभिनेता विक्की कौशल से भेंट करते हुए। 

आप प्रत्येक गुरुवार डॉ सुरेश कुमार मिश्रा ‘उरतृप्त’ जी के साप्ताहिक स्तम्भ – चुभते तीर में उनकी अप्रतिम व्यंग्य रचनाओं को आत्मसात कर सकेंगे। इस कड़ी में आज प्रस्तुत है आपकी विचारणीय व्यंग्य रचना सरकारी घोंचू।)  

☆ साप्ताहिक स्तम्भ ☆ चुभते तीर # 51 – सरकारी घोंचू ☆ डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा ‘उरतृप्त’ ☆

(तेलंगाना साहित्य अकादमी से सम्मानित नवयुवा व्यंग्यकार)

“कितना भी पढ़ लो बेटा, आखिर में तो नौकरी ही करनी है,” — यह वह महाग्रंथ वाक्य है जो पिताजी ने कक्षा पाँच से लेकर एम.टेक तक हर परीक्षा के बाद मेरे कान में घोंपा था। मगर मुझ नालायक की किस्मत कुछ ऐसी थी कि नौकरी नहीं मिली। मिला तो सिर पर बस्ता, पीठ पर झोला और मन में नौकरी की बोझिल गाथा। बेरोजगारी की इस महागाथा में जब अंततः मेरा चयन एक विभाग में ‘स्थायी अस्थायी’ पद पर हुआ, तो मां ने हलवे में चीनी कम कर दी — “बेटा अब नौकरी मिली है, शुगर फ्री खिला रही हूं।”

मैं सरकारी मुलाजिम बन गया। वह भी ऐसा कि ना काम का ना काज का, बस कुर्सी पर बोझ डालने वाला। मेरी टेबल पर फाइलें ऐसे इकट्ठा होती जैसे सास के गहनों पर बहुएं। एक दिन साहब बोले — “काम में जान डालो, वरना जान निकाल दूंगा।” मैंने मुस्कुरा कर जवाब दिया — “साहब, मेरी जान तो कॉलेज में निकल गई थी, अब तो बस शरीर लटका है।” साहब को मेरी बात इतनी पसंद आई कि उन्होंने अगले ही दिन मेरी ट्रांसफर फाइल को इतना तेजी से पास किया, जैसे बिजली का बिल बढ़ा हो।

नवीन कार्यालय पहुंचा तो पाया कि यहां तो और भी सरकारी बाघ बैठे हैं। एक अधेड़ बाबू बोले — “यहाँ काम करने की नहीं, टेबल पर बैठे रहने की तनख्वाह मिलती है।” एक अन्य ने जोड़ दिया — “जो ज्यादा मेहनत करता है, वो ज्यादा परेशान होता है।” मेरी आत्मा अंदर से चिल्लाई — “तो फिर मुझे क्यों नियुक्त किया गया? क्या मैं राष्ट्रहित में आलसी नहीं हो सकता?” एक दिन पंखा बंद हो गया, मैंने पसीने-पसीने होते हुए पूछा — “कोई मैकेनिक?” जवाब आया — “पंखा ठीक करवाना हमारी ड्यूटी नहीं, हम तो उसकी शिकायत की फाइल बनाएंगे।”

मैंने सोचा, कम से कम अपने विभाग के व्हाट्सऐप ग्रुप में तो कुछ क्रांति फैलाई जाए। एक मीम डाला जिसमें लिखा था — “हम वो कर्मचारी हैं जो ‘काम’ और ‘नाम’ के बीच फंसे हैं।” तुरंत कमेंट आया — “बेकार मीम है, अगली बार कुछ मजेदार डालो।” इतना तक तो ठीक था, लेकिन जब मीम का स्क्रीनशॉट उच्च अधिकारी के पास पहुंचा और मुझे नोटिस मिला — “आप विभाग की गरिमा गिरा रहे हैं”, तब जाकर समझ आया कि सरकार में हँसना मना है, मुस्कुराना अपराध है और मीम भेजना देशद्रोह।

फिर आया सरकारी निरीक्षण का दिन। निरीक्षक महोदय आए, टेबल पर बैठे और बोले — “कामकाज कैसा चल रहा है?” बाबुओं ने उत्तर दिया — “सर, जो चल रहा है, वही चल रहा है।” मैंने उत्साह में आकर कहा — “सर, हमने नई फाइलें बनानी शुरू की हैं।” उन्होंने पूछा — “पुरानी निपट गईं?” मैंने कहा — “नहीं सर, लेकिन नई फाइलों से उम्मीद है कि पुरानी भूल जाएं।” निरीक्षक ने सिर पकड़ लिया, फिर बोले — “तुम तो देश की विकास दर को पीछे घसीट रहे हो।” उस दिन पहली बार मेरे अंदर सरकारी कर्मचारी होने की भावना जगी — “हम काम नहीं करते, काम हमसे डरता है।”

नौकरी का पाँचवा साल चल रहा है। प्रमोशन नहीं मिला, पर तारीखें बदलती रहीं। हर साल जनवरी में पूछा जाता — “क्या नया लक्ष्य है?” और हर साल जवाब देता — “इस बार छुट्टी में घर जाऊँगा।” पर साहब का ट्रांसफर, अफसर का मूड, और मातहत की नियति — तीनों अनिश्चित होते हैं। बीवी रोज पूछती — “कब सुधरोगे?” और मैं जवाब देता — “जब विभाग सुधरेगा।” उसने चुपचाप मुझे रात का खाना परोसा — बिना नमक के, जैसे मेरी तनख्वाह से प्याज़ गायब हो गई हो।

आखिरकार रिटायरमेंट की तारीख आई। चाय के कप पर लिखा था — “शुभकामनाएँ!” और मिठाई के डिब्बे में रखे थे पुराने लेटर। एक चिट्ठी मिली — “आपके सेवा काल में कोई विशेष उपलब्धि नहीं रही, फिर भी आप सरकार के लिए बोझ नहीं बने, इसके लिए धन्यवाद।” मेरी आँखों से आंसू टपक पड़े, जैसे बिन मौसम बारिश। मैंने फाइलें उठाकर अलमारी में रख दी और कहा — “अब फाइलें मुझसे डरेंगी।”

घर लौटा तो देखा, पोता पूछ रहा था — “दादा, आपने जिंदगी में क्या किया?” मैंने मुस्कुराकर कहा — “बेटा, मैंने सरकार की सेवा की।” उसने मासूमियत से पूछा — “वो क्या होती है?” मेरे जवाब में चुप्पी थी, और आंखों में एक अधूरी गाथा — जो न नौकरी में पूरी हुई, न रिटायरमेंट में।

© डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा ‘उरतृप्त’

संपर्क : चरवाणीः +91 73 8657 8657, ई-मेल : drskm786@gmail.com

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडल (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’/श्री जय प्रकाश पाण्डेय  ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ विवेक साहित्य # 350 ☆ आलेख – “ऑपरेशन सिंदूर…  सेना के प्रति कृतज्ञ राष्ट्र” ☆ श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ☆

श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’

☆ साप्ताहिक स्तम्भ – विवेक सहित्य # 350 ☆

?  आलेख – ऑपरेशन सिंदूर…  सेना के प्रति कृतज्ञ राष्ट्र ? श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ☆

भारतीय सैनिकों का इतिहास सदा से अदम्य साहस, समर्पण और देशभक्ति से भरा हुआ है। ऑपरेशन सिंदूर भी उसी गौरवशाली किताब का नया अध्याय है। हमारी सेना ने अद्वितीय वीरता दिखाते हुए दुश्मन को नए उपकरणों से, आक्रमण तथा सुरक्षा में तकनीकी कौशल से पाकिस्तान को मुंहतोड़ जवाब दिया। यह ऑपरेशन केवल एक सैन्य कार्रवाई नहीं, बल्कि हर उस सैनिक के संघर्ष का प्रतीक है, जो सीमा पर देश की रक्षा के लिए अपना सब कुछ न्योछावर करने को हमेशा तैयार रहता है। भारत की वायु सेना के मिसाइल आक्रमण बेमिसाल थे। देश की गुप्तचर एजेंसी ने सफलता की अद्भुत कहानी लिखी है। सीमा पर थल सेना अग्निपरीक्षा से गुजर रही थी। जवानों का संघर्ष अद्वितीय है।

ऑपरेशन सिंदूर के दौरान सैनिकों ने न केवल शारीरिक चुनौतियों का सामना किया, बल्कि मानसिक रूप से भी खुद को मजबूत रखा। ऊँचे पहाड़ों, खतरनाक मौसम और दुर्गम इलाकों में घात लगाए दुश्मन से लोहा लेना, बिना सीमा पार किए पाकिस्तान पर देश ने अभूतपूर्व प्रहार किए। यह असाधारण बात थी। हर उड़ान, हर कदम पर जान का जोखिम, परिवार से दूरियाँ, और अनिश्चितता के बीच सैन्य दल का धैर्य असाधारण था।

अब जबकि सीमा पर अपेक्षाकृत शांति है, देशवासियों का कर्तव्य है कि हम सब अपनी अपनी तरह से हमारी सेना के प्रति संजीदगी से कृतज्ञता ज्ञापित करें। सैनिकों के परिवारों का सहारा बनें।

जब जवान सीमा पर डटे होते हैं, तो उनके परिवार की चिंता उनके मन में हमेशा बनी रहती है। ऐसे में समाज का दायित्व है कि हम सेना के साथ खड़े रहें।

हमारा आर्थिक सहयोग सैनिकों के परिवारों को शिक्षा, स्वास्थ्य और रोजमर्रा की जरूरतों के लिए मदद बन सकता है। हमारे छोटे-छोटे दान, स्कॉलरशिप या रोजगार के अवसर उनके जीवन में बड़ा बदलाव ला सकते हैं।

हम सेना को मानसिक संबल दे सकते हैं। सैन्य अभियानों के बाद जवानों और उनके परिवारों को मनोवैज्ञानिक समर्थन की आवश्यकता होती है। काउंसलिंग सेवाएँ, समर्थन समूह और मनोरंजन के कार्यक्रम उन्हें तनाव से उबारने में मदद कर सकते हैं।

शहीदों के बच्चों की शिक्षा को प्राथमिकता देकर हम उनके भविष्य को सुरक्षित कर सकते हैं। इसी तरह, परिवार के सदस्यों को व्यावसायिक प्रशिक्षण देकर आत्मनिर्भर बनाना भी महत्वपूर्ण है। स्थानीय समुदाय इन परिवारों के साथ त्योहारों, समारोहों या रोजमर्रा के कार्यों में शामिल होकर उन्हें अकेलापन महसूस न होने दें।

अपना टैक्स समय पर देना हर नागरिक का कर्तव्य होता है।

सैनिकों का सम्मान केवल शब्दों तक सीमित नहीं होना चाहिए। छोटे-छोटे प्रयास, जैसे सैन्य कल्याण कोष में योगदान, रक्तदान शिविरों में भाग लेना, या सेना के अस्पतालों में स्वयंसेवा करना, हमारी कृतज्ञता को व्यक्त करने के तरीके हैं। सोशल मीडिया पर उनकी बहादुरी की कहानियाँ साझा करके भी हम समाज में जागरूकता फैला सकते हैं।

राष्ट्रीय स्तर पर सारे मतभेद भुलाकर एकजुटता ही सेना की ताकत होती है।

ऑपरेशन सिंदूर जैसे अभियान हमें याद दिलाते हैं कि देश की सुरक्षा का दायित्व सिर्फ सैनिकों पर नहीं, बल्कि हर नागरिक पर है। उनके परिवारों की मदद करना, उनके संघर्षों को समझना और उन्हें सम्मान देना ही सच्ची देशभक्ति है। जब देश का हर व्यक्ति अपनी भूमिका निभाएगा, तभी हमारी सेनाएं निडर होकर सीमा पर डटे रहेंगे और हम निश्चिन्त होकर शांति से सो सकेंगे।

☆

© श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ 

म प्र साहित्य अकादमी से सम्मानित वरिष्ठ व्यंग्यकार

संपर्क – ए 233, ओल्ड मिनाल रेजीडेंसी भोपाल 462023

मोब 7000375798, ईमेल apniabhivyakti@gmail.com

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares