(आचार्य संजीव वर्मा ‘सलिल’ जी संस्कारधानी जबलपुर के सुप्रसिद्ध साहित्यकार हैं। आपको आपकी बुआ श्री महीयसी महादेवी वर्मा जी से साहित्यिक विधा विरासत में प्राप्त हुई है । आपके द्वारा रचित साहित्य में प्रमुख हैं पुस्तकें- कलम के देव, लोकतंत्र का मकबरा, मीत मेरे, भूकंप के साथ जीना सीखें, समय्जयी साहित्यकार भगवत प्रसाद मिश्रा ‘नियाज़’, काल है संक्रांति का, सड़क पर आदि। संपादन -८ पुस्तकें ६ पत्रिकाएँ अनेक संकलन। आप प्रत्येक सप्ताह रविवार को “साप्ताहिक स्तम्भ – सलिल प्रवाह” के अंतर्गत आपकी रचनाएँ आत्मसात कर सकेंगे। आज प्रस्तुत है – सामयिक गीत – पुरुष दिवस।)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ – सलिल प्रवाह # २५७ ☆
☆ सामयिक गीत – पुरुष दिवस☆ आचार्य संजीव वर्मा ‘सलिल’ ☆
(पूर्वसूत्र- सहस्त्रबुद्धे आजोबांच्या बोलण्यातला प्रामाणिकपणा मला जाणवला होता पण त्यामुळेच ‘प्रभूदेसाई यांच्याविरुद्ध लेखी तक्रार करण्यामागच्या त्यांच्या भूमिकेवर ते ठाम राहिले तर? ‘ हा प्रश्न मनाला त्रास देत होताच.)
कांहीही झालं तरी हा तिढा सुटायलाच हवा असं उत्कटतेनं मनात आलं आणि ‘त्या’ची आठवण झाली. ‘तो’ जे करेल तेच सर्वार्थाने योग्यच असेल असं वाटलं न् मन थोडं शांत झालं. आजोबांच्या तेव्हाच्या मन:स्थितीचा विचार करता आपण लगेचच घाईघाईने मुद्द्याला हात घालणं योग्य नाही हेही जाणवलं. जे करायचं ते आधी विचार करूनच ठरवायला हवं होतं. त्यामुळे आजच्यापुरता हा विषय इथंच थांबवणं ओघानं आलंच.
“आजोबा, आज तुमच्याशी बोललो, खूप बरं वाटलं ” मी म्हणालो. “तुम्ही मोकळेपणानं सगळं सांगितलंत म्हणून तुमची नेमकी बाजू तरी मला समजली. आणि पटलीही. त्यामुळे तुम्ही केलेल्या तक्रारीच्या बाबतीत काय करायचं, तुमच्यावर अन्याय न होता कसा मार्ग काढायचा हे मी पाहिन. याबाबत आधी आमच्या साहेबांशीही बोलेन. आपण भेटू लवकरच. येत्या एक-दोन दिवसातच मी आधी फोन करून तुमच्याकडे येईन. चालेल? “
त्यांनी होकारार्थी मान हलवली. माझ्या बोलण्यातली सकारात्मकता ही त्यांनी जे सांगितलं त्यावरची माझी त्याक्षणीची उस्फूर्त प्रतिक्रिया होती. माझ्या या प्रतिक्रियेनंतरचं आजोबांच्या नजरेत उमटलेलं समाधान माझी उमेद वाढवणारं होतं!
तरीही आपण नेमकं काय करायचं याबद्दल मात्र त्याक्षणी माझ्या मनात पुरेशी स्पष्टता नव्हती हे खरंच. प्रभूदेसाईंना जास्तीतजास्त कठोर शिक्षा करायची म्हणजे नेमकं काय करायचं की जेणेकरून सहस्त्रबुद्धे आजोबांचं समाधान होईल? शिक्षा कोणतीही असो बँकांच्या नियमात बसूनच करायला हवी. सहस्त्रबुद्धे आजोबांची बाजू मला पटणं पुरेसं नव्हतं. जे घडलं असं आजोबांनी सांगितलं त्याला कोणतेही सबळ पुरावे, साक्षीदार त्यांनी सादर केलेले नव्हते. केवळ ते म्हणतात म्हणून एका जबाबदार ब्रॅंच मॅनेजरला कठोर शिक्षा करण्याची कोणतीही तरतूद कोणत्याच बँकेच्या नियमात नाहीय. स्वतःची बाजू मांडताना प्रभूदेसाई मला म्हणाले होते त्यातला शब्द न् शब्द मला स्वच्छ आठवला. “एका यशस्वी ब्रॅंच मॅनेजरचं वीस वर्षांचं निर्दोष, चांगलं रेकॉर्ड पहायचं की एका य:कश्चित तक्रारदाराला अनावश्यक महत्व द्यायचं हे तुम्ही ठरवायला हवं सर.. ” असं
प्रभूदेसाई मला म्हणाले होते. त्यांचं तेव्हाचं बोलणं ऐकताना मला ते कांहीसं अति आत्मविश्वासाचं, अहंकाराचा दर्प असलेलं असंच वाटलं होतं. पण आज मी काय करायला हवं हे ठरवायची वेळ आली तेव्हा तेच बोलणं नकळत मला दिशा दाखवून गेलं. त्यामुळे आता सहस्त्रबुध्दे आजोबांबाबतची माझ्या मनातली सहानुभूती जपत असतानाच ग्राहक-सेवेच्या गुणात्मकतेबरोबरच बँक कर्मचाऱ्यांच्या बाबतीतले बॅंकेचे नियमही मला दुर्लक्षून चालणार नव्हतं. तरीही जे करायचं ते सहस्त्रबुद्धे आजोबांना न्याय मिळाल्याचं समाधान देणारंही असायला हवं असं मला मनापासून वाटत होतं!
त्यादिवशी सहस्त्रबुद्धे आजोबांचा निरोप घेऊन मी बाहेर पडल्यानंतर परस्पर आॅफिसला जाताच गेल्या दोन दिवसांपासूनचा सविस्तर वृतांत वखरेसाहेबांना सांगून त्यांच्याशी चर्चा करायला मी त्यांच्या केबिनमधे पोहोचेपर्यंतच्या तासाभरात माझ्या मनात येऊन गेलेल्या उलट-सुलट विचारांचा हा सगळा सारांश!
आज उद्या एवढ्यात हा प्रश्न मार्गी लागायची निकड असणारे वखरेसाहेब माझीच वाट पहात होते.
“भेटले कां ते तक्रारदार? झालं बोलणं? “
“हो सर.. “
“काय म्हणतायत? तक्रार मागं घ्यायला तयार झाले कीं अजूनही हटून बसलेत? “
आत्ता या घटकेला ती तक्रार मागे घेतली जाणं हेच वखरेसाहेबांइतकंच मलाही निकडीचं वाटत होतं.. पण…?
“त्यासंबंधीच सविस्तर बोलायचंय सर. तुम्ही बिझी असाल तर दुपारी लंचनंतर येऊ कां सर? ” त्यांचा अंदाज घेत मी विचारलं.
“छे छे.. नाही.. नको. हाच विषय आधी एकदाचा संपवायला हवा. आत्ताच सेंट्रल ऑफिसमधून याचसंबंधी फोन आला होता. मी एक-दोन दिवसात काम होऊन जाईल असं सांगितलंय. “
मी चमकून त्यांच्याकडे पाहिलं.
“कां? प्रॉब्लेम आहे कां कांही? ” त्यांनी उतावीळपणे विचारलं.
“प्रॉब्लेम आहेच सर. आणि आपल्यालाच तो सोडवायचाय. त्याबद्दलच बोलायचं होतं. “
“ठीकाय. बोला. “
“या तक्रारीला जी घटना निमित्त झाली ती नेमकी काय होती याबाबत प्रभूदेसाईंनी मला जो सांगितला होता तो आणि सहस्त्रबुद्धे आजोबांनी सांगितलेला असे दोन्ही घटनाक्रम पूर्णतः परस्परांच्या विरूध्द आहेत सर. ” मी म्हणालो.
“हो. हे अपेक्षितच होतं. प्रभूदेसाई बोललाय माझ्याशी. आणि ते सहस्त्रबुध्दे आजोबाही कसे तर्कटी, संतापी आणि तक्रारखोर आहेत हेही सांगितलंय त्यानं. “
मी सावध झालो. मी फक्त सहस्त्रबुद्धेंबद्दलची सहानुभूती आणि बँक कर्मचाऱ्यांबद्दलचे नियम याच दोन बाबींचा विचार केलेला होता. वखरेसाहेबांचं
प्रभूदेसाईंबद्दलचं अतिशय चांगलं मत मी गृहितच धरलं नव्हतं. पण खरं तर कोणताही निर्णय घेताना हे मतही अतिशय निर्णायक ठरायचीच शक्यता जास्त होती कारण वखरेसाहेब हेच स्वतः कोणत्याही निर्णयावर शिक्कामोर्तब करणारे अधिकारी होते!
‘डोण्ट वरी. प्रभूदेसाई माझाच माणूस आहे. स्टार परफॉर्मर आहे तो. त्याच्या विरुद्ध कुणी तक्रार करावी हेच आश्चर्य आहे ‘ असं याच संदर्भात प्रभूदेसाईंबद्दल बोलताना
वखरेसाहेब मला यापूर्वीही म्हणाले होते ते आठवलं. प्रभूदेसाई मला पूर्णतः अनोळखी असताना, अतिशय अल्पसहवासातल्या त्यांच्या बोलण्यावरून आणि सहस्त्रबुद्धे आजोबांनी सांगितलेल्या त्यांच्या अनुभवावरून तयार झालेलं प्रभूदेसाईंबद्दलचं माझं मत व्यक्त करायची घाई करणं अनेक वर्षांच्या अनुभवावरून तयार झालेल्या वखरेसाहेबांच्या मनातल्या प्रभूदेसाई या व्यक्तीच्या प्रतिमेला तडा देणारंच ठरणार होतं. ते मला नको होतं. कारण हे माझ्यासाठी योग्य निर्णय घेण्यातला फार मोठा अडसरच ठरायची शक्यता होती.
“हो सर. काल मी सहस्त्रबुध्देंना प्रथम भेटलो तेव्हा त्यांच्याबद्दलचा हाच पूर्वग्रह माझ्या मनात होता. ” गेल्या दोन दिवसात मी आणि सहस्त्रबुद्धे यांच्या भेटीत नेमकं जे जे बोलणं झालं ते सांगायला मी सुरुवात केली. वखरेसाहेब शांतपणे आणि उत्सुकतेने सगळं ऐकत होते. प्रभूदेसाईंबद्दलचं त्यांचं मत कलुषीत न करता सहस्त्रबुद्धे आजोबांबद्दलचा त्यांच्या मनातला पूर्वग्रह आणि गैरसमज दूर होणं माझ्यासाठी खूप महत्त्वाचं होतं.
त्यादिवशी नेमकं काय घडलं होतं ते सगळं सहस्त्रबुद्धेंच्याच शब्दात माझ्या तोंडून ऐकताना वखरेसाहेबांच्या चेहऱ्यावरची अस्वस्थता मला ठळकपणे जाणवली. माझं बोलणं संपलं तेव्हा नि:शब्दपणे ते क्षणभर स्तब्ध झाले.
“सर, या सगळ्या पार्श्वभूमीवर प्रभूदेसाई काय किंवा सहस्त्रबुद्धे आजोबा काय कुणालाही झुकतं माप न देताही अन्याय झाल्याची भावना त्या दोघांच्याही मनात निर्माण होणार नाही याची काळजी घेणं आपल्यासाठी आवश्यक आहे असं मला वाटतं. “
“हे सगळं प्रकरण इतके दिवस दुर्लक्षित राहिलंच कसं पण? त्याला जबाबदार कोण हेही ठरवायला हवंच ना? ” ते उद्वेगाने म्हणाले.
“हे प्रकरण तडजोड न होता यापुढंही असंच लटकत राहिलं, तर तेही करावं लागेलच. पण ती नंतरची गोष्ट. आत्ता तडजोड होण्यासाठी तातडीनं काय करायचं ते आधी ठरवूया सर. “
“मी.. मी आज त्या प्रभूदेसाईला बोलावून घेतो ताबडतोब. आपण बोलू या त्याच्याशी. तशीच वेळ आली तर तो माझ्या शब्दाबाहेर जाणार नाही खात्री आहे माझी. “
“नाही सर. नको. आत्ता नको. आता कोणत्याही परिस्थितीत जे करायचं ते आपणच ठरवायला हवं. शिवाय तुम्हाला प्रभूदेसाईंच्याबद्दल एवढी खात्री असेल तर तशीच वेळ आली तर त्यांची मदत तेव्हा घेता येईलच कीं.. ” शक्य तेवढं सौम्य शब्दांत त्यांचा अंदाज घेत मी म्हणालो.
“पण आपण करायचं म्हणजे नेमकं काय करायचं..? ” त्यांनी उत्सुकतेने विचारलं.
“सर, मी माझं मत सांगेन आणि मार्गही सुचवेन. त्यात तुमच्या सल्ल्यानुसार बदलही करूया, मात्र जे कांही करायचं ते वेळेची निकड बघता आपण तातडीने करायला हवंय. “
“नो प्राॅब्लेम. बोला.. “
मला पटकन् काय बोलावं सुचेचना. मनाशी पुसटसंही कांहीच ठरवलेलं नसल्यामुळे जे आपल्या मनात आहे ते सगळं हातचं कांहीही राखून न ठेवता मोकळेपणानं व्यक्त होण्याखेरीज पर्यायच नव्हता. आणि मग दुसऱ्याच क्षणी, याच संदर्भात घडलेल्या सर्व प्रसंग, चर्चा आणि त्या त्या वेळी मनात उमटलेल्या माझ्या प्रतिक्रिया याच्याच गेले दोन रात्रंदिवस मनोमन सुरू असलेल्या मंथनाचं उत्स्फूर्त शब्दरूप माझ्याही नकळत मनाच्या तळातून उत्कटतेने व्यक्त होत राहिलं…!!
(आज प्रस्तुत है गुरुवर प्रोफ. श्री चित्र भूषण श्रीवास्तव जी द्वारा रचित – “मनुज-मन भावों का एक अनुपम खजाना है…” । हमारे प्रबुद्ध पाठकगण प्रो चित्र भूषण श्रीवास्तव ‘विदग्ध’ जी काव्य रचनाओं को प्रत्येक शनिवार आत्मसात कर सकेंगे.।)
☆ काव्य धारा # 200 ☆ मनुज-मन भावों का एक अनुपम खजाना है… ☆ प्रो चित्र भूषण श्रीवास्तव ‘विदग्ध’ ☆
14 November 2003 को अपनी माँ के आकस्मिक निधन के बाद डा मिली नन्हें बच्चों में चित्रकला के माध्यम से जागरूकता फेला रही हें!
डॉक्टर मिली भाटिया आर्टिस्ट 15 साल से नन्हे बच्चों के साथ चित्रकारी में आनंद ढूँढ रही हें।
डॉक्टर मिली भाटिया को बचपन से ही चित्रकारी का शौक़ है। आपने 2008 में चित्रकला में MA किया। 2013 में आपको राजस्थान विश्वविद्यालय से PhD की डिग्री प्राप्त हुई। शोध करते वक्त डा मिली ने जवाहर कला केंद्र ,जयपुर में अपनी पहली एकल चित्रकला प्रदर्शनी नारी अंतर्मन ।
इन सात पेंटिंग के माध्यम से डा मिली ने नारी के दर्द को उजागर किया जिसमें एक आँख के माध्यम से नारी के अंतर्मन की पीड़ा को उजागर किया। टेलिविज़न में 7 मिनट के शो में नारी अंतर्मन प्रसारित हुआ। यह शो 8 मार्च 2011 को अंतर्राष्ट्रीय महिला दिवस पर प्रसारित हुआ! 15 साल से डॉक्टर मिली नन्हे नन्हे बच्चों को चित्रकला सिखाती आ रही हें। ललित कला अकैडमी की तरफ़ से कोटा में 2012 में डा मिली ने दूसरी प्रदर्शनी की जिसकी खूब सराहना हुई।
रावतभाटा में डॉक्टर मिली कई जगह अपनी एग्ज़िबिशन कर चुकी हें जिनके आर्य समाज,सेंटब कॉलोनी क्लब, टाउन्शिप क्लब,अनुकिरन क्लब शामिल हें!
प्रतिवर्ष डॉक्टर मिली सरकारी स्कूल में बच्चों को शिक्षण सामग्री उपहार में देती हैं । अपनी मम्मी के आकस्मिक निधन 14 November 2003 के बाद डा मिली नन्हे बच्चों के साथ चित्रकला के माध्यम से समाज में जागरूकता फैला रही हे। डॉक्टर मिली कोटा में ओम् कोठारी इन्स्टिटूट ओफ़ मैनज्मेंट एंड रीसर्च कालेज में 4 वर्ष से असिस्टेंट प्रफ़ेसर के पद पर कार्यरत हें।
डॉक्टर मिली के प्रेरणास्रोत उनके पापा श्री दिलीप भाटिया हें! डॉक्टर मिली कहती हें उनकी मम्मी श्यामा भाटिया ईश्वर के घर से उनको आशीर्वाद देकर उनकी उपलब्धि से ख़ुश होंगी। डॉक्टर मिली की स्ट्रेंक्थ उनके जीवनसाथी श्री आनंद यादव हे! डॉक्टर मिली की ख़ुशी उनकी बेटी लिली यादव और सभी नन्हें कलाकार हैं जो उनसे जुड़े हुए हैं ।
हाल ही में 15 दिन पहले डा मिली ने कोविड 19 पर निशुल्क ऑनलाइन चित्रकला प्रतियोगिता आयोजित की थी जिसने200 से भी अधिक देश के साथ साथ विदेश के बच्चों ने भाग लिया। डा मिली 60 बच्चों को पुरस्कृत करेंगी व सभी बच्चों को उन्होंने ई-सर्टिफ़िकेट भेजे। बच्चों में वो आर्टिस्ट दीदी के नाम से फ़ेमस हें।
डा मिली कहती हें बच्चों को चित्रकला सिखाना उनका मुख्य उद्देश्य है । आँखो में आजीवन रहने वाली बीमारी केरटोकोनस के बावजूद बच्चों में चित्रकला से प्रेम करने का एकमात्र उद्देश्य हे डॉक्टर मिली भाटिया आर्टिस्ट का।
डॉक्टर मिली को 22 डिसेम्बर 2011 को रावतभाटा कला गौरव से और 26 जनवरी 2012 को राजस्थान सरकार और 7 जुलाई 2015 को PhD की डिग्री से सम्मानित किया गया।
☆ माँ के नाम एक भावनात्मक आत्मीय पत्र ☆
हैपी मदर्स डे माँ
माँ काश आज तुम साथ होतीं………..
17 साल पहले अपनी 17 साल की इकलोती बेटी को तुम छोड़कर ईश्वर के पास चलीं गईं….काश ईश्वर के घर फ़ोन होता तो में तुमसे एक आख़िरी बार बात कर पाती…काश तुम्हें ये बता पाती की तुम्हारे बिना में कितनी अकेली हूँ….तुम्हारा डाँटना.. तुम्हारा अथाह प्यार हमेशा याद आता है ….पर तुम चिंता मत करना माँ…पापा ने 17 वर्ष से तुम्हारी कमी महसूस न हो उसके लिए बहुत तपस्या की हे!
काश तुम आज होतीं तो आँखो से आँसू कभी नहीं निकलते, कभी दर्द से डर नहीं लगता!! आज तुम्हारी 6 साल की नातिन लिली पूछती हे कि भगवानजी को में बोलूँगी तो नानी वापिस आ जाएंगी क्या?
….तुम्हारे हाथ का खाना…तुम्हारे हाथ के आचार पापड़ सबकुछ माँ…स्वाद अभी भी महसूस करती हूँ में माँ…तुम्हारी मेरे लिए हर पल चिंता मुझे बहुत याद आती है
माँ…..तुम्हारी जगह तो भगवान भी नहीं ले सकते माँ…आप जहां भी हो वहाँ से मुझे देखतीं होंगी ना… मैं आपको अपने साथ हमेशा महसूस करती हूँ…
अपना आशीर्वाद मुझपर बनाए रखना माँ और मेरी चिंता मत करना… मैं ठीक हूँ माँ……
(We are extremely thankful to Captain Pravin Raghuvanshi ji for sharing his literary and art works. An alumnus of IIM Ahmedabad, Capt. Pravin has served the country at national as well international level in various fronts. We present his oil painting “Rajasthani Folk Singer”.)
☆ Rajasthani Folk Singer ☆
An attempt to write a poetry with brush …….. Rajasthani Folk Singer …..Oil on canvas!
विविधा 
