डॉ. धनंजय देशपांडे
इंद्रधनुष्य
☆ लुप्त होणाऱ्या संस्कृतीच्या पाऊलखुणा — साडीची घडी मोडायला देणे ☆ डॉ. धनंजय देशपांडे ☆
— साडीची घडी मोडायला देणे..
पूर्वीच्या काळी इतक्या सुरेख चालीरीती होत्या की ज्या आजच्या पिढीला माहीतही नसतील. त्यासाठीच ही पोस्ट सिरीज !! बाकी रिवाजाबद्दल नंतरच्या भागात सांगेलच पण आज सांगतोय…. साडीची घडी मोडायला देणे…. या संकल्पनेबद्दल !
या नावातच त्याचा अर्थ आहे. म्हणजे असं की, एखाद्या महिलेने तिच्या स्वतःसाठी नवी साडी घेतली असेल तर लगेच ती स्वतः नेसायची नसते. तर आपल्या जवळच्या एखाद्या दुसऱ्या स्त्रीला ती नवीकोरी साडी देऊन म्हणायचं असत की, “घे ग हि नवी साडी….. घडी मोडायला दिलीय” आणि मग त्या दुसऱ्या स्त्रीने ती नवी साडी स्वतः एक दिवस नेसून (वापरून) मग जिची साडी आहे तिला दुसऱ्या दिवशी परत द्यायची. अर्थात परत देताना बहुतेकवेळी ती दुसरी स्त्री तिच्या घरी काही जे गोडधोड असेल ते डब्यात भरून त्यासह ती साडी परत द्यायची….. अशी साधारण हि प्रथा होती.
अर्थात यामागे खूप चांगले आणि विविध अर्थ दडलेले आहेत. ज्यावर फारस कुणी कधी बोललं नाही. आपली संस्कृती ज्या मुख्य खांबावर टिकली आहे तो म्हणजे, त्याग !! आपल्या अत्यंत आवडीचं जे काही असेल ते आधी दुसऱ्याला देणे…. हि संस्कृती आहे. तीच बाब साडीबद्दल होती. स्त्रियांना आजही साडी म्हणजे जीव की प्राण असतो. भले बाकी वेस्टर्न आऊटफिट, पंजाबी सूट, लेहेंगा इत्यादी रूढ झाले असतील तरी आजही वस्त्र म्हटलं की स्त्रियांना साडी हाच पहिला प्रेफरन्स असतो. विशेषतः सणावाराला, लग्नसमारंभाला *”साडी इज मस्ट” कारण…. “साडी इज मस्त”*
आपल्यासाठी घेतलेली नवी साडी दुसरीला एक दिवस का होईना वापरायला देण्यामागचे मानसशास्त्रीय कारण आहे. ते म्हणजे, आपलं चांगलं ते इतरांना दिलं तर त्यांच्याकडूनही नंतर चांगलं आपल्याकडे येते. इतरांना आनंद दिल्याने आपला आनंद वाढतो. कारण तिथेही कर्मा रिटर्न्स असतात. जे द्याल ते परत येणार आहे. मग आनंद द्यायला शिकूया न ! असं “साडीची घडी मोडणे” शिकवते.
घडी मोडणे याचा निव्वळ अर्थ म्हणजे नवी साडी उघडणे (घडी उघडली की तो मोडली गेली या अर्थाने) म्हणजे थोडक्यात उदघाटन करणे.
जसे एखाद्याने नवीन दुकान टाकले. आणि त्याचे उदघाटन त्याच्या गुरूच्या हस्ते अथवा वडीलमाणूस कोण असेल त्याच्या हस्ते केले तर त्यावेळी मालकाच्या खुर्चीत पहिल्यांदा बसायचा मान त्या उद्घाटन करणाऱ्याला दिला जातो. जणू थोडा वेळ का होईना त्या दुकानाची जणू “मालकीचं” त्या उदघाटकाला प्रेमाने प्रदान केली जाते.
अगदी तसेच साडीची घडी मोडणे म्हणजे साडीच्या वापरण्याच्या उद्घाटनाचा मान आवडीच्या दुसऱ्या व्यक्तीला देणे… अशी ती प्रथा ! ज्यातून एकमेकाबद्दल प्रेम वाढीव राहते, मैत्र भाव वाढीव राहतो त्याचवेळी साडीच्या मालकिणीला “त्याग” भावना पण नात्यात महत्वाची असते हेही नकळत शिकवून जाते…. अशी हि साडीची घडी मोडणे परंपरा !! किती छान न !!
यामागे अजून एक कारण असावे (असं मला वाटत) ते म्हणजे आपली साडी आपल्या अंगावर कशी दिसते हे पाहण्यासाठी त्याकाळी सगळ्याच्या घरी पूर्ण मोठ्या आकाराचे (फुल साईज मिरर) आरसे नसायचे. मग ती साडी नेसल्यावर नेमकी कशी दिसते हे आपल्याला कसे कळणार? म्हणून मग ती साडी दुसरीला नेसायला द्यायची व तिच्या अंगावर आपली साडी पाहून आपण अंदाज घ्यायचा की…. “अरेच्या अशी दिसतेय का साडी? दुकानात नीट अन्दाज आला नव्हता. आता कळल….. नीट !! छान दिसतेय की” असं स्वतःला म्हणायच.
दुसरं अजून एक कारण असेल असं मला वाटत. अर्थात त्यात थोडा स्वार्थी खोडकरपणा दडलेला आहे. तो म्हणजे, एखाद्या साडीच्या धाग्याची ऍलर्जी असं नाही पण नेसल्यावर शरीराला इतर काही अडचण होते का? खाज वगैरे होते का? हे आपल्याला कस कळणार? मग अशावेळी ती दुसरीने नेसलेली जी व्यक्ती असते ती मग त्या साडीचे काही ड्रॉ बॅक असतील तर मालकिणीला त्याबद्दल सावध केलं जात असेल. उदा. बाई ग, साडी छानच आहे पण धुतल्यावर कशी निघेल माहित नाही पण आता तरी अंगाला कडक वाटतेय…. कमरेवर काचतेय इत्यादी इत्यादी जे काही असेल ती दुसरी स्त्री मग मालकिणीला हे सांगून तिला पुढं काय काळजी घ्यायची हेही मार्गदर्शन करत असेल असं मला वाटत.
पण ओव्हरऑलच आपली साडी दुसऱ्याला नेसायला देऊन मग आपण नेसणे हि प्रथा जितकं प्रेमाच प्रतीक आहे तितकंच त्यागाचं प्रतीक आहे असं मला वाटत. तर अशी हि साडीची घडी मोडायला देण्याची प्रथा….
जी आता लुप्त होत जातेय असं वाटत. अर्थात अजूनही काही स्त्रिया हि प्रथा हा रिवाज जपताना आढळतात. माझ्याही पाहण्यात आहेत अशा स्त्रिया ! मात्र ते प्रमाण वरचेवर कमी होत जातेय हे नक्की !
असो… कालाय तस्मेय नमः !!
डॉ. डीडी क्लास : आताच्या पिढीला हे कदाचित माहित नसेल म्हणून सांगितलं आणि चाळीस पन्नास वर्षांपूर्वीच्या महिलांना त्या सगळ्या जुन्या आठवणी आठवतील म्हणून हि पोस्ट ! आता मुळात सर्रास फक्त साड्या वापरणं हेच कमी झालं आहे. इतर ड्रेसेस आल्याने. मात्र साडी हा एकमेव प्रकार आहे जो “साईज”च्या बंधनात नाही. त्यामुळे कुणाचीही साडी दुसरी कुणीही नेसू शकते. तसे ड्रेसेस मध्ये होत नाही.
घटाघटांचे रूप आगळे
प्रत्येकाचे दैव (म्हणजे ड्रेस साईज) वेगळे !!
त्यामुळे जशी साडीची घडी मोडायला दिली जायची तशी आता ड्रेसची घडी मोडायला दिल्याचे मला तरी ऐकिवात नाही बुआ !
मात्र पूर्वीच्या काळची ती “घडी मोडायला देणे” प्रथा खरेच सुंदर होती. ज्यामध्ये गरीब श्रीमंत, उच्च नीच असा कोणताही भेद नसायचा. प्रेमाच्या एकाच पातळीवर दोघी स्त्रिया यायच्या. हे जास्त मोलाचे वाटते.
असो.
धन्यवाद ! भेटूया पुढच्या भागात अशाच एका वेगळ्या पण लुप्त होत जाणाऱ्या रिवाजाबद्दल !
तोवर स्टे ट्यून !
© डॉ. धनंजय देशपांडे (dd)
(सायबर सिक्युरिटी तज्ञ, चित्रकार, लेखक, समुपदेशक, निवेदक)
मो न. ९४२२३०४३४४
1) Global Cyber Crime Helpline National Award winner
2) Digital Hero of the year National Award winner
3) HOD: Cyber Awareness Foundation, Maharashtra State
4) Mentor: Pune University (SPPU), CANADA and UK
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
