श्री सुहास सोहोनी
इंद्रधनुष्य
☆ लोक संस्कृतीचा गाभारा… ☆ माहिती संग्राहक व मांडणी : श्री सुहास सोहोनी ☆
“विकिस्रोत” मधला “लोक संस्कृतीचा गाभारा” काल उघडून पाहिला आणि डोळे दिपले! विविधांगी लोकसाहित्याचे डोंगराएवढे दर्शन त्यातून घडले. त्यातले चार-दोन मासले सोबत पाठवलेत, ते बघा. असे शेकडो मासले त्यात आहेत.
☆ तिखट-खारट भांडण ☆
मीठ मिरचीचं मोठ्ठ भांडानं
ऐका रोज खटखटीनं जी
मिरची अंगी लईच ताठा
म्हनतीया मी लई तिखट जी
त्या दोघांनी घरोघरींची
पुरवली की हो पाठ जी
मिरची म्हणे माझ्याविना
न्हाई कोणंच म्होट्ट जी
जोर लाविता मिठानं ऐसा
मिरची झाली खारट जी
आनि मिटंना तंटा त्यांचा
हायकोडती ग्येली जी
खाली पाटा वरी वरूटा
चेंदा मेंदा झाला जी
मिटला तंटा सरलं भांडान
चटका खर्डा झाला जी
मिरची आणि मीठ दोन्ही स्वत:चं महत्त्व पटवत राहतात; पण त्यांचा तंटा कधी मिटतो, तर शेवटी त्या दोघांनाही एकत्रित पाट्यावर वरवंट्याखाली वाटलं जातं तेव्हा. अशी विनोदप्रचुर गाणी अधूनमधून म्हटल्यामुळे गाणी ऐकणारी लोकंही रमून जायची.
खूप प्रकारची कूटकाव्य/कोडी सुद्धा वेगवेगळ्या वैशिष्ट्यांसह बघायला मिळाली.
ती कोण? … ओळखा…
नांदे एकाक्षरी कुमारी
मेंदूच्या ती वरी
हिरण्यकश्यपूच्या मौते
मेली टचकन् खरी
या कोड्यामध्ये एकाक्षरी आणि स्त्रीलिंगी असलेते नांव आहे आणि असं सुचवलं आहे की ती स्त्री मेंदूच्या जवळपास राहते आणि तिचा मृत्यू हिरण्यकश्यपूसारखा झाला आहे. न अस्त्र, न शस्त्र असं ते हत्यार. हे कूटकाव्य मोठ्याच चातुर्यानं रचलेलं आहे.
… आता उत्तर तुम्ही ओळखा आणि सांगा…
☆ संशय खट झोटिंग महा ☆
इठ्ठलाचे दुखती पाय
रुक्मिनि मार्जिति लोण्यानं
खर सांगा, माझी आण
जनी तुमची हाये कोण?
इठ्ठल म्हनतो रुक्मिनी
नको असं पाप धरू
आपुल्या आसऱ्याला जनी
कसं सुखाचं पाखरू
रुक्मिनि म्हनते देवा आता
दावा तुम्हिच लाज थोडी
गादी फुलांची सोडून
वाकळाचि काय गोडी
रुक्मिनि म्हनते देवा येतो
तुमचा भारी राग
तुमच्या शेल्यावरी जनीच्या
काजळचा काळा डाग
.. स्त्रीसुलभ मत्सर, नवऱ्यासबंधीचं प्रेम, हे जितकं सर्वसामान्य माणसांच्या संसारात दिसतं, तसंच ते देवांच्या संसारातही असतं, असं मांडण्याचा प्रयत्न ही ओवी गाणारी स्त्री करते. जनीबदल विठ्ठलाला वाटणारं प्रेम आणि त्या प्रेमामुळे रुक्मिणीला वाटणारा मत्सर, हे विकार माणसांप्रमाणे देवांनाही असतात, असं या काव्यपंक्ती सांगतात.
आणखी अशाच एका ओवीत वर्णन येतं —
अगं तुळशी ग बाई,
तुला न्हाई नाक डोळे
अशा आगळ्या रूपाला
कसा गोविंद गे भुले
अगं तुळशी ग बाई
काय तुजं ग हे जिनं
द्येव गोविंदाच्या संगे
दर वर्षाला लगीन
अशा ओव्या मानवी मनाची देवाशी असणारी आगळी सलगी व्यक्त करतात. देवावर जशी श्रध्दा ठेवतात. तशीच त्याला सखा मानून त्याच्याशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न करतात.
लोकसाहित्यात रुचि असणाऱ्या वाचकांनी डॉ. राजेंद्र माने यांनी उघडून दाखवलेला हा खजिना आवर्जून पहावा असाच आहे. तो पाहण्यासाठी पुढील लिंक वापरता येईल…
लोक संस्कृतीचा गाभारा – विकिस्रोत https://share. google/A4wGcLlxyeUvcEfp2
☆
माहिती संग्राहक व मांडणी : श्री सुहास सोहोनी
रत्नागिरी
मो ९४०३०९८११०
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
