श्री संदीप रामचंद्र सुंकले
इंद्रधनुष्य
☆ ।। श्री नारद उवाच ।। – नारद भक्ति सूत्रे — लेख १० ☆ श्री संदीप रामचंद्र सुंकले ☆
अन्याश्रयाणा त्यागोनन्यता ।|
अर्थ : नारद महाराज सध्या आपल्याला आपल्या सद्गुरूंच्या किंवा आपल्या आराध्य देवतेच्या बाबतीत अनन्यता कशी असावी हे सांगत आहेत.
विवेचन —
समर्थांनी करुणाष्टके लिहिली आहेत. त्यामध्ये एक चरण पुढील प्रमाणे आहे…
मुक्त केल्या देवकोटि भूभार फेडिला बळें । भक्तासि आश्रयो मोठा बुद्धि दे रघुनायका ॥९॥
(अष्टक क्रमांक ५)
यात ते प्रभू श्रीरामाला म्हणतात की तुझा आमच्या सारख्या भक्तांना मोठा आश्रय वाटतो, आधार वाटतो…!
पूर्वी राजेशाही होती. तेव्हा अनेक विद्वान, कलाकार मंडळी राजाकडे आश्रय मागत असत. तर काही वेळेस स्वतः राजा समोरच्या व्यक्तीचे गुण हेरून त्याला आश्रय देत असे. अशावेळी त्या आश्रिताचा संपूर्ण भार त्या राजावर असे.
मागील श्लोकांत आपण पतिव्रता आणि पती यांचे उदाहरण पाहिले. इथे नारद महाराज अनन्यातेचा थोडा वेगळा भाव सांगत आहेत. सोप्या शब्दांत सांगायचे झाल्यास भागवतांचे आश्रित होऊन राहणे. सर्वसामान्य आश्रित असतात, त्यांना त्यांच्या आयुष्यात फार आवडनिवड ठेवता येत नाही. समजा एखादा कलाकार एखाद्या राजांच्या आश्रयाला आहे, तर त्या आश्रित कलाकाराला राजाच्या इच्छेनुसार आपली कला सादर करावी लागते, त्यासाठी त्याला सदैव तत्पर असावे लागते. राजाची मर्जी किंचितही कमी होणे, त्याच्या जीवन मरणाचा प्रश्न ठरू शकतो. अशावेळी त्या आश्रितास अखंड सावधान आणि अतिशय तत्पर रहावे लागते.
नारद मुनी भक्ताला हेच करायला सांगतात. की तू ज्याप्रमाणे भगवंत ठेवेल त्याप्रमाणे राहण्याची मानसिक तयारी ठेव किंवा मनाची अशी जडणघडण कर की तुझ्या आयुष्यात घडणाऱ्या प्रत्येक घटनेत तुला भगवतांचा हात दिसेल.
संत तुकाराम महाराजांसारखे भक्त आपल्या मनाची अशी मशागत करतात आणि मग त्यांच्या मुखातून त्यांची मनोभूमिका अभंगाच्या रूपात प्रकाशित होते.
कृष्ण माझी माता कृष्ण माझा पिता ।
बहिणी बंधु चुलता कृष्ण माझा ॥१॥
कृष्ण माझा गुरू कृष्ण माझें तारूं ।
उतरी पैल पारू भवनदीचा ॥ध्रु. ॥
कृष्ण माझें मन कृष्ण माझें जन ।
सोइरा सज्जन कृष्ण माझा ॥२॥
तुका म्हणे माझा श्रीकृष्ण विसावा ।
वाटे न करावा परता जीवा ॥३॥
(सार्थ तुकाराम गाथा अभंग क्रमांक २३३, धार्मिक प्रकाशन संस्था)
ज्याला भक्त व्हायचे असेल त्याने सर्वात आधी तक्रार करणे बंद केले पाहिजे असे सर्व संत सांगतात. तू जसा ठेवशील तसा राहीन, पण तुझ्या नामाचे गुणगान करीन. अशी मनोभूमिका तयार होणे हे उत्तम साधकाचे लक्षण म्हणता येईल.
श्रीगोंदवलेकर महाराज म्हणायचे की संत तुकाराम महाराजांचे जीवन प्रापंचिक साधकांसाठी अधिक आदर्शवत आहे.
संत तुकाराम महाराजांचे चरित्र आपण अभ्यासले असेल. भक्तीमार्ग आचरायला लागल्यावर त्यांच्या आयुष्यात अनेक घटना घडल्या. आईवडिलांचे छत्र हरपले, मोठा भाऊ संसार सोडून तीर्थयात्रेला निघून गेला आणि धाकट्या भावाने वाटणी मागितली, त्यात अस्मानी संकट आले. “न भूतो…! ” असा दुष्काळ आला. महाभयंकर दुष्काळ होता तो. त्याकाळात लाखो माणसे देशोधडीला लागली, लाखों जीव प्राणास मुकले, याची झळ तूक्याच्या कुटुंबाला बसणे हे ही स्वाभाविक होते. तसा तो बसलाही आहे. कुटुंबातील अनेक माणसे अन्न अन्न करीत प्राणास मुकली. एक काळी सावकार असलेल्या कुटुंबास घासभर अन्नास मोताद व्हावे लागले. कल्पना करा, सावकार असलेल्या कुटुंबावर अन्न-अन्न करण्याची पाळी आली तर त्यांची काय मनःस्थिती असेल. जे कुटुंब अनेकांचा पोशिंदा होते त्यावर भिकेची पाळी यावी!! यापेक्षा ‘दैवदुर्विलास’ काय असू शकतो. त्याकाळातील शेतकरी दुष्काळ आला म्हणून आत्महत्या करून कर्तव्यच्युत होत नव्हते, त्यामुळे या तुक्यानेही आत्महत्या करण्याचा प्रयत्न सोडून देऊ, कधी विचारही केला नाही. त्याने यातून धीराने मार्ग काढायचा प्रयत्न केला आणि ‘प्रयत्नांनी परमेश्वर’ या उक्तीनुसार ते यशस्वीही झाले. त्यांनी विठ्ठलाचा आश्रय सोडला नाही. देव परीक्षा पाहत असतो. त्यात जो यशस्वी होतो, त्याला भगवंत हृदयाशी धरतो.
आणिक एक उदा. पाहू.
रावणाने हाकलून लावल्यावर बिभीषण श्रीरामाच्या आश्रयाला आला. लंका जिंकण्याआधी रामाने त्याचा राज्याभिषेक केला आहे. नुसता राज्याभिषेक करून प्रभू थांबले नाहीत, त्याला चिरंजीवपद प्रदान केले. दैनंदिन व्यवहार करताना मनुष्याला अनेक लोकांना शरण जावे लागते, त्याचे आश्रित बनून रहावे लागते. पण जो रामाला शरण जातो, त्याला……!!
!! जय जय रघुवीर समर्थ !!
नारद महाराज की जय!!!
– क्रमशः लेख क्र. १०
© श्री संदीप रामचंद्र सुंकले (दास चैतन्य)
थळ, अलिबाग.
८३८००१९६७६
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
