सुश्री शोभा जोशी
इंद्रधनुष्य
☆ “सज्जनगड…” – लेखक : गो. रा. माटे (यांच्या पुस्तकातून) माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – सुश्री शोभा जोशी ☆
हा किल्ला सातारच्या नैऋत्येस सहा मैलावर आहे. उंची १०४५ फूट शिलाहारांनी तो दहाव्या अकराव्या शतकांत बांधला असावा.
१६६२ ’मध्ये अफझलखानाचा मुलगा येथे किल्लेदार होता.
२/४/१६७३ – शिवाजी महाराजांनी विजापूरकरांकडून हा किल्ला घेतला व समर्थ येथे पौष शुद्ध नवमी १५९५ ह्या दिवशी कायमचे रहावयास आले. त्यामुळे पुष्कळ संत, साधु येथे येवू लागले त्यामुळे सज्जनगड हे नांव पडले. जिजोजी काटकर नावाचा किल्लेदार महाराजांनी येथे नेमला. महाराजांनी हा किला समर्थांना इनाम दिला.
कर्नाटक स्वारीवर जाण्यापूर्वी शहाजी राजे सहकुटुंब येथे येवून समर्थांना भेटून गेले.
१६९९ – औरंगजेबाने सातारच किल्ल्यास वेढा घातला असता परशुराम त्र्यंबक प्रतिनिधीने तेथून धन्य वगैरे मदत पाठवून सातारचा वेढा चालू ठेवण्यास मदत केली. सातारा पडलेनंतर लागलीच १७०० च्या जून मध्ये मोगलांनी वेढा वाढवून दीड महिन्यानंतर हा किल्ला घेतला. वेढ्याचा सेनापति रुहुलाखान बक्षी होता. पहिला हल्ला भिकाजी जाधव व गोविंद महादेव गोडबोले यांनी परतवला. परशुराम त्रिंबक हा किल्ला लढवित होते. परशुराम त्रिंबकांनी हा किल्लापडण्यापूर्वीच वासोटा किल्ल्यावर येथील राममूर्ती नेवून सुखरुप ठेवली व समाधी शिळेने बंद करुन टाकली. त्यामुळे ती शाबूत राहिली. किल्ला घेतलवर औरंगजेबाने नौरसतारा हे नाव किल्ल्याला दिले. जुने नांव आश्वलायन गड होते. त्याचेच अपभष्टरुप अस्वलगड असे झाले.
१६७८ मध्ये शिवाजी महाराजांनी संभाजीला समर्थांच्या सान्निध्यात त्यांच्या स्वभावात सुधारणा व्हावी म्हणून येथे ठेवले. संभाजीबरोबर त्याची पत्नी येसूबाई व मुलगी भवानी ह्या दोघीजणी होत्या. सुमारे महिनाभर राहून संभाजी सहकुटुंब येथून निघून गेले.
१६८० – पौष शुद्ध ९ ते माघ शुद्ध १५ पर्यंत शिवाजी महाराज येथे समर्थांच्या सान्निध्यात होते. समर्थांबरोबर अध्यात्म वगैरे विषयांवर चर्चा झाली. समर्थांनी महाराजांचा अंतकाळ जवळ आला आहे असे सूचित केले. (३१/१२/७९ ते ४/२/८०)
समर्थांनी अंगापूरच्या डोहांत सापडलेली आंग्लाईची मुर्ती येथे स्थापन केली. येथील आग्नेय कोपऱ्यात समर्थ जपास बसत. तेथेच जवळ असलेल्या पिसा बुरुजावर समर्थांची व शिवाजी महाराजांची खलबते होत. येथे समर्थांची वाऱ्याने उडवलेली छाटी आणण्यासाठी कल्याणानी कड्यावरुन उडी मारली ती जागा जवळच आहे. येथेच ध्वज लावीत असत. किल्ल्याच्या पश्चिम टोकाला एक मारुती समर्थांनी स्थापन केला. त्याला धाब्याचा मारुती म्हणतात.
शिवाजी महाराजांचे मृत्यूने समर्थांना अत्यंत दु:ख झाले. त्यांनी संभाजींना येथून एक पत्र लिहिले.
शिवरायांचे आठवावे रुप | शिवरायांचा आठवावा साक्षेप |
शिवरायांचा आठवावा प्रताप | भूमंडळी ॥
संभाजींचे उत्तर आले –
‘‘आज्ञा प्रमाण, ’’ व शके १६०३ च पौषांत संभाजी समर्थ दर्शनास येऊन गेले
शके १६०३ च्या माघ कृष्ण पंचमीस तंजावर येथून व्यंकोजी राजांनी मल्हारराव लिंबदेव थेऊरकर व केशव गोसावी ह्यांचेबरोबर धाडलेल्या श्रीराम लक्ष्मण सीता यांच्या मूर्ती आणल्या. त्या पाहून समर्थांना समाधान झाले. आपल खोलीतच त्या ठेवून समर्थांनी त्यांची यथासांग पूजा केली. नऊ दिवस समर्थांनी अन्न, पाणी वर्ज केले होते. माघ वद्य नवसीस श्रीराम मुर्तीकडे ध्यान लावून पद्मासन घालून समर्थ बसले व या जगाचा निरोप त्यांनी घेतला. २००० होन खर्चून शिवाजी महाराजांनी येथे एक मठ बांधलेला होताच. त्याच्या उत्तरेस एक मोठा खळगा होता. तेथेच समर्थांचे मानसपुत्र व प्रथम शिष्य उद्धव गोसावी ह्यांनी समर्थांच्या देहावर अग्निकार्य केले. (शके १६०३)
तर संभाजी महाराजांनी रामचंद्रपंत अमात्यांकरवी राजगुरुच्या प्रतिष्ठेस शोभेल असा दानधर्म केला. दहनस्थळी समाधी बांधून चंदनाचा ओटा समर्थ शिष्य तारळेकर गोसावी यांच्या कडून करवून पादुका स्थापन केल्या. समाधीवर रामाची स्थापना करुन शिष्यांनी लहानसे देऊळ बांधले. नंतर संभाजी महाराजांनी सभामंडप व देऊळ रामचंद्रपंत अमात्य यांच्याकरवी बांधले. (१६८१)
सदर मंदिराची दुरुस्ती १८०० व १८३० साली वाई तालुक्यातील शिरगावच्या परशुराम भाऊंनी केली. मंदिराच्या ओवऱ्या यवतेश्वराच्या वैजनाथ भागवतांनी बांधल्या.
समर्थांनंतर त्यांच्या शिष्या आक्का उर्फ चिमणाबाई देशपांडे यानी येथील व चाफळ व अन् इतर ठिकाणचा कारभार चाळीस वर्षे केला. सव्वा दोन तपानंतर त्यांनी समर्थांचे पुतणे रामजीचे सुपुत्र गंगाधर यांचेकडे देवस्थानची सर्व व्यवस्था सोपविली. मंदिराचे पाठीमागील ओवरीत नारायण महाराज सासवडकर आणि वायव्य कोपर्यात वेणाबाईची समाधी व वृंदावन आहे. (शके चैत्र शुद्ध १४, १६३०) मंदिराचे पुढील बागेच उत्तरेस आक्कांची मठी व समाधी आहे. (कार्तिक शुद्ध १, १६४३)
येथील मठात समर्थांसंबंधीच्या खालील वस्तु दर्शनार्थ ठेवण्यात आल्या आहेत. समर्थांच्या वडिलांचे कुलकर्णीपण सोडून देऊन श्रीराम चरणी वाहिलेले पितळेचे कलम दान, समर्थांच्या चंदनाच्या पादुका, कुबडी, काठी, व बुद्धिबळाची पिवळी मोहरी, शिवाजी महाराजांनी दिलेला पितळी खुरांचा पलंग, समर्थांचे व्याघ्रांबर, वल्कल, शिरोभूषण, पिकदाणी, समर्थांनी रामामूर्ति आल्यावर ज्या ठिकाणी ठेवून मुर्तीची पूजा केली तो देव्हारा. कल्याणस्वामी उरमोडीचे पाणी भरून आणीत तो हंडा. चंदनी पादुका दत्ताने माहूर येथे त्यांना दिल्या होत्या
शिवाजी महाराजांचे मृत्युनंतर सहा महिने ज्या घळीत समर्थांनी वास्तव्य केले ती घळ पूर्वेकडे तटाखाली आहे.
कलुषाने बाळाजी आवजी चिटणीस व त्याचा भाऊ शामजी बाळा आवजी याना उरमोडी काठी ठार मारले व त्यांची मालमत्ता जप्त केली.
१८१८ मध्ये इंग्रजांनी हा किला घेतला व येथे एक एतद्देशिय शिपायांची तुकडी ठेवली होती.
१८५७ मध्ये रंगोबापूजी गुप्ते येथे सहा आठवडे येवून राहिले होते. भोरकडून येणारे व सातारचे त्यांचे बंडात सामिल झालेले अनुयायी एकत्र करुन उठाव करण्याचा त्यांचा बेत होता. तो फसला. रामोशी, मांग वगैरे लोकांच तुकड्या त्याने तयार केले होत.
किल्ल्याच्या पायथ्याशी परळी गाव आहे. त्याचे वायव्येस दोन प्राचीन हेमाडपंती देवळे आहेत. दक्षिणेकडील देऊळ जास्त जुने व ओसाड आहे. उत्तरेकडील देऊळ चांगल्या स्थितीत आहे. मुसलमानांनी उद्ध्वस्त केल्यावर हे बांधले गेले. ह्या दोन मंदिरांचे बांंधणीवरुन हा किल्ला मुसलमानांच्या पूर्वीचा असावा असे वाटते.
मिरजेचे देशपांडे घराण्यातील वेणाबाई याना लग्नाचे दिवशीच वैधव्य प्राप्त झाले. पुढे त्या समर्थांच्या शिष्या झाल्या. त्यांनी सीतास्वंयवर, निवृत्तिराम वगैरे ग्रंथ लिहिले आहेत. त्या शके १६०० चैत्र वद्य चतुर्दशीला येथे समाधिस्थ झाल्या. त्यांची येथे समाधी आहे.
परळी गावात महारुद्र स्वामींची समाधी उरमोडीच्या घाटावर आहे. केदारेश्वराचे मंदिर फार जुने आहे. १८६१ मध्ये संभाजीराजांनी अण्णाजी दत्तो ह्या विश्वासू सेवकास परळी गावी हत्तीच्या पायी दिले.
लेखक : गो रा माटे (त्यांच्या ‘असा घडला सातारा ‘ या पुस्तकातून) माहिती संग्राहक : अज्ञात
प्रस्तुती : सुश्री शोभा जोशी
कार्यकर्ती, जनजाती कल्याण आश्रम, पुणे महानगर.
मो ९४२२३१९९६२
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
