सुश्री मंजिरी येडूरकर
इंद्रधनुष्य
☆ वेगवेगळ्या क्षेत्रातील दुर्गा… – भाग – ७ ☆ सौ. मंजिरी येडूरकर ☆
(आजच्या सातव्या भागात निरनिराळ्या कलेत प्राविण्य मिळविणाऱ्या दुर्गा)
१) तारा सिन्हा
भारतातील जाहिरात क्षेत्रातील पहिल्या महिला, त्याहीपेक्षा स्वतःची जाहिरात कंपनी स्थापन करणारी पहिली महिला म्हणजे तारा सिन्हा.
ज्या काळात महिला घरातून बाहेर पडण्याचे प्रमाण अत्यल्प होते, त्या काळात पुरुषप्रधान जाहिरात क्षेत्रात उतरणाऱ्या त्या एकमेव महिला होत्या. जनसंपर्क, परराष्ट्र व्यवहार, कॉर्पोरेट कम्युनिकेशन्स या सर्व क्षेत्रांत त्यांचे वर्चस्व होते. इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मास कम्युनिकेशन, दिल्ली आयआयटी, ॲडव्हर्टायझिंग सब-कमिटी अशा अनेक संस्थांशी निगडित असलेल्या तारा सिन्हा यांचे कर्तृत्व अत्यंत प्रेरणादायी आहे. विशीच्या उंबरठ्यावर असताना जाहिरात व जनसंपर्क पदविकेचे शिक्षण घेण्यासाठी इंग्लंडला गेल्या. वयाच्या २३ व्या वर्षी तारा एका कंपनीच्या संचालिका होत्या.
२) गरिमा अरोरा
गरिमा ही स्थानिक सामग्री पासून पारंपारिक भारतीय पदार्थ बनविणारी आशियातील सर्वश्रेष्ठ पाककला निपुण महिला (शेफ) आहे. तिचे पाककलेतील शिक्षण ‘ले कॉर्डन ब्ल्यू ‘पॅरिस येथे झाले. तिने बँकाॅक येथे स्वतःचे रेस्टॉरंट सुरू केले. तिला अशियातील सर्वश्रेष्ठ महिला शेफ हा २०१९ चा पुरस्कार मिळाला आहे. तसेच दोन मिशेलिन स्टार मिळवणारी भारतातील पहिली महिला शेफ आहे.
३) अमृता जोशी
ही दोन डझनहून अधिक भाषांचे व्यावहारिक आणि सैद्धांतिक ज्ञान असणारी, एका भाषेचे दुसऱ्या भाषेत भाषांतर करणारी, भाषेद्वारे आंतर-सांस्कृतिक संबध वाढवणारी, एक दुभाषी, शिक्षक, कॉर्पोरेट प्रशिक्षक आणि लेखक आहे.
भाषेच्या प्रेमामुळे – फक्त शब्दांमध्येच नाही तर जगांमध्ये – शिक्षण आणि आरोग्यसेवेपासून ते वित्त, कायदा आणि राजनिती पर्यंतच्या क्षेत्रात काम करते. तिची जी-काॅर्प नावाची कंपनी आहे. ती इमर्सिव्ह भाषा कार्यक्रम डिझाइन करते, विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करते, कॉर्पोरेट संस्थांना प्रशिक्षण देते, कागदपत्रांचे भाषांतर करते. ती मनोरंजक बहुभाषिक पुस्तके तयार करते. कथाकथन, खेळातून शिक्षण आणि शैक्षणिक साधनांद्वारे, जगभरातील तरुणांच्या मनात भाषांविषयी प्रेम जागृत करण्याचे तिचे ध्येय आहे.
४) चंद्रा नायडू
यांचा जन्म १९३३ मध्ये तेलुगू भाषिक कापू कुटुंबात झाला. तिचे वडील सी के नायडू हे एक प्रसिद्ध क्रिकेटपटू होते आणि भारताच्या पहिल्या कसोटी क्रिकेट संघाचे कर्णधार होते.
चंद्रा यांनी इंग्रजीमध्ये पदवी प्राप्त केली आणि मध्य प्रदेशातील इंदूर येथील एका सरकारी महाविद्यालयात इंग्रजी शिकवले. तिने स्थानिक महिला क्रिकेटमध्ये काही काळ भाग घेतला. पहिल्या उत्तर प्रदेश महिला क्रिकेट संघाचे नेतृत्व केले. १९७० च्या दशकात क्रिकेट समालोचन करण्यापूर्वी तिच्या महाविद्यालयासाठी क्रिकेट खेळली. ती भारताची पहिली महिला क्रिकेट समालोचक होती. तिने १९७६-७७ च्या हंगामात दौऱ्यावर असलेल्या मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब (एमसीसी) विरुद्ध बॉम्बे यांच्यातील सामन्यातून समालोचनाच्या कारकिर्दीची सुरुवात केली आणि हिंदी आणि इंग्रजीमध्ये स्थानिक आणि आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसाठी भाष्य करत राहिली. १९७९-८० मध्ये इंग्लिश संघाच्या भारत दौऱ्यादरम्यान ती भारताच्या सार्वजनिक प्रसारक, ऑल इंडिया रेडिओसाठी समालोचक होती. नायडूच्या मते, ती ऑस्ट्रेलियन महिला समालोचकाच्या आधीची पहिली महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समालोचक होती.
५) होमाई व्यारावाला
यांनी १९३० च्या दशकात त्यांच्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. दुसऱ्या महायुद्धाच्या सुरुवातीला, त्यांनी मुंबईस्थित द इलस्ट्रेटेड वीकली ऑफ इंडिया मासिकासाठी काम केले. त्यांच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या काळात, ती एक महिला असल्याने, त्यांचे फोटो तिच्या पतीच्या नावाने प्रकाशित केले जात होते. पत्रकार म्हणून महिलांना गांभीर्याने घेतले जात नसल्यामुळे, त्या त्यांच्या विषयांचे उच्च दर्जाचे, उघड करणारे फोटो कोणत्याही हस्तक्षेपाशिवाय घेऊ शकल्या. १९९८ मध्ये, व्यारावाला यांना उत्कृष्ट महिला मीडिया पर्सनसाठी चमेली देवी जैन पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. २०१० मध्ये, माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाने त्यांना जीवनगौरव पुरस्काराने सन्मानित केले. २०११ मध्ये त्यांना भारताचा दुसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान पद्मविभूषण प्रदान केला.
होमाई व्यारावाला, जन्म ९ डिसेंबर १९१३, जिला सामान्यतः डाल्डा १३ या टोपणनावाने ओळखले जाते. त्या भारतातील पहिल्या महिला छायाचित्रकार होत्या. त्यांनी १९३८ मध्ये बॉम्बे क्रॉनिकलमध्ये काम करून शहरातील दैनंदिन जीवनाचे फोटो काढले. व्यारावाला यांनी १९४० पासून १९७० पर्यंत ब्रिटिश माहिती सेवांमध्ये काम केले, त्यानंतर त्या निवृत्त झाल्या. द इलस्ट्रेटेड वीकली ऑफ इंडियामध्ये सामील झाल्यावर त्या मुख्य प्रवाहातील प्रकाशनात सामील होणाऱ्या भारतातील पहिल्या महिला होत्या.
६) रितू कुमार
रितूच्या डिझाईन्स नैसर्गिक कापडांवर आणि पारंपारिक छपाई आणि विणकाम तंत्रांवर केंद्रित आहेत. तिने तिच्या कामात पाश्चात्य घटकांचा देखील समावेश केला आहे, परंतु सामान्यतः पारंपारिक साडी डिझाइनच्या पलीकडे तिने नाविन्यपूर्ण काम केलेले नाही. तिचे कपडे राजकुमारी डायना, प्रियांका चोप्रा, लारा दत्ता, दीपिका पदुकोण, माधुरी दीक्षित नेने सारख्या सेलिब्रिटींनी परिधान केले आहेत. २०१३ मध्ये रितू कुमार यांना भारत सरकारने पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. २०१२ मध्ये लोरियल पॅरिस फेमिना महिला पुरस्कारांमध्ये तिने अचिव्हमेंट पुरस्कार जिंकला. अमृतसरमध्ये शैक्षणिक संधींचा अभाव असल्याने तिला शालेय शिक्षणासाठी सिमला येथे जावे लागले, जिथे तिने पदवी घेतली व नंतर न्यू यॉर्कमधील ब्रायरक्लिफ कॉलेजची शिष्यवृत्ती स्वीकारली, जिथे तिने कला इतिहासाचा अभ्यास केला. भारतात परतल्यानंतर, तिने कलकत्ता विद्यापीठाचा भाग असलेल्या आशुतोष म्युझियम ऑफ इंडियन आर्टमध्ये संग्रहालयशास्त्राचा अभ्यास केला.
रितूने कोलकाता येथे दोन लहान टेबल आणि हँड-ब्लॉक प्रिंटिंग तंत्रांचा वापर करून तिचा फॅशन व्यवसाय सुरू केला. १९६० आणि ७० च्या दशकात वधूच्या पोशाख कपड्यांपासून सुरुवात करून, ती अखेर पुढील दोन दशकांत आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत गेली. भारतातील दुकानांसोबतच, कुमारच्या कंपनीने पॅरिस, लंडन आणि न्यूयॉर्क मध्येही शाखा उघडल्या. त्यावेळी तिच्या कंपनीची वार्षिक उलाढाल कोणत्याही भारतीय फॅशन आउटलेटपेक्षा सर्वाधिक होती, अंदाजे ₹१० अब्ज होती. २००२ मध्ये तिने तिचा मुलगा अमरीशसोबत भागीदारीत ‘लेबल लाइन’ ही कंपनी सुरू केली.
७) सुनयनी देवी, अमृता शेरगिल
यांचा जन्म १८ जून १८७५ रोजी कलकत्ता येथील ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रभावशाली टागोर कुटुंबात झाला. त्यांनी कलेचे औपचारिक प्रशिक्षण घेतले नव्हते. तिची चित्रे इंडियन सोसायटी ऑफ ओरिएन्टल आर्ट, जहांगीर गॅलरी, चित्रकूट आर्ट गॅलरी मुंबई या ठिकाणी मांडली गेली होती. तिची चित्रे भारतीय संग्रहालय कोलकत्ता. जगमोहन पॅलेस म्हैसूर, रवींद्र भारती विद्यालयाचे संग्रहालय इथे आजही संग्रहित केलेली आहेत. ही भारताची पहिली महिला चित्रकार आहे हे खरं असलं तरी तिची समकालीन व जरा जास्तच प्रसिद्ध झालेली चित्रकार अमृता शेरगिलचा उल्लेख ही करावा लागेल. अवघ्या 28 वर्षांच्या आयुष्यात तिने चित्रकलेचे प्रशिक्षण घेतले व आपल्या कलेतून स्त्री जीवनाचे चित्रण केले. तिचे ‘व्हिलेज सीन’ हे पेंटिंग लिलावात ६. ९ कोटींना विकले गेले. त्यामुळे चित्रकला हा व्यवसाय होऊ शकतो हा विश्वास तिने पुढच्या पिढीला दिला.
८) लीला चिटणीस, मेघना एरंडे
दुसऱ्याच्या आवाजाची नक्कल करणे किंवा कलाकाराला आपला मूळ आवाज नव्हे पण काही वेगळा आवाज त्या पात्राला शोभेल असा काढणे ही एक कला आहे. पहिली महिला म्हणून लीला चिटणीस चे नाव घेत येईल, कारण तिने काही चित्रपटात कलाकाराला आपला आवाज दिला आहे, पण तसा काही लिखित पुरावा नाही. अधिकृतपणे, व्यवसाय म्हणून असे वेगवेगळे आवाज देणारी मराठी अभिनेत्री मेघना एरंडे! तिने दिलेल्या निन्जा हातोरी मालिकेतील हातोरीच्या आवाजाने ती घराघरात पोचली. तिने बऱ्याच कार्टून ना, चित्रपटातील कलाकारांना आपला आवाज दिला आहे. अलीकडेच बाहुबली चित्रपटात शिवगामीला तिने आवाज दिला आहे. ती इतके वेगवेगळ्या प्रकारचे आवाज काढू शकते की हा आवाज तिचा आहे हे ओळखू येत नाही, ही तिचे खास वैशिष्ट्य! !
९) लीला मुखर्जी, उषाराणी, जसू शिल्पी
शिल्पकलेतील पदवी घेतलेली पहिली महिला शिल्पकार लीला मुखर्जी (१९१६ ते २००३) पण त्यांनी स्वतंत्रपणे शिल्पकारितेला वाव दिला नाही. त्यानंतर शिल्पकारितेला व्यवसाय म्हणून पाहणाऱ्या (१९२३ते२०१३) उषा राणी. यांनी विविध खाजगी संस्थांसाठी काम म्हणून 40 होऊन अधिक पुतळे व आकृत्या कोरल्या आहेत. पण भारताची पहिली कास्य महिला, जसू शिल्पी, (१९४८ते२०१३) हिचा उल्लेख व्हायलाच हवा. अहमदाबादमधील शेठ सी. एन. काॅलेज ऑफ फाईन आर्टस मधे शिक्षण घेतले. चाळीस वर्षांच्या कारकिर्दीत तिने २२५ हून अधिक मोठे कांस्य पुतळे व ५२५ कांस्य अर्ध पुतळे यांची निर्मिती केली आहे. तिने केलेली सर्वात मोठी निर्मिती म्हणजे २८ फूट उंच हनुमानाची कास्यमूर्ति, याची इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्डमध्ये नोंद झाली आहे.
☆
– क्रमशः भाग ७
संकलनकर्ता – सौ.मंजिरी येडूरकर
लेखिका व कवयित्री, मो – 9421096611
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
