मराठी साहित्य – इंद्रधनुष्य ☆ ‘वय हे मनाला असतं…’ – लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुति – श्री मनोहर जांबोटकर ☆

 इंद्रधनुष्य 

☆ ‘टायफॅाईड मेरी…’ – लेखक : डॉ. प्रज्ञावंत देवळेकर ☆ प्रस्तुति – श्री मनोहर जांबोटकर ☆

 टायफॅाईड मेरी – – मेरी मेलॉन

“पालिकेचे फोन ‘ब्लॅाक करत ‘होम क्वारंटिन’चा शिक्का पुसून ‘कोविड’ पेशंट सर्रास फिरतायेत” अश्या आशयाच्या वृत्तपत्रातल्या बातम्या कोविडकाळात सर्रास वाचनात यायच्या आणि डे टू डे मेडिकल प्रॅक्टिसमधल्या अनेक व्यक्ती-घटना-अनुभव आठवायच्या..

अश्याच संदर्भातली ही एक ऐतिहासिक केस..

एका उच्चभ्रू अमेरिकन बेटावर एका श्रीमंत कुटुंबातील मुलीला तापानं घेरलं.. निदान झालं विषमज्वर अर्थात ‘टायफॅाईड’.

त्याच आठवड्यात तिच्या घरात आणखी पाच जणांना तशीच लक्षणं दिसून आली..

साधारणपणे गरिबी आणि अस्वच्छता असलेल्या ठिकाणी होणारा आजार इथं आलाच कसा?कुटूंबप्रमुखानं ताबडतोब तज्ज्ञांना पाचारण केलं..

या संसर्गजन्य आजाराची कारणं शोधण्याची मोहीम सुरू झाली; पिण्याचे पाणी-टॅायलेट-मैला-मूत्र-टाक्या-आऊटहाऊस सगळीकडं अगदी कसून शोध घेण्यात आला पण संसर्गाचं उगमस्थान काही सापडलं नाही..

बाहेरून येणारे पदार्थ जसं दुध-मासे-किराणा-वर्तमानपत्र हे ही तपासलं गेलं; अनेकांवर संशय व्यक्त केला गेला पण त्यांच्या संपर्कातलं कुणीच आजारी पडलं नव्हतं..

स्थानिक आरोग्य खात्यानं तसा अहवालही दिला पण घरमालकाचं समाधान काही होईना; त्यानं न्यूयॉर्क शहरात आपल्या मित्रमंडळीकडे चौकशी करून यातला कुणी तरी ‘जाणकार’ पाठवण्याची मागणी केली आणि त्यातच एका रेफरन्सवरून दाखल झाले ‘डॉ. जॉर्ज सोपर’ नावाचे आरोग्य खात्याचे एक सॅनिटरी इंजिनीअर..

डॉ. सोपर यांनी पेशंटच्या तपासण्या-बाकीचे अहवाल नजरेखालून घातले, सगळ्यांची कसून चौकशी करत एक यादीच बनवली, पुन्हा एकदा तपासण्या केल्या पण “कुणाचाही संबंध नसल्याचा” निष्कर्ष आला..

बारीकसारीक दुवे तपासूनही उलगडा होईना म्हणून आता डॉ. सोपर यांनी उलट्या मार्गाने जाण्याचे ठरवलं; तापाची लागण होण्यापूर्वीच्या हा आजार साधारणत: जे दहा ते चौदा दिवस घेतो, त्यापुर्वीच्या गोष्टींवर लक्ष्य केंद्रीत केलं..

त्यादरम्यान एक बदली स्वयंपाकी येऊन गेल्याचं कळलं. स्वयंपाकीण बाईचं नाव होतं ’मेरी मेलॉन’

सोपरना या महिलेचं वर्णन देण्यात आलं त्यांनी चौकशी सुरू केली..

.. चांगला स्वयंपाक बनवते-थोडी अस्वच्छ आहे-अबोल आहे-अंमळ चिडकी आहे संमिश्र माहिती मिळत गेली..

सोपरनी ज्या ज्या लोकांकडं तिनं काम केलं याचा शोध घेत जवळपास दहा वर्षांचा इतिहास-भुगोल गोळा केला आणि त्यांना सत्य गवसलं.. युरेकाऽऽऽ

– – मेरीनं जिथं जिथं काम केलं होतं त्या त्या घरात ‘टायफॅईड’चा उद्रेक झाला होता पण हिला नेमकं शोधायचं तरी कुठं?

तिचा मागोवा घेत असताना मेरीनं एका ठिकाणी काम केलं होतं तिथं चौघांना अचानक हा आजार झाला होता. त्या आधीच्या सुटीत एके ठिकाणी सात जणांना बाधा झाली होती आणि या सगळ्याचं खापर शहरातल्या अस्वच्छतेवर फोडलं गेलं होतं..

तरी सोपर यांचं काम एखाद्या सराईत गुप्तहेराप्रमाणं चाललं होतं..

न्यूयॉर्कमधल्या एका कुटूंबामध्ये टायफॅाईडच्या केसेस सापडल्या;त्यातल्या एका तरुणीचं निधन झालं, तिची शुश्रुषा करणारी नर्स आजारी पडली.. हे वृत्त सोपर यांच्या कानावर पडलं आणि ते तडक तिथं पोहोचले त्यांनी स्वयंपाक्याला बोलवण्याचा आदेश दिला..

– स्वयंपाकीण हजर झाली.. वर्णन मेरीशी मिळतंजुळतं होतं सोपरनी आवाज चढवत विचारणा केली ‘शी वॅाज मेरी मेलॅान.. ’

‘टायफॅाईड’ हा संसर्गजन्य आजार ‘साल्मोनेला टायफी’ या सूक्ष्मजंतूंमुळं होतो; ज्या अन्न आणि पाण्यात माणसाची विष्ठा-मूत्र मिसळले गेले आहे ते पोटात गेल्यावर ताप येतो; थोडक्यात ‘दूषित पाणी’ हे अशा संसर्गाचे मूळ आहे..

.. या शिवाय ज्या लोकांच्या शरीरात या तापाचे जंतू ठाण मांडून बसलेले असतात तोपर्यंत ते तुम्हाला हा ताप देऊ शकतात..

.. काही पेशंट आपल्या विष्ठेतून ताप आल्यावर पुढील तीन महिने तापाचे जंतू बाहेर टाकत टायफॅाईडचे ‘कायम वाहक’ बनतात.. त्यांच्या शरीरातील पित्ताशय-पचन नलिकांमध्ये हे जंतू एखाद्या पोटभाडेकरू किंवा पेन्शनरांसारखे ठाण मांडून राहतात..

– – ‘मेरी मेलॉन’ ही अशा आयुष्यभराच्या वाहकांपैकीच एक होती..

ज्या महिलेचा आपण गेले काही महिने शोध घेत आहोत तिच्यासमोर आज आपण खरोखर उभे आहोत यावर क्षणभर डॉ. सोपर यांचा क्षणभर विश्वास बसत नव्हता, पण त्यांचा उत्साह-चिकाटी-कळकळ उपयोगात आलं नाही..

विनामूल्य वैद्यकीय चाचणीला साफ धुडकावून लावत मेरी आपलं काम करत राहिली..

“मेरीला तत्काळ ताब्यात घेण्यात यावं” अशी शिफारस करत सोपरनी हे प्रकरण शहराच्या आरोग्य अधिकाऱ्याकडं सोपवलं.. आरोग्य खात्यानं मेरी काम करत असलेल्या घराजवळ एक रुग्णवाहिका पाठवली-पोलिसांनी घराला गराडा घालत सुटकेचे मार्ग बंद केले आणि महिला डॉक्टर आणि महिला पोलिसांनी नाईलाजानं मेरीला जेरबंद केलं..

.. मेरीला आता न्यूयॉर्क आरोग्य खात्यातील प्रयोगशाळेच्या ताब्यात देण्यात आलं; त्यांना जे नमुने हवे होते ते मेरीला द्यावे लागले.. तिच्या विष्ठेच्या पहिल्याच नमुन्यात टायफॅाईडचे जंतू असल्याचे आढळले; तिच्या पित्ताशयात जंतूंचे आगर असल्याचं लक्ष्यात आलं..

.. मेरीनं पित्ताशय काढून टाकण्याच्या सल्ल्याला टोलवून लावलं..

शेवटी गुन्हेगार नसली तरी एखाद्या कैद्याप्रमाणं तिला एका बेटावर विभक्त करण्यात आलं; अनेक उपचार झाले पण मेरी मेलॉन शेवटपर्यंत टायफॅाईडच्या जंतूंची आगार बनून राहिली..

वकील-मानवी हक्कवाले-पत्रकार-चर्चा.. यामुळं मेरी त्याकाळची ‘न्यूज सेन्सेशन’ बनली होती; एका बाजूला सहानुभूती आणि दुसऱ्या बाजूला तिरस्कार अश्या टोकाच्या प्रतिक्रिया उमटत होत्या..

. एकानं तर ‘तिच्याशीच विवाह करेन’ असं जाहिर केलं होतं; तिनंही ‘ख्रिश्चन’ समाजाचा दाखला देत 

“मला अशी गुन्हेगारासारखी वागणूक नको” अशी न्यायालयात दाद मागितली; कधी ती फेटाळली गेली तर कधी सहानुभूतीनं विचार केला गेला..

सरतेशेवटी “स्वयंपाक्याचं काम करणार नाही” आणि “नियमित आरोग्य तपासणीसाठी हजर राहीन” या दोन माफक अटींवर मेरीला मुक्त करण्यात आलं..

– – मेरीनं हळूहळू आरोग्य खात्यात हजेरी लावणं बंद केलं आणि गायब होत खोटं नाव धारण करून मिळेल त्या पगारावर काम पत्करत आपलं कुकींगचं काम सुरु केलं.. अनेक दिवस तिनं गुपचूप हा ‘कारभार’ केला पण तेवढ्यात मॅनहटनच्या स्लोन हॉस्पिटलमध्ये टायफॅाईडचं संकट ओढवलं..

डॉक्टर्स-नर्सेस सगळे मिळून पंचवीसेक लोकं तापाने आजारी पडले;दुर्दैवानं त्यातल्या दोघांचा बळी गेला..

‘सोपर’ पुन्हा कार्यान्वित झाले अन् त्यांनी स्लोनच्या स्टाफचं मस्टर मागवलं त्यातली एक स्वाक्षरी मेरीच्या हस्ताक्षराशी जुळत होती.. पुनःश्च पोलिसांना पाचारण करण्यात आलं.. पण यावेळी मेरी थकली होती.. तिचं वय झालं होतं.. तिलाही सततच्या लपंडावाचाही वीट आला होता.. त्या मानानं तिला आता ‘आयसोलेशन’ म्हणून ठेवलेलं नॉर्थ ब्रदर बेटावरचं वातावरण बरं वाटलं..

.. पुढची तेवीस वर्षे मेरी मेलॉन तेथेच राहिली. तिथं तिला प्रयोगशाळेत तांत्रिक सहाय्यकाची नोकरी देण्यात आली पण अखेरपर्यंत तिने “आपण टायफॅाईडच्या साथीचे कारण होतो” हे कबूल करण्यास साफ नकार दिला.

एके दिवशी मेरीला हृदयविकाराचा झटका आला; ती हळूहळू अंथरुणाला खिळली आणि त्यातच गेली..

तिच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळी मोजून ‘नऊ’ व्यक्ती हजर होत्या..

‘टायफॅाईड मेरी’ नावानं जिवंतपणी आख्यायिका झालेली मेरी दोषी होती-गुन्हेगार होती असं बिल्कुल नाही. पण साथीच्या आजारात इतरांच्या अंगाशी येईल असं तिचं वागणं समर्थनीय नक्कीच नव्हतं..

कोविडसारखा पॅंडेमिक जाऊ देत, अगदी छोट्या मोठ्या संक्रमणातही “आपल्यामुळं दुसरा कुणी अडचणीत येऊ नये” याची आपण काळजी घेतली तरी संसर्गजन्य आजारांचं प्रमाण प्रचंड मोठ्या प्रमाणावर कमी होईल..

– – मेरी मेलॅानच्या जन्मदिनी सहज पुनःश्च एकवार हे संस्मरण ! 

लेखक : डॉ. प्रज्ञावंत देवळेकर

प्रस्तुती :श्री मनोहर जांबोटकर

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈