☆ मला समजलेली संत तुकारामांची गाथा… भाग – १ ☆ सुश्री अरुणा मुल्हेरकर ☆
१) भक्ती
सुश्लोक वामनाचा अभंगवाणी प्रसिद्ध तुकयाची
ओवी ज्ञानेशाची तैसी आर्या मयूर पंतांची
हा श्लोक लहानपणापासून आमच्या वडिलांच्या मुखातून आम्ही बहिणी ऐकत आलो आहोत.
पैकी अभंग आणि ओवी हे काव्यरचनेचे दोन प्रकार म्हणजे मराठी वाङ्मयाच्या पाठीचा कणा आहे. मराठी मनाला अभंगाचे वेड आहे आणि ओवीचा लळा आहे. ज्याला ओवी आणि अभंग रचना येते त्याच्यावर परमेश्वराची कृपा असलीच पाहिजे अशी मराठी मनाची धारणा आहे.
ज्ञानदेवे रचिला पाया या अभंगात तुका झालासे कळस असे शब्दांकन करून कवीने असे दर्शविले आहे की संत तुकारामांची अभंग रचना सर्वोत्तम आहे. त्यामुळे भागवत संप्रदायाचा संपूर्ण विकास झाला आहे.
या गाथेतून तुकाराम महाराजांचे स्वतःच्या खडतर ऐहिक आणि दिव्य परमार्थिक जीवनाविषयी त्यांची कहाणी ते स्वतःच सांगत आहेत याचा प्रत्यय येतो.
ऐहिक जीवन जगत असताना गाथेतील पहिल्याच अभंगात ते म्हणतात,
समचरण दृष्टी। विटेवरी साजिरी।।
तेथे माझी हरि।वृत्ती राहो॥१॥
*
आणिक नलगे।मायिक पदार्थ।
तेथे माझे आर्त।नको देवा॥२॥
*
ब्रह्मादिक पदे। दुःखाची शिराणी।
तेथे दुश्चित्त झणी ।जडो देसी॥३॥
तुका म्हणे त्याचे ।कळले आम्हा वर्म।
जे जे कर्म धर्म ।नाशवंत॥४॥
*
अर्थात~
१) हे हरी, तुझी सुंदर मुर्ती विटेवर उभी आहे. त्या मुर्तीचे चरणकमल व सर्वांभुतीची दृष्टी सम आहे. अशा तुझ्या ठिकाणी माझी मनोवृत्ती स्थिर राहो.
२) हे देवा, मला आणखी कोणत्याही माया पाशात अडकविणारी गोष्ट नको. त्याविषयी माझ्या मनात तृष्णाच राहू नये.
३) ब्रह्मदेव इत्यादींची मोठी पदे म्हणजे दुःखाचीच वतनदारी आहे. माझे चित्त अशा ठिकाणी लागूच नये.
या तिसऱ्या अभंगात तुकारामाने विठ्ठलाला झणी म्हटले आहे. (आपल्या अत्यंत प्रिय अशा मित्र-मैत्रिणीला किंवा सख्या~ साजणाला झणी, झडकरी असे संबोधण्याची प्रथा आहे. या झणी शब्दावरून तुकारामांच्या मनात पांडुरंगा विषयी किती प्रेम भाव आहे हे दिसून येते.)
४) अशा पदांची चुकून सुद्धा इच्छा माझ्या मनात उत्पन्न होऊ नये. आम्हाला या धर्माकर्माचे वर्म कळले आहे, हे तर सगळे नाशिवंतच आहे.
अत्यंत रसाळ वाणीने या अभंगात तुकाराम महाराज गीतेतील फार मोठे तत्व सांगून जातात. गाथा वाचत असताना क्षणोक्षणी पांडुरंगाची भक्ती हा एकच मुक्तीचा मार्ग आहे याची सामान्य संसारी माणसाला ते जाणीव करून देतात. अति सामान्य लोकांना शास्त्र कळत नाही, परंतु भक्ती करणे सहज कसे शक्य आहे हेच वेळोवेळी त्यांनी आपल्या अभंगांतून समजावले आहे.
मनुष्य व देव यांच्यातील द्वैत भाव संपूर्णपणे नाहीसा करून अनन्य भक्ती करणे हाच या गाथेचा विषय आहे. ते म्हणतात,
आयुष्य वेचे फुकासाठी।।
शाश्वत भक्ती हीच भवसागर तरुन जाण्यासाठी महाशक्ती आहे.
मज सोडवी दातारा।
कर्मा पासून दुस्तरा।।
करीसी अंगीकारा।।
तरी काय माझा भाग।।
जिवीच्या जीवना।
तुका म्हणे नारायणा||
संसार तापाने तुकाराम महाराज पोळले आहेत, म्हणून ते पांडुरंगाला साद घालत आहेत.
संसाराच्या तापे तापलो मी देवा।
करिता या सेवा कुटुंबाची।।
म्हणवुनी तुझे आठवले पाय।
ये बा माझे माय पांडुरंगे।
माय, बाप, बंधू, सखा हे सर्व एका पांडुरंगातच आहेत म्हणून ते म्हणतात,
जेणे घडे नारायणी अंतराय
होतं बाप माय वर्जावी ती।।
देवासाठी जवळच्या नातलगांनाही सोडावे लागले तरी हरकत नाही. प्रल्हादाने आपल्या पित्याचा, बिभीषणाने आपल्या वडील बंधूंचा आणि भरताने आईचा व राज्याचा त्याग केला. एक हरिचरण सर्वधर्म आहेत, त्या चरणांवाचून इतर सर्व उपाय अपायकारक व दुःखमूलकच आहेत.
(पूर्वसूत्र – त्यादिवशी आजोबांचा निरोप घेऊन मी बाहेर पडलो ते अनपेक्षितपणे बरंच कांही मिळाल्याचं समाधान घेऊन. अर्थात या सगळ्यामागचा कर्ता-करवता ‘तो’च होता! )
या घटनेनंतर माझ्या भावी आयुष्याला एक वेगळीच आनंददायी कलाटणी देणाऱ्या अशा कांही अनपेक्षित घटना लागोपाठ घडत गेल्या की आज इतक्या वर्षांनंतरही ते सगळं आठवताना मला जितकं सुखकारक वाटतं तितकंच अनाकलनीयही!
माझ्या आयुष्याला प्रत्येकवेळी असं अनोखं वळण देणाऱ्या त्या अनेक घटनांपैकी लगेचच घडलेल्या एका घटनेला निमित्त ठरला तो मला आलेला एक अनपेक्षित फोन!
मी अकोल्याहून रिलीव्ह झाल्यानंतर इथे पुण्यातील आमच्या झोनल-ऑफिसला चीफ मॅनेजर म्हणून जॉईन झालो ती जुलै २००० मधली गोष्ट. त्यानंतर लगेचच झालेली एम्. डी. व्हिजीट आणि त्यावेळी निर्माण झालेला तो ‘लॉंग पेंडिंग कंप्लेंट’ चा इश्यू हे जे सगळं रामायण घडलं ते मी जॉईन झाल्यानंतरच्या पहिल्याच महिन्यात. या संदर्भात निर्माण झालेल्या प्रश्नाच्या रूपातलं अचानक उद्भवलेलं ते चक्रीवादळ शांत होईपर्यंत अर्धा अधिक ऑगस्ट महिना उलटून गेला होता. त्या दरम्यान साठत गेलेली अनेक महत्त्वाची कामं मी हातावेगळी करत असतानाच एक दिवस अचानक तो फोन आला!
त्याकाळात मोबाईल्स नव्हते. ऑफिसचा लँडलाईन नंबर मी इमर्जन्सीसाठी आवश्यकच होता म्हणून फक्त आमच्या सांगलीतल्या घरी देऊन ठेवलेला होता. शिवाय रोज किंवा एक दिवसाआड घरी माझा संपर्क व्हायचा तो रात्री टेलिफोन बूथवरूनच. त्यामुळे हा माझ्या घरून आलेला फोन असायची शक्यता नव्हतीच. टेलिफोन ऑपरेटरने फोन कॉल कनेक्ट करून देताना ‘नाईक म्हणून एकजण बोलतायत’ असं सांगितलं होतं. त्यातून नेमका उलगडा झालाच नव्हता. फोन अॅटेंड केल्यावर समजलं, फोन भ. रा. नाईक सरांचा होता! मला आश्चर्यच वाटलं. सरांनी मला फोन कां केला असेल? आणि माझं हे पोस्टिंग, इथला नंबर हे सगळं त्यांना समजलं कसं?
सरांचा असा अचानक फोन येणं मला अनपेक्षित होतं. आज या फोनच्या निमित्ताने आम्ही खूप वर्षानंतर पुन्हा संपर्कात आलो होतो. बोलण्यासारखं खूप कांही होतं पण त्या बिझी श्येड्युलमधे मनमोकळ्या गप्पा होणं शक्यच नव्हतं. त्या क्षणीचा माझ्या मनातला हा विचार अलगद टिपून घ्यावा तसं सर म्हणाले,
“तू कामाच्या गडबडीत असणार आहेस याची मला कल्पना आहे पण.. “
“नाही हो सर. अहो ही कामं कधीच संपणारी नाहीत. त्याचं कांही विशेष नाहीय. बोला ना सर तुम्ही. माझं इथलं पोस्टिंग, फोन नंबर सगळं मिळवलंत कुठून? ” मी उत्सुकतेनं विचारलं.
“ते तू भेटशील तेव्हा सांगतो सगळं. मी काल संध्याकाळी राजू/नितिन कडे आलोय. उद्या प्रतिभाकडं मुंबईला गेलो कीं मग लगेच पुण्याला येणं होणार नाहीय. तू सध्या पुण्यातच आहेस असं समजलं तेव्हाच तुला फोन करायचं ठरवलं होतं. आज आॅफीस सुटल्यानंतर तू येऊ शकतील कां राजूकडे? म्हणजे भेट होईल. बघ जमलं तर. “
सरांच्या बोलण्यातून त्यांची भेटण्या-बोलण्याची ओढ प्रकर्षाने जाणवत होती. त्यांची धाकटी मुलगी राजलक्ष्मी आणि जावई नितिन देशपांडे पुण्यातच रहात असत. सर त्यांच्याकडे आले होते. ते दोघेही साहित्यिक. यादृष्टीने आम्ही तिघेही समानधर्मी. माझ्या ऑडिट टेन्युअरमधे माझा पुण्यात जेव्हा सलग मुक्काम असायचा तेव्हा झालेल्या आमच्या मोजक्या भेटी आणि गप्पांनंतर खूप दिवसांनी सरांच्यामुळे आज त्या दोघांनाही पुन्हा भेटण्याचा योग येणार होता.
“सर, मी येईन नक्की. ” मी मनापासून म्हणालो.
अहमदनगर आणि नंतर अकोला या लागोपाठच्या बदल्या आणि तिथले त्या त्या वेळचे व्याप यामुळे त्या मधल्या काळात मला फारसा कुणाशीच संपर्क ठेवता आला नव्हता आणि अर्थातच याला नाईकसरही अपवाद नव्हते. असं असताना मुद्दाम माझा नंबर मिळवून त्यांनी मला फोन करावा याचं मला आश्चर्य वाटलं आणि आनंदही! या आधीच्या अगदी सुरूवातीच्या भागांमधे मी सविस्तर वर्णन केलेल्या प्रसंगांपैकी नाईकसरांच्या भेटींच्या संदर्भातले कांही मोजकेच प्रसंग आहेत. तरीही आम्हा दोघांच्या मनातला परस्परांबद्दलचा सद्भाव आणि आमचे ऋणानुबंध यांची कल्पना येण्यासाठी ते पुरेसे आहेत. त्या मोजक्या प्रसंगात वर्णन केल्याप्रमाणे त्या त्या प्रत्येकवेळी सर जेव्हा जेव्हा मला भेटले ते अगदी योगायोगाने भेटावेत तसेच पण त्या सगळ्याच भेटी मला खूप कांही देण्यासाठी ‘त्या’नेच घडवून आणलेल्या असाव्यात तशा अतर्क्यच होत्या माझ्यासाठी! या संदर्भातली खूप वर्षापूर्वीची मी माधवनगर शाखेचा मॅनेजर म्हणून चार्ज घेतलेल्या पहिल्या दिवशीच अचानक झालेली सरांची भेट या अर्थाने प्रातिनिधिक ठरावी अशीच होती! आज अशा सगळ्या घटना प्रसंगांचं मनोमन विश्लेषण करत असताना तर सरांशी झालेल्या सगळ्याच भेटींमधलं हे वेगळेपण मला अधिकच लख्ख जाणवतंय. आणि अर्थातच आज सरांचा फोन आल्यानंतर झालेली आमची भेटही अशीच एक अतिशय मोलाची आठवण म्हणून माझ्या मनात मी कायमची जपून ठेवलीय!
मी ऑफिस सुटल्यावर परस्परच सरांना भेटायला देशपांडे कुटुंबीयांच्या घरी गेलो. त्या सर्वांना भेटणं, मनसोक्त गप्पा सगळंच अपेक्षेप्रमाणे भरपूर आनंददायी होतं. सरांनी नेहमीप्रमाणे माझ्या लेखनप्रवासाबद्दल आपुलकीने चौकशी केली. सरांचं विशेषत: आध्यात्मिक विषयांवरील लेखन ही त्यांची खासियत होती. शिवाय त्यांच्या मनात माझ्या कथा लेखनाबद्दलही विशेष औत्सुक्य आणि कौतुक होतं. त्यांच्या मनात असणारा माझे बाबा आणि आम्ही कुटुंबीय यांच्याबद्दलचा लोभच या कौतुकाला निमित्त ठरत असावा. कारण बँकेतल्या वाढत्या जबाबदाऱ्या आणि कामांचे व्याप यालाच माझं प्राधान्य होतं जे मी आवडीने आणि मनापासून करत होतो. त्यामुळेच आवड असूनही फारसं लेखन होत नसल्याची खंतही मला कधी जाणवतही नव्हती. मनातलं कुणाशी तरी मोकळेपणानं बोलून टाकावं असं कधीकधी उत्कटतेनं वाटतं तेव्हाच आपण जवळच्या व्यक्तींसमोर मनापासून ते व्यक्त करतो, तसंच माझं लेखनाच्या बाबतीत होत असे. कितीतरी कथाविषय सुचायचे, मनात ठाण मांडून रहायचे, कधी कधी खूप त्रासही द्यायचे तेव्हाच मुद्दाम वेळ काढून त्याला कथारूप दिलं जायचं. या अर्थाने माझं लेखन स्वान्त सुखायच असायचं. सरांनी प्रत्येकवेळी केलेल्या कौतुकाइतकंच त्यांनी माझ्या कथा आवर्जून वाचून त्यांचं केलेलं सखोल विश्लेषण मला प्रोत्साहित करणारं ठरत असे.
त्यादिवशी सहज गप्पांच्या ओघात सरांनी ‘राजलक्ष्मी आणि नितिनने त्यांची स्वतःची ‘चिरानी प्रकाशन’ संस्था सुरू केल्याचं’ ही आवर्जून सांगितलं. ती तासाभराची भेट आवरती घेत गप्पा संपवून मी सरांना नमस्कार करून सर्वांचा निरोप घेऊन बाहेर पडलो.
तिथून बाहेर पडल्या क्षणापासून घरी पोहोचेपर्यंत सरांच्या संदर्भातल्याच विचार आणि आठवणींनी मनात गर्दी केली होती. पण दुसऱ्या दिवशी नेहमीचं धावतं रुटीन नेहमीच्याच वेगाने पुन्हा सुरू झालं आणि सरांच्या आठवणींचा कप्पा मग आपोआपच बंद झाला.
सरांची अचानक झालेली ही भेट वरवर पहाता योगायोगाने घडलेल्या एखाद्या घटनेसारखी वाटली तरी प्रत्यक्षात ती तशी नव्हती. ती भेट लवकरच मला अमूल्य असं कांही देण्यासाठी एक निमित्त ठरणार होती हे मला तेव्हा माहित नव्हतं एवढंच!
☆ “नवीन वर्षाला सामोरे जाताना…” ☆ श्री जगदीश काबरे ☆
दर वर्षाप्रमाणे हे वर्ष संपत आले आहे आणि नवीन वर्षाचे द्वार किलकिले होत आहे, ही जाणीव ज्या क्षणी होते त्या क्षणी मनात एक अनामिक हेलकावे खाणारी भावना निर्माण होते. मनाच्या कोपऱ्यात दडलेल्या आठवणी जाग्या होतात, गेल्या बारा महिन्यांत आपण काय मिळवले, काय गमावले, कोणत्या गोष्टी साध्य झाल्या, कोणत्या राहिल्या, कोणावर रागावलो, कोणावर प्रेम केले, कोणते नातेसंबंध घट्ट झाले आणि कोणत्या नात्यांना तडे गेले, या सगळ्यांचे एक अदृश्य लेखांकन सुरू होते. मन एक विचित्र लेखापाल आहे. ते फक्त आर्थिक व्यवहारांचेच नाही तर भावनिक, नैतिक आणि आत्मिक व्यवहारांचेही हिशेब ठेवते. वर्ष संपतानाच ते ही सारी खाती उघडते आणि आपल्यासमोर ठेवते. मनाने मांडलेला हा लेखाजोखा पाहून धडाक्यात आपण कधी लाजतो, कधी हसतो, कधी खंतावतो, कधी पस्तावतो आणि कधी अभिमानाने छाती फुगावतोही. आत्मपरीक्षण हा एकमेव असा आरसा आहे जो कधी खोटं बोलत नाही; तो कितीही कठोर वाटला तरी त्यात आपली खरी प्रतिमा दिसते आणि हे आत्मपरीक्षणच नवीन वर्षाच्या स्वागताची खरी सुरुवात ठरते. नवीन वर्ष म्हणजे फक्त कॅलेंडर बदलणे नाही; तर ते मनाला नवा अनुभव घेण्यासाठी, नव्या वाटांचे आमंत्रण स्वीकारण्यासाठी तयार करणारी घटना आहे. बदलाचा स्वीकार करत पुन्हा एकदा नव्याने जीवनाची सुरुवात करण्याचा क्षण आहे.
दर वर्षाच्या अखेरीस जेव्हा कॅलेंडरची शेवटची पानं वाऱ्याने हलू लागतात, तेव्हा मनात एक अतिशय विचित्र पण गोडसं अस्वस्थपणं जन्माला येतं. वर्ष संपतंय, वेळ सरतोय, आपण कुठे येऊन पोहोचलो, आपण काय झालो, आपण कसे बदललो या सगळ्या प्रश्नांची एक शांत, पण अत्यंत खोल लाट मनावर आदळते. संपूर्ण वर्षभर आपण जगतो, धावतो, पडतो, उठतो, स्वप्नं पाहतो, जपत राहतो, चुकत राहतो, शिकत राहतो. पण या अखेरीच्या काही दिवसांत वेळ जणू मंदावतो आणि आपल्याला थांबवून म्हणतो, “स्वतःकडे एकदा नीट पाहिलंस का? ” वर्षभराच्या धांदलीत आपण स्वतःलादेखील भेटत नाही; पण वर्षाच्या या टप्प्यावर मात्र आपल्या अंतरंगाची दारं स्वतःच उघडू लागतात. आत्मपरीक्षण हा शब्द फक्त पुस्तकी नाही, तर प्रत्यक्ष अनुभवाचे गाठोडे आहे. या क्षणी आपण नुसते विचार करत नाही; आपण स्वतःला पुन्हा एकदा नव्याने अनुभवत असतो. आपण काय होतो, आपल्याला काय व्हायचं होतं आणि काय झालो, काय व्हायचं आहे, या तीनही काळांचा संगम जणू एखाद्या पवित्र क्षणासारखा सामोरा येतो. हा क्षण हलका नसतो; तो आपल्या अस्तित्वाला खडसावणारा, पण त्याचबरोबर हळुवार स्पर्श करणारा असतो. हा क्षण सांगतो, “तू जगलास, पण आता जगण्याचा अर्थही समजून घे. “
निसर्गाच्या काळाचा प्रवासही याच वेळी आपल्या मनाला अधिक जाणवतो. सूर्याच्या भोवती पृथ्वीचे ३६५ दिवसांचे परिभ्रमण हे फक्त खगोलशास्त्राचे गणित नाही; ते आपल्या जीवनाशी घट्ट जोडलेले एक अविचल सत्य आहे. पृथ्वी एका स्थानी थांबत नाही, मग आपण का थांबावे? पृथ्वीचा प्रवास आपल्याला सांगतो की जीवन प्रवाही असलं पाहिजे… स्थिर नाही, धडपडणारं असलं पाहिजे… गोठलेलं नाही. पृथ्वी जशी स्वतःभोवती फिरते, तशी आपणही दिवसभर आपल्या भावनांभोवती, जबाबदाऱ्यांभोवती, नात्यांभोवती फिरत असतो. पृथ्वी जशी सूर्याभोवती फिरते, तशी आपल्या आकांक्षा, स्वप्नं, उद्दिष्टं याभोवती आपण परिभ्रमण करत असतो. दिवस-रात्र तयार होणं म्हणजेच आपल्या भावना उचंबळणं आणि पुन्हा शांत होणं. ऋतूंचे फेरबदल हे मनाच्या बदलत्या अवस्थांचेच प्रतिबिंब आहेत. कधी आपल्यात वसंत फुलतो, नवी उमेद उगवते. कधी उन्हाळा तापतो, अडचणी वाढतात. कधी पावसाळा भावनांना भिजवतो, मन ओलाव्यात भिजून शांत होतं आणि कधी हिवाळा जणू मनाला गारठवतो, जिथे आपण स्वतःला झाकून घेतो, शांत राहतो, थंड विचारांतून नवे निर्णय जन्माला घालतो. बदलत्या ऋतूंमध्ये जगणं म्हणजे बदल स्वीकारणं. कालगणना म्हणजे निसर्गाने दिलेली वेळ मोजण्याची पद्धत नव्हे, तर बदलांना समजून घेण्याची कला आहे.
ही कालगणना आदिमानवाने निरीक्षणातून निर्माण केली. सूर्य कुठे उगवतो, कुठे मावळतो, चांदण्यांच्या हालचालींमध्ये काय लय आहे, पावसाचे ढग का येतात, समुद्रात भरती-ओहोटी कोणत्या क्षणी वाढते, या सगळ्या निसर्ग एक नैसर्गिक घटनांचे निरीक्षण करून काळगणनेचा पाया घातला गेला. ही काळाची शिस्त होती आणि माणसाने त्या शिस्तीत स्वतःच्या आयुष्याला वळण लावले. पृथ्वी स्थिर नाही, म्हणून वेळही स्थिर नाही. वेळ वाहते, तसंच जीवनही वाहतं. या वाहण्याच्या प्रवाहात वर्ष संपतं म्हणजे आपल्याला आपल्या अस्तित्वाच्या महासागरात पुन्हा एकदा डुंबण्याची संधी मिळते.
या सर्व नैसर्गिक समन्वयाच्या पार्श्वभूमीवर माणसाने संकल्पांची निर्मिती केली. वर्ष संपतं म्हणून काही तरी बदल करायचा, स्वतःला सुधरायचं, काही हवं ते साध्य करायचं ही भावना माणसामध्ये हजारो वर्षांपासून आहे. आजही नवीन वर्षाचा पहिला दिवस म्हणजे जणू कोऱ्या पानावर लिहिण्याची संधी. पण हे पान नवीन असलं तरी हातातील अक्षरं तीच असतात. म्हणूनच जास्तीत जास्त संकल्प काही दिवसांत विरतात. संकल्प करण्याचं काम सोपं असतं, पण संकल्प टिकवणं कठीण असतं. कारण संकल्प हे क्षणिक प्रेरणेचे फलित असतात, तर त्यांना टिकवणारी गोष्ट म्हणजे शिस्त. प्रेरणा नाजूक असते; ती येते आणि जाते. शिस्त मात्र कठोर असते; ती येत नाही, ती निर्माण करावी लागते. जणू लहानसा धागा असतो दिसायला बारीक, पण त्याची पकड मजबूत असते. शिस्त म्हणजे स्वतःला सतत म्हणत राहणं. “मी करू शकतो… आणि मला हे करायचंच आहे. ” याचे स्वतःला सतत स्मरण करून देणं. आजच्या धावपळीत, ताणतणावात, मोबाईलच्या व्यसनात, अनियमित झोपेत, गोंधळलेल्या भावनांमध्ये शिस्त राखणं हेच कठीण होतं. म्हणूनच संकल्प टिकत नाहीत. आपले संकल्प हे मोसमी पावसासारखे सातत्य ठेवत नाहीत. ते सातत्याने पडणाऱ्या हलक्या रिमझिम पावसासारखे असले पाहिजेत. ज्यातून हळूहळू सवयी उगवतात, आणि सवयींमधून बदल फुलतो.
आत्मपरीक्षण म्हणजे आपल्यातल्या सत्याचा आपणच सामना करणे. ते आपल्याला सांगतं की, आपण कोठे चुकीचे वागलो, कुठे रागाने उत्तर दिलं, कुठे अहंकाराने नातं दुखावलं, कुठे आळसाने संधी गमावली, कुठे जिद्दीने यश मिळवलं, कुठे प्रेमाने नातं जपलं. आत्मपरीक्षण म्हणजे स्वतःशी प्रामाणिकपणे केलेला संवाद. हा संवाद कधी कधी वेदनादायक असतो; पण तितकाच मनाला शुद्ध करणाराही असतो. नदीत स्नान केल्यावर जसा ताजेपणा येतो, तसाच आत्मपरीक्षणानंतर विचार शुद्ध होतो. मन जड असलं तरी हलकं वाटू लागतं. आत्मपरीक्षण करताना आपण आपला स्वभाव, आपली चुकांची पद्धत, आपल्यातील कमकुवत बाजू, तसेच आपल्या चांगल्या गुणांचीही जाण ठेवतो. आपण कोणाला दुखावले असेल तर ती खंत आपल्याला जाणवते. कुणाचा उपकार राहिला असेल तर त्याची जाणीव होते. जे स्वप्न आपण पूर्ण करू शकलो नाही त्याची हुरहूर राहते पण पुन्हा प्रयत्न करण्याची उमेदही निर्माण होते. ज्या क्षणी आपण स्वतःला स्वीकारतो, त्या क्षणीच नवीन वर्षाची पहिली खरी सुरुवात होते.
खरेतर नवीन वर्षच नाही, तर प्रत्येक दिवस हा नवा असतो. पण वर्षाचा पहिला दिवस हा नवेपणाचे प्रतीक आहे. कारण संपूर्ण जग त्या दिवशी स्वतःला नव्याने परिभाषित करत असतं. जगण्याचा अर्थ पुन्हा शोधायची ही संधी आहे. या संधीचा स्वीकार करताना मनात एक स्वच्छ, निर्मळ आशा जन्माला येते. आशा म्हणजे जगण्यासाठी नव्या दमानं चालण्यासाठी प्रोत्साहित करणारं कारण! आशा नसती तर माणूस पडल्यावर उठला नसता. आशा म्हणजे मनाचा सूर्य. अंधाऱ्या दिवसांत हीच आशा आपल्याला उजेड देते. नवीन वर्ष म्हणजे या आशेचा प्रकाश अधिक तेजोमय होण्याचा क्षण!
या वर्षात आपण अनेक गोष्टी अनुभवल्या… काही चांगल्या, काही वाईट, तर काही कठीण, काही अप्रिय आणि काही सुंदरही. या सर्व अनुभवांकडे आपण कसं पाहतो हे महत्त्वाचं आहे. चांगल्या गोष्टींचा आनंद घेणं सोपं असतं; पण अप्रिय गोष्टींनी दिलेल्या भानामुळे त्यांचं आभार मानणं हे आत्मपरीक्षणानं दिलेलं धैर्य असतं. दुखापत करणाऱ्या अनुभवांमध्येही ज्ञान असतं. अपयश आपल्याला शिकवतं, फसवणूक आपल्याला सावध करते, तुटलेली नाती आपल्याला मूल्यांची जाणीव करून देतात. या वर्षात कोणीतरी आपल्याला साथ दिली असेल, त्यांचे आभार मानणंही आत्मपरीक्षणाचाच भाग आहे. कधी कधी “धन्यवाद” आणि “माफ करा” या दोन शब्दांत शहाणपण दडलं असतं.
निसर्गाकडून आपण अजून एक मोठा धडा शिकू शकतो. निसर्ग कुठलीही गोष्ट कायमस्वरूपी धरून ठेवत नाही. वसंत फुलतो, पण तोही जातो. पावसाळा येतो, पण थांबतो. थंडी कडक होते, पण हळूहळू हवीहवीशी वाटायला लागते तेवढ्यात तीही जाते. आपल्यालादेखील हेच शिकायचं आहे की, राग धरून ठेवायचा नाही, चिडचिड जपून ठेवायची नाही, दु:ख कायम मनात ठेवून कुढायचं नाही. भावना या ऋतूंप्रमाणे येऊ द्यायच्या, पण जड होऊ द्यायच्या नाहीत. नवीन वर्ष म्हणजे जुन्या भावनांचं ओझं हलकं करून पुढे सरकणं! जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टीही वर्ष बदलताना बदलते. गताकालच्या अनुभवामुळे आपण थोडे अधिक सहनशील होतो, थोडे अधिक समंजस होतो, थोडे अधिक शांत विचाराचे होतो. आपल्याला समजायला लागतं की, माणसं परिपूर्ण नसतात; आपणही नाही. त्यामुळे चुकाही होतात, पण सुधारण्याची इच्छा असेल तर काहीही शक्य आहे. मनात सकारात्मकतेचा ओलावा आला की, नातीही हिरवीगार होऊ लागतात. राग कमी होतो, शब्द सौम्य होतात, हसू सहज येऊ लागतं, आणि मनात शांततेचा झरा वाहू लागतो. ही शांतता म्हणजे नवीन वर्षाची सर्वात मोठी देणगी. यात निसर्गाची शिस्त आपल्याला दररोज शिकवत असते. सूर्योदय एका निश्चित वेळी होतो, सूर्यास्तही निश्चित वेळेला. चंद्राची कला निश्चित क्रमाने बदलते. वृक्ष ठरावीक ऋतूत पालवी धरतात. ही शिस्त पाळणं हा त्याचा स्वभावच आहे. माणसानेही हीच शिस्त रोजच्या जीवनात आणली तर तो केवळ यशस्वीच नाही तर अधिक संतुलित, समाधानी आणि शांत होईल. आरोग्य, आहार, वेळेचं नियोजन, मनाची स्थिरता, नात्यांची काळजी, कामातील सातत्य, ही सगळी शिस्त आपल्याला अंतर्बाह्य मजबूत करते.
या पार्श्वभूमीवर आपण नवीन वर्षाचं स्वागत करताना आपण मनात एक स्वच्छ, निर्मळ आणि प्रेमळ भावना ठेवू शकतो. स्वतःला माफ करणं, इतरांना माफ करणं, भूतकाळाला स्वच्छ मनानं स्वीकारणं, भविष्याला घाबरून न जाता त्याला धीराने आणि धैर्यानेही सामोरं जाणं, यातच नवीन वर्षाचं खरं सौंदर्य दडलं आहे. आपण निसर्गाचा भाग आहोत, त्याच्यासारखं आपल्यालाही वाढता आलं पाहिजे, फुलता आलं पाहिजे. जगण्यासाठी आशा हवी, पण आशेला साथ देण्यासाठी आत्मविश्वास हवा, आत्मविश्वासाला दिशा देण्यासाठी संकल्प हवा आणि संकल्पाला टिकवण्यासाठी शिस्त हवी. या चारही गोष्टींचा सुंदर संगम म्हणजे नवीन वर्षाचे स्वागत करणे होय.
या सर्व भावनांनी नवीन वर्ष तुमच्यासाठी सुख, शांती, आरोग्य, आनंद, प्रगती आणि समाधान घेऊन येवो. तुमच्या आयुष्यात निरंतर नवे विचार उगवोत, नवी स्वप्नं फुलोत, नवी ध्येयं ठरवून त्यांना पूर्ण करण्याची जिद्दही वाढत राहो. पृथ्वीप्रमाणे गतिमानता, सूर्याप्रमाणे तेज, चंद्राप्रमाणे शांती आणि ऋतूंसारखी बदल स्वीकारण्याची वृत्ती तुमच्या प्रत्येक दिवसात दुग्गोचार होत राहो. तुमच्या मनातील संकल्प केवळ शब्द राहू नयेत, तर कृती बनावेत; कृती सवयींत रुपांतरीत व्हाव्यात आणि त्या सवयीनी तुमचे जीवन अधिक सुंदर व्हावे. नवीन वर्ष तुमच्या आयुष्यात उजेड, उमेद, उर्जा आणि सौंदर्य घेऊन येवो—हीच मनःपूर्वक सदिच्छा.
☆ विवाह : ‘संस्कार’ की इव्हेंट मॅनेजमेंट?☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆
एका लग्नसमारंभाला उपस्थित राहायचं म्हणून गेलो होतो. मोठया घरचं लग्न होतं. वधू वर उच्चशिक्षित होते. समाजातील उच्चभ्रू मंडळी कार्यक्रमासाठी हजर होती. होमाचा विधी सुरु होता. वधुवर होमाला प्रदक्षिणा करत होते. गुरुजींचा मंत्रघोष सुरु होता. दोन फोटोग्राफर एक फोटो काढणारा आणि दुसरा व्हिडीओ शूटिंग करणारा यांची धावपळ सुरु होती. कॅमेऱ्यांच्या फ्लॅशचा लखलखाट चालू होता. होमाचा विधी आपल्याला कॅमेऱ्यात कशा प्रकारे बंदिस्त करता येईल याची धडपड चालली होती. त्यामुळे मध्येच गुरुजींना थांबावे लागत होते. त्याबद्दलची नाराजी गुरुजींच्या चेहऱ्यावर स्पष्टपणे दिसत होती. पण सगळ्यांपुढे गुरुजी अगतिक झालेले दिसत होते.
फोटोग्राफर्स वधूवरांना विविध सूचना देत होते. ” थोडं उजवीकडे बघा. मान सरळ आणि समोर. थोडं हसा. इ. ” वधूवरांना देखील त्या विधीपेक्षा त्या चाललेल्या चित्रीकरणात जास्त आनंद दिसत होता. माझ्या मनात आलं की या सगळ्या आधुनिकीकरणाच्या गडबडीत आपण आपल्या चांगल्या विधीपरंपरांची वाट लावली, नाही का? आपल्या हिंदू संस्कृतीत ज्यांना सोळा संस्कार म्हटलं जातं त्यातील एक संस्कार म्हणजे विवाह. तो एक सुंदर सोहळा आहे. सोहळा म्हटलं की कुटुंबातील सगळ्यांनी एकत्र येणं, आनंदाने त्यात सहभाग घेणं या सगळ्या गोष्टी आल्या. हा भावनांचा उत्सव असतो. अशा सोहळ्यात पूर्वी गाणी, गप्पा गोष्टी, जेवताना म्हणायचे श्लोक, नाव घेणे यासारख्या प्रकारांनी कार्यक्रमाची रंगत वाढत होती. मुहूर्ताचे गहू दळले जात. घरातील गृहिणींची त्यासाठी होणारी लगबग, त्यातील पारंपारिक गाणी या सगळ्या गोष्टी कार्यक्रमाला एक वेगळा रंग आणत. पण आता हे सगळे प्रकार जणू कालबाह्य झाल्यासारखे दिसतात. त्यासाठी कोणाला वेळही नाही आणि त्यांची माहितीही नसते.
विवाह सोहळा स्मरणीय जरूर झाला पाहिजे. त्यासाठी उत्तम नियोजन जरूर झाले पाहिजे. त्यातील आठवणी देखील जपून ठेवल्याच पाहिजेत यात दुमत नाही. पण कुठेतरी लग्नविधी आणि आधुनिकता यांचा सुरेख मेळ घालता आला पाहिजे. पण हल्ली विधी कमी आणि उपचार जास्त असा प्रकार होत चालला आहे.
लग्नसोहळा असो की अन्य कोणताही कार्यक्रम, हल्ली त्याला दिखाऊपणाचे स्वरूप जास्त येऊ लागले आहे. या सगळ्या गोष्टी सोहळा कमी आणि इव्हेंट जास्त असा प्रकार होतो आहे. इव्हेंट मॅनेजमेंट या नावाचा स्वतंत्र प्रकारच हल्ली अस्तित्वात आला आहे. या सगळ्या गोष्टींमुळे लग्न समारंभासाठी खर्चही वाढला आहे. मेहंदी, वधूवरांचे आणि अन्य जवळच्या नातेवाईकांचे मेकअप, थीम सॉंग्स या सगळ्या गोष्टींवर अवाढव्य खर्च होतो आहे.
पूर्वी घरातील लग्नसमारंभ वा अन्य कोणताही कार्यक्रम असला तर घरातील किंवा नात्यातील लोक एकत्र येऊन त्या कार्यक्रमाची जबाबदारी वाटून घेत असत. हल्ली कोणालाच वेळ नसतो. त्यामुळे एका दृष्टीने इव्हेंट मॅनेजमेंट सारख्या गोष्टी या काळाची गरज आहेतच. त्यात आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर होतो. सोहळा अधिक आकर्षक आणि देखणा होतो. इंग्रजी शब्द वापरायचा तर ‘ कॅची ‘ होतो. पण त्यातील नैसर्गिकपणा, गाभा कुठेतरी हरवून जातो.
अनेक नवीन गोष्टी या लग्नसोहळ्यासारख्या पारंपरिक कार्यक्रमात शिरल्या आहेत. त्या चांगल्या की वाईट हे जाणकारांनी ठरवावे. अशा गोष्टींमध्ये प्री वेडिंग शूट, वेगवेगळ्या पोझिशन्समध्ये फोटो काढणे, लग्नाच्या आधी वधूवरांनी एकत्र येऊन डान्स करणे, ते डान्स बसवण्यासाठी आधी सराव करणे, त्यासाठी अगदी कोरिओग्राफरची मदत घेणे या गोष्टी होत असतात. एका लग्न समारंभात तर एका बाजूला विधी सुरू होते आणि दुसऱ्या बाजूला मोठ्या पडद्यावर वधू-वरांचे प्री वेडिंग शूट दाखवण्यात येत होते. जमलेली सगळी मंडळी हे प्री वेडिंग शूट पाहण्यात मग्न होती. लग्नाचे जे विधी सुरू होते, त्याकडे कोणाचेही लक्ष नव्हते. फक्त वधू वर, त्यांचे आई-वडील आणि गुरुजी एवढेच त्या सोहळ्यात मग्न होते. मला हा सगळा प्रकार विचित्र वाटला.
वर सांगितलेल्या सगळ्या गोष्टींच्या निमित्ताने वधुवर लग्नापूर्वीच अनेकदा एकत्र येत असतात. त्यातून कदाचित एकमेकांना अधिक जाणून घेणे, आवडीनिवडी समजून घेणे यासारख्या गोष्टींनाही मदत होत असावी. पण लग्नानंतर एकमेकांच्या सहवासाची जी उत्सुकता असते ती नक्कीच हरवत असावी. कसा असेल माझा जीवनसाथी? तो मला समजून घेईल का? अशा अनेक गोष्टींची उत्सुकता असते. मधुचंद्राचा रोमांचक कालावधी असतो परंतु या सगळ्या गोष्टी या आधुनिकतेच्या गडबडीत हरवत असाव्यात.
हृदयनाथ मंगेशकर यांनी गायलेले एक छान गाणे आहे.
लाजून हासणे अन् हासून ते पहाणे
मी ओळखून आहे सारे तुझे बहाणे
किती सुंदर ओळी! या गोष्टी जेव्हा दोघे अनोळखी असतात आणि एकमेकांच्या सहवासासाठी उत्सुक असतात तेव्हाच त्यातील गोडी अधिक असेल हे सुज्ञास सांगणे न लगे.
जे जे नवीन आणि आधुनिक तेथे सगळेच वाईट आहे असे नाही काळानुसार काही गोष्टी बदलायला हव्यातच आपणही जुन्या गोष्टी टाकून देऊन नवीन गोष्टींचा स्वीकार करायला हवा परंतु जुन्या गोष्टी सगळ्याच टाकाऊ नसतात किंवा सगळ्याच नवीन गोष्टी चांगल्या असतात असेही नाही म्हणून दोघांचा सुवर्णांमध्ये साधता आला पाहिजे हा जेव्हा होईल तेव्हा आपले जीवन अधिक, आनंदी, सुखी आणि समाधानी होईल. आपल्या मुलांच्या लग्नात खर्चाचे पारडे जड असावे की संस्कारांचा भाग महत्वाचा असावा हे संबंधितांनी विचारपूर्वक ठरवणे आवश्यक आहे.
रोज व्यायाम करताना योग गुरु यांच्या तोंडून काही शब्द वारंवार ऐकायला मिळतात. त्यांचे ऐकल्याने फायदे होतात हेही अनुभवाने लक्षात आले आहे. आणि ते वेळोवेळी त्या बद्दल माहिती सांगत असतात. तसेच एक शब्द कायम त्यांच्या तोंडी असतो. तो म्हणजे तीस सेकंद. “थर्टी सेकंड होल्ड करेंगे”
योगासनांमध्ये कोणत्याही स्थितीत ३० सेकंद स्थिर राहण्याला विशेष महत्त्व आहे. सुरुवातीला आपण फक्त हालचाल करतो, पण जेव्हा आपण त्या स्थितीत थांबतो, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने त्याचे फायदे शरीराला मिळायला सुरुवात होते.
३० सेकंद स्थिर राहण्याचे प्रमुख फायदे
१. स्नायूंची लवचिकता वाढते (Flexibility)
जेव्हा आपण ३० सेकंद एखादे आसन धरून ठेवतो, तेव्हा स्नायूंना ताणले जाण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळतो. यामुळे स्नायूंमधील कडकपणा कमी होऊन शरीर लवचिक बनते.
२. रक्ताभिसरण सुधारते
विशिष्ट स्थितीत थांबल्यामुळे शरीराच्या ठराविक भागावर दाब येतो किंवा तिथे रक्तपुरवठा अधिक होतो.
३० सेकंदांच्या काळानंतर जेव्हा आपण आसन सोडतो, तेव्हा त्या भागात ताजी आणि ऑक्सिजनयुक्त रक्त प्रवाह वाढतो.
३. मानसिक स्थिरता आणि संयम प्राप्त होतो.
योगासन म्हणजे केवळ शारीरिक कसरत नाही. एकाच स्थितीत ३० सेकंद स्थिर राहिल्याने मन शांत होते, एकाग्रता वाढते आणि चंचलता कमी होते. यामुळे तणाव कमी होण्यास मदत होते.
४. स्नायूंची ताकद
स्वतःच्या शरीराचे वजन एका विशिष्ट स्थितीत ३० सेकंद पेलल्यामुळे स्नायूंची सहनशक्ती (Endurance) आणि ताकद वाढते.
५. श्वसनावर नियंत्रण
आसनात स्थिर असताना संथ आणि दीर्घ श्वसन करणे सोपे जाते. ३० सेकंदांच्या या काळात फुफ्फुसांची कार्यक्षमता वाढते आणि शरीरातील प्रत्येक पेशीपर्यंत प्राणवायू पोहोचतो.
तीस सेकंद ही खरी सुरुवात असते. ती सवय लागली की पुढे वेळ वाढवता येते. हे तीस सेकंद फक्त व्यायामासाठी महत्वाचे असतातच पण इतर बऱ्याच ठिकाणी महत्वाचे असतात. जसे….
१. जीव वाचवण्यासाठी (Life-Saving Moments)
अनेकदा अपघात किंवा आपत्कालीन परिस्थितीत फक्त ३० सेकंदांचा उशीर किंवा तत्परता जीव वाचवू शकते.
रस्ता ओलांडताना घेतलेला ३० सेकंदांचा निर्णय.
हृदयविकाराचा झटका वैद्यकीय आपत्कालीन स्थितीत मिळणारी तातडीची मदत.
२. संधीचे सोने करण्यासाठी
व्यावसायिक जगात ‘एलेव्हेटर पिच’ संकल्पना प्रसिद्ध आहे. एखाद्या मोठ्या व्यक्तीला किंवा गुंतवणूकदाराला भेटण्याची संधी मिळाली, तर विचार मांडण्यासाठी फक्त ३० सेकंद असतात. हे ३० सेकंद भविष्य बदलू शकतात.
३. पहिला प्रभाव (First Impression)
मानसशास्त्रांनुसार, आपण जेव्हा एखाद्या नवीन व्यक्तीला भेटतो, तेव्हा ती व्यक्ती आपल्याबद्दलचे मत पहिल्या ३० सेकंदांतच बनवते. पेहराव, बोलण्याची पद्धत आणि आत्मविश्वास या ३० सेकंदांत समोरच्यावर छाप पाडतो.
४. खेळातील महत्त्व
धावण्याच्या शर्यतीत किंवा फुटबॉल, कबड्डी सारख्या खेळांत शेवटचे ३० सेकंद पूर्ण खेळाचा निकाल बदलू शकतात. हारलेली टीम या काळात जिंकू शकते किंवा जिंकणारी टीम पराभूत होऊ शकते.
५. डिजिटल युग आणि लक्ष (Attention Span)
आजच्या सोशल मीडियाच्या काळात (Reels, Shorts) प्रेक्षकांचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी फक्त ३० सेकंद मिळतात. जर आशय पहिल्या ३० सेकंदांत आवडला नाही, तर लोक तो सोडून देतात.
ध्यानासाठी ३० सेकंद खूप लहान वाटू शकतात. पण मनाला शांत करण्यासाठी, भरकटलेल्या मनाला वर्तमानात आणण्यासाठी ३० सेकंद अत्यंत महत्वाचे असतात.
सध्याच्या धावपळीच्या जीवनात ३० सेकंदांचे ध्यान ‘माइंडफुलनेस ब्रेक’ म्हणून काम करते.
ध्यानात तीस सेकंदांचे महत्त्व खालीलप्रमाणे सांगता येईल:
१. त्वरित तणावमुक्ती मिळते.
जेव्हा आपण खूप कामात असतो किंवा चिंतेत असतो, तेव्हा फक्त ३० सेकंद डोळे मिटून दीर्घ श्वास घेतल्यास शरीरातील ‘कोर्टिसोल’ (Stress Hormone) पातळी कमी होण्यास मदत होते. यामुळे मज्जासंस्था शांत होते.
२. मेंदूला ‘रिसेट’ करण्याची संधी मिळते.
संगणक हँग झाल्यावर जसे आपण तो रिस्टार्ट करतो, तसेच ३० सेकंदांचे ध्यान मनासाठी ‘Reset Button’ सारखे काम करते. हे मनातील विचारांचा कोलाहल थांबवून नवीन ऊर्जेने काम करण्यास तयार करते.
३. एकाग्रता वाढते.
एका कामावरून दुसऱ्या कामाकडे वळताना जर ३० सेकंद शांत बसून श्वासावर लक्ष केंद्रित केले, तर आपली एकाग्रता वाढते. यामुळे कामात चुका होण्याचे प्रमाण कमी होते.
४. भावनिक स्थिरता
एखाद्या गोष्टीचा राग आला असेल किंवा खूप अस्वस्थ वाटत असेल, तर त्वरित प्रतिक्रिया देण्याऐवजी ३० सेकंद थांबून ध्यान केल्याने आपण अधिक समंजसपणे वागू शकतो. यालाच ‘The 30-Second Rule’ असेही म्हणतात.
५. शिस्त आणि सवय
ज्यांना १०-२० मिनिटे ध्यान करणे कठीण वाटते, त्यांच्यासाठी ३० सेकंद ही एक उत्तम सुरुवात आहे. ही लहान सुरुवातच पुढे जाऊन मोठ्या ध्यानाच्या सवयीमध्ये रूपांतरित होते.
३० सेकंदांचे ध्यान कसे करावे?
आपण जे काही करत आहोत ते क्षणभर थांबवावे.
श्वास घ्यावा, डोळे मिटावे, आणि एक खोल श्वास घ्यावा. श्वास घेताना आणि सोडताना होणाऱ्या हालचालीवर लक्ष द्यावे.
शरीरात कुठे ताण जाणवत असेल तर तो सैल सोडावा.
असे ३० सेकंद करावे. मन बरेच शांत झालेले असते. डोळे उघडावे आणि शांत मनाने आपल्या कामाला सुरुवात करावी.
”ध्यान म्हणजे तासनतास बसणे नव्हे, तर प्रत्येक क्षणी जागरूक असणे होय.”
आपण तासनतास वाया घालवतो, पण जेव्हा आपण या ३० सेकंदांची किंमत समजून घेतो, तेव्हा आपण वेळेचे योग्य नियोजन करायला शिकतो. “छोटी छोटी पावलेच मोठा प्रवास घडवतात,” तसेच हे छोटे छोटे सेकंदच आपले आयुष्य घडवतात. असे हे महत्वाचे तीस सेकंद, “वेळ कोणासाठी थांबत नाही ” आणि छोट्या काळाचा सदुपयोग कसा करावा हे शिकवतात.
याचे महत्व आपल्यापूर्वीच्या अनुभवी लोकांना नक्कीच समजले असणार. म्हणून ते आजही काही कृती करायला सांगतात. जसे – ताण, चिडचिड झाल्यावर सांगतात सावकाश पाणी पी, अंक मोज, उलटे अंक मोज, शांत बसा, तीन दीर्घ श्वास घ्या, भरकटलेले मन जागेवर आणण्यासाठी हलकेच थोपटणे, चुटकी वाजवणे या सारख्या तीस सेकंदाच्या महत्वाच्या कृती सांगत असतात. अशा अनेक कृती आहेत ज्या तीस सेकंदाचे महत्व सांगतात. आपणही या तीस सेकंदाच्या महत्वाच्या गोष्टी लक्षात घेऊ या.
कोणत्याही सजिवानं जनलोकात रुजायच, वाढायचं परोपकारी झाड बनायचं अशी खुणगाठ मनाशी बांधली असेल तर त्यान मातीशी आपली फारकत करून कसं चालेल? त्यासाठी त्यांना बीज होऊन मातीवरच पडायचं, मातीतच दडायचं, लपायचं. परिस्थितीच्या
बदलत्या हवामानानं योग्यवेळी पाऊस पाडायला हळूहळू दमदार सुरुवात केली की अंकुरायच, मातीतनं काढायचं डोकं वर आणि लुकलुकणा-या डोळ्यान बघायचं जगाकड बाहेरच्या, विशाल विस्तारलेल्या. मग आकाशाकड निरखून बघत ठरवायचं मला आहे तिथपर्यंत पोहोचायचं, तेव्हा कुठं थोडंसं यश पदरी पडू लागतं जगण्याचं. तसं जगणं साधं सोपं सरळ नाही. कारण ते जोडलं गेलंय निसर्गाशी. त्याने घालून दिलेले दंडक तंतोतंत पाळले गेले तुमच्याकडून तरच तुम्हाला आडवायची बिशाद नाही कुणाची. म्हणूनच तुमच्यात मुरलेला तुमचं अवखळ खट्याळपणा तुम्ही कधीच हरवू देवू नका. रोज काहीतरी जगण्याच्या नव्या सोज्वळ खोडी अमलात आणा. आणि जगून दखवा त्याच मार्गानं जगाला. निर्माण करा तुमच्या जगण्याच्या नव्या पाऊल वाटा. हळुवारपणे पण भक्कम पावलं टाकत चालण्यासाठी. मग बघा तुमच्या पदरी काय पडतं ते. पण हे करताना मातीवर तुम्ही रोवलेले तुमचे घट्ट पाय कधीच डळमळीत होऊ देऊ नका. कारण तिथेच तुमच्या पायांना आणि त्यांच्या नव्या चालीना नवे तरतरीत कोंब फुटतील, वाढतील भिडतील आकाशाला. मग त्यांच्यावर विसावतील नव्यान जगायला शिकणारी नवी पाखरं अनुभवी मार्गदर्शनासाठी. हे करताना मतीला माता समजून तिच्याच मांडीवर खेळत रहा. वाढत रहा, तिची करु नका प्रतारणा कधी. येवढ प्रामाणिक पणे केलं तर तुम्ही खरोखरंच जग जिंकाल आणि बनाल धरणीवरचे खरे अजातशत्रू
“मी परत बंब पेटवणार नाही, पाणी तापलंय तर पटा पटा अंघोळी उरकून घ्या! नाहीतर दिवाळीची पाहिली अंघोळ गार पाण्याने करावी लागेल, सांगून ठेवत्ये! “
मंडळी साधारण प्रत्येक वर्षी दिवाळीच्या पहिल्या अंघोळीला, आम्हां लहान मुलांना उठवतांना आमच्या आईचा हा धमकी वजा डायलॉग ठरलेला असायचा. अर्थात त्याचा फारसा परिणाम आम्हां मुलांवर त्याकाळी होत नसे हा भाग निराळा. अशावेळी फार फार तर आम्ही मुलं कूस बदलून पुन्हा डोक्यावर पांघरूण घेवून परत झोपायचा प्रयत्न करायचो इतकंच. मग आम्ही अगदीच उठत नाही म्हटल्यावर, आमच्या अंगावरची पांघरूणं काढून टाकणे, पायावर हळूच चापट्या मारणे अशा दुसऱ्या ऍकशन मोड मध्ये आमच्या आईची गाडी जायची! मग मात्र आमच्यापुढे अंथरुणातून उठण्या शिवाय पर्याय नसायचा.
धारण बहात्तर वर्षांपूर्वी प्रत्येक दिवाळीला थंडी नुसती पडायची नाही तर दातावर दात आपटेपर्यंत चक्क वाजायची. त्यावेळी थंडी पडणं आणि थंडी वाजणं या दोन्ही गोष्टीत शरीराला जाणवण्या इतका फरक नक्कीच होता. हल्लीचा पर्यावरण नामक राक्षस त्या काळापर्यंत तरी अस्तित्वात नव्हता असं म्हटलं तरी चालेल. त्यामुळे दिवाळीला भल्या पहाटे बंबातल्या गरम गरम पाण्याने अंघोळ करणं ह्या सारखं स्वर्ग सुख नव्हतं!
शिवाय तेंव्हा चाळीत दिवाळीला पाहिला ऍटोम बॉम्ब कोण फोडणार यात चाळीतल्या मुलांत जणू चुरस असायची. मग चाळीतला एखादा अत्रंगी मुलगा, पहाटे तीन साडेतीनलाच “कॅप्टन” नावाचा चौकोनी ऍटोम बॉम्ब फोडून अख्खी चाळ हादरवून लोकांना पहाटे उठवायला जणू हातभारच लावायचा म्हणा नां! पण तेंव्हाचा काळच वेगळा होता, त्यामुळे दिवाळीत पहाटे पहाटे फटाक्याच्या आवाजामुळे आपली झोपमोड झाली, असं चाळीतल्या कुठल्याच चाळकऱ्याला वाटत नसे. आजकाल लोकांना फटाके फोडायला काहीही कारण पुरत. त्या सर्व कारणांची चिकित्सा करायची म्हटली तर एक वेगळा लेखच लिहावा लागेल! शिवाय हल्लीच्या पिढीची पहाटच अनेक कारणामुळे सकाळी आठ नऊच्या आधी होत नाही, त्याला आपण मनातल्या मनांत ‘कालाय तस्मै नमः’ असं म्हणण्याशिवाय दुसरं काय करू शकतो? असो!
मंडळी, जेंव्हा अंघोळीला अंघोळच म्हणत होते, त्या काळाबद्दल मी बोलतोय. “उठा उठा, दिवाळी आली मोती स्नानाची वेळ झाली! ” असं अख्ख्या चाळभर, हातातल्या मोती साबणाने लोकांची दारं वाजवत, त्यांची दिवाळीच्या गुलाबी थंडीत झोपमोड करणारे आजोबा तेंव्हा टीव्हीवर अवतारयचे होते! बरं, अशी झोपमोड करून त्या आजोबांनी घरटी एक एक मोती साबण दिवाळी भेट म्हणून दिला असता, तर एक वेळ मी समजू शकलो असतो हॊ! पण हे आजोबा (पुणेरी असल्यामुळे? ) नंतर तो हातातला साबण पुढच्या दिवाळीच्या पहाटेस, परत त्याच कामासाठी वापरायला बहुतेक स्वतःच्या घरी घेवून जात असावेत. असं काही त्या ऍड मध्ये दाखवलं नव्हतं, पण दर दिवाळीला मोती साबणाची तीच तीच ऍड बघून, मीच आपला माझा स्वतःचा असा एक अंदाज बांधला इतकंच!
दुसरं असं की त्या वेळेस “दिवाळी पहाट” सारख्या कार्यक्रमांचे गल्लो गल्ली पेव फुटलेले नव्हते. त्यामुळे अशा एखाद्या कार्यक्रमाची निवेदिका लाडे लाडे, मान थोडी तिरकी करून मधाळ आवाजात “आपण सारे रसिक अभ्यंग स्नान करून आजच्या कार्यक्रमाची रंगत वाढवायला भल्या पहाटे (तिकीट काढून) आलात त्याबद्दल प्रथम मी आपणा सर्वांचे मनापासून आभार मानते! ” असं रंगात येवून, सामान्य माणसाच्या आयुष्यातील अंघोळी सारख्या रोजच्या विधिला “अभ्यंग स्नानाचा” दर्जा देऊन त्याला उगाचच हरभऱ्याच्या झाडावर नेवून ठेवायचा तो काळच नव्हता. तर उटणं आणि सुवासिक तेल लावून, बंबातल्या गरम गरम पाण्याने अंघोळ करून, नवीन कपडे घालून एकमेकांच्या घरी न बोलावता फराळ करायला जाऊन, दिवाळीचा उत्साह द्विगुणित करायचा तो काळ होता मंडळी! गेले ते दिवस, राहिल्या त्या फक्त आठवणी! तर पुन्हा एकदा, असो!
अंघोळ! अगदी अनादी काळापासून स्नान या रोजच्या विधिला अंघोळ असा पर्यायवाचक शब्द कोणाच्या डोक्यातून आला आणि तो कधी पासून आपल्या मराठी भाषेत रूढ अर्थाने वापरायला सुरवात झाली, हा एक (नेहमी प्रमाणे) संशोधनाचा विषय होऊ शकतो. पण ज्याने हा पर्यायवाचक शब्द शोधून काढला त्या मागे त्याचं स्वतःच असं एक तर्कशास्त्र असावं, असं मला वाटतं. मी जेंव्हा (व्याकरण दृष्ट्या नाही हे आधीच कबूल करतो) माझ्या पद्धतीने आणि अल्प बुद्धीने अंघोळ या शब्दाची फोड अं(मळ)+घोळ अशी करतो, तेंव्हा अंघोळ हा पर्यायवाचक शब्द एखाद्या नवऱ्याच्या सुपीक डोक्यातूनच आला असण्याची माझ्या डोक्यातली शंका आणखीनच बळावते! कसं ते सांगतो. जगातल्या तमाम नवरे मंडळीना, सुट्टी असो अथवा नसो मुळात अंघोळ करायचाच कंटाळा, खोटं वाटत असेल तर आपल्या धर्मपत्नीला विचारा! शिवाय घोळ या शब्दाचा आणि जगातल्या तमाम बायकांचा अत्यंत जवळचा संबंध, असं जणू प्रत्येक नवऱ्याचे ठाम मत! त्यामुळे “आज काय घोळ घालून ठेवलायस? ” हा आपापल्या बायकोला उद्देशून म्हटलेला डायलॉग दर दोन दिवसाआड प्रत्येक “सुखवस्तु” घरी ऐकायला येतोच येतो. म्हणजे एका अर्थी माझ्या शंकेला पुष्टीच मिळते, असं आपलं माझं प्रांजळ मत. आता आपण म्हणाल प्रांजळ मत म्हणजे? नेहमी तुम्ही ठाम मत असं म्हणता आणि आज एकदम प्रांजळ मत म्हणून स्वतःला मवाळ वर्गातले समजायला लागलात की काय? मंडळी उगाच गैरसमज नको, मी प्रांजळ हा शब्द मुद्दामच वापरला. म्हणजे असं बघा, या शब्दात जो “जळ” हा शब्द दडला आहे त्याचा अर्थ पाणी आणि रोज कुठलाही घोळ न घालता अंघोळ करतांना मी (निदान माझा तरी) संबंध बादलीभर जळाशी येतोच येतो, म्हणून मी आपलं प्रांजळ मत म्हटलं इतकंच!
वाचकहो, आता अंघोळ ह्या शब्दाबद्दल जास्त घोळ न घालता, हा शब्द पहिल्यांदा कुणी, कधी आणि कां वापरला या बाबतीतले माझं मत मांडणं मला यापुढे आणखी घोळात घालेल असं वाटत, म्हणून या संशोधनाचे सर्व हक्क, जे कधीच माझ्याकडे नव्हते, ते कुठलाही भाषा संशोधक घेवू शकतो असं माझं मीच जाहीर करतो आणि आणखी घोळ न घालता पुढील लेखाकडे वळतो.
हमामखाना! हमामखाना म्हणजे आंघोळीची जागा. ही मध्यपूर्वेतील संकल्पना आणि वास्तू इस्लामी राज्यकर्त्यांनी आपल्याकडे आणली. तेंव्हा दोन प्रकारचे हमामखाने होते, एक राजघराण्यातील लोकांसाठी आणि दुसरा सामान्य लोकांसाठी. शाळेत असतांना जो थोडाफार इतिहास “कानावरून गेला” त्यातील सनावळीपेक्षा लक्षात राहिलेला हा एक शब्द. अर्थात आपल्या सगळ्यांचेच जन्म इतिहासकालीन नसल्याने, या दोहोतील कुठल्याच हमामखान्यात अंघोळ करण्याचे भाग्य आपल्यापैकी कुणालाच लाभले नाही. पण माझ्या पिढीतील ज्यांचे लहानपण माझ्या सारखे चाळीत गेले, त्या लोकांनी “सार्वजनिक नळावर” आमच्या “त्या हमामखान्यात” जरी अंघोळीला सुगंधी अत्तराचे हौद नव्हते तरी, उन्हाळ्यात सकाळ संध्याकाळ नळाखाली अंघोळ करायचा आनंद नक्कीच घेतला असेल! कारण मंडळी त्यावेळी घरातल्या नळाला तर सोडाच, पण सार्वजनिक नळाला सुद्धा चौवीसतास पाणी होतं हॊ! आजच्या सारखी पाण्याची “सिन्टेक्स” संस्कृती त्या वेळेस जन्माला यायची होती!
शिवाय हमामखाना हा शब्द तसा लक्षात राहण्याचे दुसरं कारण म्हणजे त्यावेळेस आम्ही रोज अंघोळीसाठी वापरत असलेला “हमाम” साबण. आज इतक्या वर्षांनी सुद्धा हमाम साबण बाजारात तग धरून आहे, पण त्यावेळच्या त्याच्या क्वालिटीची बातच निराळी होती, हे आपण सुद्धा तो तेंव्हा वापरला असेल तर मान्य कराल. आजच्या कलियुगात जरी हमामखाने नामशेष झाले असले तरी, कलियुगातल्या अब्जाधीशांच्या महालासमान हवेल्यातून हमामखान्याला लाजवील अशा प्रकारची न्हाणीघर असतात, हे आपण माझ्याप्रमाणे कुठल्यातरी व्हिडीओत नक्कीच बघितलं असेल!
शेवटी, अंघोळ ही कधी करावी, रोज करावी का नाही, गार पाण्याने करावी का गरम पाण्याने का कोमट पाण्याने आणि कोणी कोणाला कधी घालावी, हा ज्याचा त्याचा वैयक्तिक प्रश्न झाला. त्या बाबत मी अधिकार वाणीने काही बोलावं इतका माझा अंघोळ या विषयातला अभ्यास नाही. पण जेंव्हा केव्हा तुंम्ही अंघोळ कराल ती “कावळ्यासारखी” कधीच करू नका, असं आपल्याला “मैसूर सॅंडल सोपची” शपथ घालून सांगतो आणि हे माझं अंघोळपुराण, आजचं माझं आंघोळीचं बादलीभर पाणी गार व्हायच्या आधीच संपवतो व रोजच्या अंघोळीला खरोखरचा पळतो!
(पूर्वसूत्र- “त्यादिवशी तुम्हीच म्हणाला होतात ना कीं बँकेच्या नियमात बसेल तीच शिक्षा करणं आम्हाला शक्य होईल असं? शिवाय या सर्व व्यवस्थेवरही सर्वाधिकार असलेली एक अदृश्य अशी ‘देवाची यंत्रणा’ असतेच आणि तो पहात असतो सगळं असंही तुम्ही म्हणाला होतात. त्याच्या हातातल्या आवाज नसणाऱ्या काठीने आता तोच योग्य तो न्याय करेल असं तुम्ही सांगितलंत ते पटलं होतं मला. म्हणूनच हे तक्रार मागं घेत असल्याचं पत्र मी त्याच दिवशी लिहून ठेवलं होतं…!”आजोबा शांतपणे म्हणाले. भारावलेल्या अवस्थेत मी थक्क होऊन पहात राहिलो फक्त!!)
माझ्या समोरचा किचकट होऊन बसलेला अतिशय गुंतागुंतीचा प्रश्न असा सहजासहजी सुटणं हे त्या क्षणापुरतं तरी मला स्वप्नवतच वाटलं होतं. आजोबांचे आभार मानायला माझ्याजवळ शब्दच नव्हते. पण या औपचारिकतेचा विचार मनात येण्यापूर्वीच त्या भारावलेल्या अवस्थेत एखाद्या प्रतिक्षिप्त क्रियेसारखा मी जागचा उठलो आणि त्यांना वाकून नमस्कार केला. ते भांबावले. चटकन् दोन पावलं मागे सरकले…
“अहो.. कमाल करताय तुम्ही.. काय करताय हे?..”
“योग्य तेच तर करतोय आजोबा. आत्ता या खेरीज तुमच्याबद्दलची कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी मी दुसरं कांहीच करू शकत नाहीय. खरंच खूप आभारी आहे मी तुमचा…”
“आभार आम्ही तुमचे मानायला हवेत..” हातात चहाचा ट्रे घेऊन आलेली त्यांची मुलगी म्हणाली.” त्या घटनेचा बाबा खूप त्रास करून घेत होते. त्यांच्या जीवनमरणाचाच प्रश्न बनवला होता त्यांनी तो. आता तुम्ही समजावल्यामुळेच तर ते सावरलेत..”
त्यादिवशी आजोबांचा निरोप घेऊन मी बाहेर पडलो ते बरंच कांही अनपेक्षितपणे मिळाल्याचं समाधान घेऊन. जे घडलं ते मनावरचं ओझं हलकं करणारं होतं हे खरंच, पण ते जसं आणि ज्या क्रमानं घडलं ते मलाच अचंबित करून गेलं होतं. मनातला अंधार जादूची कांडी फिरवावी तसा क्षणार्धात नाहीसा झाला होता आणि मनात भरून राहिलेल्या लख्ख प्रकाशात मला जाणवू लागला होता फक्त.. ‘तो’..! ‘त्या’च्या कृपालोभाशिवाय हे सगळं असं घडणं शक्य तरी होतं कां? या घटनेपर्यंतच्या, पावलोपावली अचानक समोर येत गेलेल्या असंख्य, अंधाऱ्या अशा टोकदार वळणांवर प्रत्येकवेळी मला सोबत करणाऱ्या ‘त्या’नेच मला या प्रकाशवाटेवर आणून सोडलेलं होतं! पण तरीही हे सगळं घडवत असताना स्वत: मात्र अलिप्त राहून त्याने माझ्याचकडून सगळं करवून घेतलेलं होतं जसंकांही!
चार दिवसांपूर्वीच अतिशय अस्वस्थ मन:स्थितीत स्वत:ची निकड सोबत घेऊन प्रथमच सहस्त्रबुद्धे आजोबांच्या दाराची बेल मी वाजवली होती तो क्षण, आणि जे आणि जसं मला हवं होतं ते सगळं स्वखुशीने स्वत:च माझ्या स्वाधीन करून आज सहस्त्रबुद्धे आजोबांनी मला अतिशय समाधानाने निरोप दिला होता तो क्षण, यामधले अस्वस्थ करणारे, माझी उलघाल वाढवणारे कितीतरी प्रसंग मनात जिवंत झाले पुन्हा! आज तेच सगळे प्रसंग पुन्हा जगताना त्यातला प्रत्येक क्षण, त्या त्या वेळी वखरेसाहेबांनी,
प्रभूदेसाईंनी आणि सहस्त्रबुध्दे आजोबांनीही माझ्या विचारांना दिलेल्या परस्परविरोधी दिशा, त्यामुळे माझ्या मनात निर्माण होत राहिलेली अस्वस्थता न् अनिश्चितता, आणि त्या त्या प्रत्येक क्षणी स्वतःच्या सोयीचा आणि स्वार्थाचा लवलेशही नसलेली, माझ्याकडून माझ्याही नकळत जपली गेलेली सकारात्मकता! हे सगळं माझं कर्तृत्त्व नसून त्या त्या नेमक्या क्षणी ‘त्या’ने दिलेली प्रेरणाच होती आणि मी फक्त निमित्तमात्र! हे असंच सगळं अगदी खरं होतं पण ते फक्त माझ्यापुरतं. बाकी कुणालाच,अगदी वखरेसाहेबांनाही यामागची माझी भावना आणि यातलं तथ्य याच तीव्रतेने जाणवणं आणि पटणं अपेक्षितही नव्हतंच!
आणि म्हणूनच ‘आपलं काम झालंय. सहस्त्रबुद्धे आजोबांनी त्यांची तक्रार मागे घेतलीय आणि तसं पत्रही दिलंय’ एवढंच सांगून मी ते पत्र वखरे साहेबांच्या समोर ठेवलं तेव्हा स्वतःच्याच कानांवर विश्वास नसावा तसे ते आश्चर्याने माझ्याकडे पहातच राहिले.
“काय सांगताय..? कसं काय?..” त्यांनी विचारलं. कसं ते त्यांना मोजक्या शब्दांत मी सांगितलं तेव्हा मात्र प्रभूदेसाईंना ‘अॅडव्हायझरी मेमो’ द्यायची सूचना आणि गरज सहजपणे स्वीकारणं त्यांना थोडं कठीण गेलं. ते सहाजिकच होतं. पण सगळी पार्श्वभूमी त्यांना सांगितल्यानंतर तसा मेमो देण्याची गरज आणि अपरिहार्यता त्यांनी समजून घेतली आणि त्यामुळे पुढे प्रभूदेसाई स्वतःवर अन्याय झाल्याच्या भावनेने बरेच नाराजही झाले. तरी मुख्य म्हणजे अचानक उभ्या ठाकलेल्या आमच्यासमोरच्या या अकल्पित संकटातून आमची अर्थातच या सुखांताने पूर्णतः सुटका झाली होती! अर्थात या सगळ्या मागचा करता-करवता ‘तो’च होता हे इतर संबंधितांपर्यंत न पोचलेलं सत्य माझ्यासाठी मात्र मला उभारी देऊन गेलं होतं!!
मनावर कायमचा कोरला गेलेला हा प्रसंग या लेखनाच्या निमित्ताने पुन्हा जगताना प्रत्यक्षात न जाणवलेले अनेक दुवे मला प्रथमच जाणवले. प्रमोशननंतर माझं पुण्यातल्या झोनल ऑफिसला झालेलं पोस्टींग पुढे अनेक अर्थांनी माझ्या उर्वरित आयुष्याला अतिशय उत्कट समाधान आणि कृतार्थता वाटावी अशी वेगळीच कलाटणी देणारं ठरणार होतं जे त्याक्षणी माझ्यासाठी अज्ञातच होतं.आज जाणवतंय ते हेच कीं सहस्त्रबुद्धे आजोबांच्या संदर्भातला हा अनोखा अनुभव पुढे घडू पहाणाऱ्या अनपेक्षित अशा आनंददायी घटनांचं सूचन करणाराच तर होता! फक्त मला ते त्याक्षणी जाणवलं नव्हतं एवढंच!
व्हाॅटस्ॲप वर आपण पाठवलेला एखादा मेसेज आपल्यालाच परत येतो. काही वेळा तो थोड्या वेळातच येतो, तर काही वेळा त्याला यायला वेळ लागतो. पण परत येतोच. हे मेसेजेस साधारण असतात. यात गुपित काहिही नसतं.
पण व्हाॅटस्ॲप यायच्या आधी आणि आता सुध्दा आपलाच आणि गोपनीय मेसेज आपल्यालाच परत मिळण्याचा अनुभव काही जणांना आला असेल. कुणाला सांगू नका किंवा सांगू नकोस अशी सुरवात करून दबक्या आवाजात खणखणीतपणे सांगितलेली गोष्ट कधीकधी आपल्यालाच परत ऐकायला मिळते. कधी त्यात कशाची भर पडते तर कधी काही वगळलं जातं. वर परत कुणाला सांगू नका याची जोड असतेच.
यावेळी आपले चेहर्‍यावरचे भाव कमालीचे निरागस असतात. ठेवावेच लागतात.
कुणाला सांगू नका. अशी सुरुवात करून सांगितलेली गोष्ट दोन प्रकारची असते. एकतर ती खरंच कोणाला सांगायची नसते. आणि दुसरा प्रकार म्हणजे सगळ्यांनाच समजावी ही ईच्छा असते. पण मी सांगितली हे समजू नये असं वाटतं.
मग ती गोष्ट वरच्या दोनपैकी कोणत्या प्रकारची आहे हे आपणच ठरवतो. पहिल्या प्रकारची असेल तर एखाद्यालाच, जवळ कोणी नसतांना, त्याला जवळ करत सांगतो. त्यालाही आपण जवळचे आहोत याचा आनंद होतो. पण यात त्याच्या जवळचं पण कोणीतरी असेल याचा विसर पडतो.
दुसर्‍या प्रकारची असेल तर मग ती कुठे, कशी, आणि साधारण किती जणांना सांगावी हे ठरवतो. बर्याचदा ते ठरलेलंच असत, फक्त आपण सांगायच्या संधीची वाट बघत असतो. अशी संधी आली नाही तर ती आणतो.
कुणाला सांगू नका अशी सुरुवात करून सांगितलेली गोष्ट जे पहिल्यांदा ऐकतात त्यांच्या चेहर्‍यावर त्यावेळी योग्य ते भाव आणि प्रतिक्रिया असतात. पण नंतर मात्र ते कुुणाला सांगू नका यातलं नका हे ते सोयीस्कर विसरतात, आणि कुणाला सांगू… अशी त्यांची अवस्था होते.
आणि त्या अवघड वाटणार्‍या अवस्थेतून बाहेर पडण्याचा एक मार्ग काढला जातो. आणि मग परत दबक्या आवाजात खणखणीतपणे ती गोष्ट पुढे सरकल्यावर थोड मोकळं वाटतं.
कुणाला सांगू नका यानंतर सांगीतलेल्या गोष्टीवर अरेच्या, काय सांगतोस, खरंच का, मला शंका होतीच, या सारखे अनेक उद्गार बाहेर पडतात. यात वाटत नाही तसं… , असं म्हणतांना आपल्याला काय वाटतं याची चर्चा होते.
कोणाला सांगू नका ही गोष्ट माणसांना सांगीतली तरी ती स्त्री वर्गात पोहोचते. आणि स्त्री वर्गात सांगीतली तरी ती पुरुष वर्गात पोहोचते.
यावर जाऊ देत… आपल्याला काय करायचय… यावर चर्चा संपलीतरी पुढे आपल्याच काही तरी करायचंय… याची कल्पना काही जणांना होते. कारण त्यांनी काही केलं नाहीतर हा बातमीचा प्रवाह थांबणार तर नाही नां, अशी शंका त्यांना येते. आणि मग ती बातमी तशाच विश्वासू व्यक्तीला त्याच पध्दतीने सांगून ते आपलं मन मोकळं करतातच, पण त्या बातमीला वाहण्यासाठी मोकळंपण करतात.
कोणाला सांगू नका. यात नात्यांचा भेद नसतो. नात्यातल्या, मित्रांच्या, शेजारच्या, वरवर ओळख असणाऱ्या, तोंड ओळख असणाऱ्या, किंवा ओळख नसणाऱ्या अशा सगळ्यांच्या गोष्टींचा समावेश त्यात असतो. बर्‍याचदातर अरे ते… ते नाही का… अरे तिथे कायम असतात… आठवत नाही का. असं म्हणत त्यांची ओळख पटवून देण्याचा प्रयत्न होतो.
कोणाला सांगू नका… ही कानातून पोटात गेलेली गोष्ट जास्तवेळ पोटात रहात नाही. ती परत तोंडातून बाहेर पडत कोणाच्यातरी कानातून त्याच्या पोटात जाते. आणि तिथून त्याच प्रकारे बाहेर पडते.
आत्ता मी काय सांगितलं यात खास असं काहीच नाही. आणि गोपनीय तर मुळीच नाही. त्यामुळेच कोणाला सांगू नका असं मुळीच म्हणणार नाही.
जीवनातलं एक शाश्वत सत्यच संत कबीर या दोह्यात नमूद करतात. पान वृक्षाला सांगते, वनराज वृक्षा ऐक. आता मी तुला सोडून जातो. पुन्हा न भेटण्यासाठी, दूर कुठेतरी मी पडून राहीन.
पानझडीच्या काळात प्रत्येक पानाला मातृवृक्षाचा वियोग सहन करावा लागतो. तो टाळणे ना झाडाच्या, ना पानाच्या हातात. निसर्ग नियमाप्रमाणे हे होत असते. खरंतर पान हा वृक्षाचा अवयव. अन्न तयार करून वृक्षाला जगविणारा. मग त्याच्यावर अशी वेळ का यावी? यामागे विज्ञान आहे. काही झाडे एकदम सगळी पाने गळून टाकतात. त्यांना पानझडी वृक्ष म्हणतात. पानगळल्यामुळे झाडाला प्रतिकूल परिस्थितीत टिकून राहण्यासाठी ऊर्जा व पाण्याची बचत करता येते. कमी पानांमुळे पाण्याचे उसर्जन कमी होते. झाडांना पाणी कमी लागते व त्यामुळे झाडे स्वतःला जिवंत ठेवू शकतात. झाडांना ऊर्जा प्रकाश संश्लेषणातून मिळते. ही क्रिया सूर्यप्रकाशात हिरवी पाने करतात. पानातील क्लोरोफिलच्या मदतीने झाडे सूर्यप्रकाशात पाणी व हवेतील कार्बन डाय-ऑक्साइड च्या साह्याने साखर तयार करतात. पण पानझडीच्या वेळी क्लोरोफिल मुळात व खोडात साठवले जाते. त्यामुळे पानांचे कार्य थांबते आणि ती आधि पिवळी मग लाल दिसू लागतात. मग गळून पडतात. तयार असलेल्या ऊर्जेचा उपयोग फुलांच्या बहरासाठी म्हणजे प्रजननासाठी होतो. म्हणून पाणझड होते तेव्हा वृक्ष फुलांनी भरून परंपरारक्षणाचे काम करतात. रंगीबेरंगी फुलांनी नटलेल्या झाडाचा सुखद अनुभव आपण घेतो. पाने नसल्यामुळे पूर्ण शक्तीनिशी हे कार्य करून फुला फळांच्या बहरातून पुनर् निर्मिती होते. योग्य काळी परत नवीन पाने फुटतात. असे हे चक्र सुरू असते.
अशा प्रकारे पाने झाडांचा निरोप घेऊन त्यांच्या कार्याला शुभेच्छा देतात. आपल्या बळी देऊन झाडांना जगवतात. ‘उपजे ते नाशे’ हा जगाचा नियमच आहे. पण नाश आहे म्हणून जीवनाला अर्थ आहे. नाहीतर सगळा गोंधळ माजला असता. नाश म्हणून नवनिर्मितीला शोभा आहे. तो नवसृजनाचा आनंद आपण भोगतो. फुलांनी भरलेले वृक्ष सृष्टीचे वैभव ठरतात.
विविधा 
विविधा 
विविधा 
– ८०८७८१०१९७
