संस्कारधानी के सुप्रसिद्ध एवं सजग अग्रज साहित्यकार श्री मनोज कुमार शुक्ल “मनोज” जी के साप्ताहिक स्तम्भ “मनोज साहित्य” में आज प्रस्तुत है आपकी भावप्रवण कविता “सजल – बदल गया है आज जमाना”। आप प्रत्येक मंगलवार को आपकी भावप्रवण रचनाएँ आत्मसात कर सकेंगे।
मनोज साहित्य # 176 – सजल – एक-एक कर बिछुड़े अपने ☆
(संस्कारधानी जबलपुर की श्रीमति सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’ जी की लघुकथाओं, कविता /गीत का अपना संसार है। साप्ताहिक स्तम्भ – श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य शृंखला में आज प्रस्तुत है स्त्री विमर्श पर आधारित विचारणीय लघुकथा “सिंदूर में आशीष”।)
☆ श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य # 228 ☆
🌻लघु कथा🌻 सिंदूर में आशीष🌻
मम्मी पापा बहुत ही नाज- नखरे से अपने बच्चों का परवरिश करते हैं। हर वह साधन उपलब्ध कराते हैं, जहाँ तक उनकी पहुंँच होती है। दिन-रात कड़ी मेहनत करके संतान के उज्जवल भविष्य की कामना सदैव ईश्वर से करते रहते हैं।
ऐसा ही परिवार कुसुम सोहन का। घर का वातावरण, सुंदर दो बच्चों की देखरेख, मध्यवर्ग का परिवार जैसा होता है, ठीक उसी प्रकार न ज्यादा खोने का डर, न पाने की चिंता।
बड़ा बेटा पढ़ाई के सिलसिले में बाहर गया था। शहर की हवा ऐसी लगी कि अब मम्मी-पापा पुराने ख्यालात के लगने लगे। फैशन की दुनिया में कदम रखा। छोटा बेटा अपने घर में आँखों का तारा बनकर रहा, परंतु फिर भी मां-बाप बड़े बेटे की याद में आँसू बहाते रहते।
समय किसी के लिए कहाँ रुकता है। आज घर के आँगन में बैठी मम्मी सब्जी की टोकरी के साथ अपने ख्यालों में थी। अचानक उठी और आवाज लगाई— अजी सुनते हो, चलो जल्दी से तैयार हो जाओ बेटे के पास जाना है। मन बहुत परेशान हो रहा है। पतिदेव ने पत्नी की आवाज ममत्व को व्याकुल होते देखा, जाना ही उचित समझा।
कुछ लेकर नहीं जाओगी? सुना है। उसने शादी कर लिया है। माँ ने कहा— आप चिंता ना करें। छः घंटे की सफर के बाद दरवाजे की घंटी बजी।
अस्त-व्यस्त, परेशान अपने उम्र से सयानी दिखती महिला ने दरवाजा खोला। अंदर कराहने की आवाज!!! कौन है, कौन है, शैली कोई आए हैं क्या??
अंदर ले आओ आँखे जैसे पत्थर की बन चुकी थी। समझते देर न लगी यह बहू ही है। परंतु यह क्या यह तो घर की बाई जैसे दिख रही है। इशारे को समझ वह दो गिलास पानी लेकर सिर पर पल्लू डाल ली।
माँ ने देखा दुनिया की चका चौध, फालतू के खर्चे, बीमारी से कुछ ना बचा था, नौकरी भी हाथ से निकल चुकी थी, चरणों पर वह गिर पड़ी— माँ!! मैं यहां से चली जाऊंगी। आप इन्हें घर ले जाइए इन्हें बचा लीजिए।
रोते-रोते वह बदहवास सी होने लगी। माँ ने धीरे से आँचल की गाँठ से लाल सिंदूर निकाल शैली की मांग पूरी भरते आशीषों की झड़ी लगा दी।
घर बाद में जाएंगे। चलो पहले अस्पताल चलते हैं। सब ठीक हो जाएगा।
आईने में अपने को शैली ने देखा मांग पूरी भरी हुई – – सिंदूर की लालिमा से वह आज चमक उठी है।
☆ माझी जडणघडण… आत्या – भाग – ४२ ☆ सौ राधिका भांडारकर ☆
(सौजन्य : न्यूज स्टोरी टुडे, संपर्क : ९८६९४८४८००)
आत्या
“नाना चौक, ग्रँड रोड, मुंबई. ” येथील ईश्वरदास मॅन्शन या सुखवस्तू लोकांच्या इमारतीत माझे आजोबा (आईचे वडील) राहत. मम्मी (आजी) संध्या, (मावस बहीण) आणि भाईंची बहीण असे चौघेजण त्या इमारतीतल्या ब्लॉक मध्ये पहिल्या मजल्यावर राहत. अतिशय शिस्तबद्ध, नीटनेटकं, आखीव चौकटीतलं त्यांचं आयुष्य होतं. या चौघांपैकी भाईंची बहीण म्हणजे आईची आत्या आणि सवयीने आम्ही सगळेच तिला आत्या म्हणत असू.. तिचं एक वेगळं व्यक्तिमत्व लहानपणापासून नकळत माझ्या मनावर ठसलेलं आहे. वास्तविक तिच्या आयुष्याचा पूर्वेतिहास मी कधी जाणून घेतलेला नाही. माझ्यापुरतं आणि खरं म्हणजे आम्हा सर्वच कुटुंबीयांपुरतं आत्याबद्दल जे माहीत होतं ते हेच की तिच्या पतीचे निधन झाल्यानंतर भाईंनी तिचा भावाच्या मायेने आणि कर्तव्य बुद्धीने सांभाळ केला. तिला ते त्यांच्या घरी घेऊन आले. तेव्हापासून ती भाईंबरोबरच राहत होती.
आत्याला “वसंतप्रभा” नावाची एकुलती एक मुलगी होती. ती मात्र भाईंच्या घरी आत्याबरोबर कधी राहत असल्याचं स्मरत नाही शिवाय जेव्हापासून आत्याबद्दल माझ्या आठवणी आहेत त्यावेळी वसंतप्रभाचे लग्न झालेले होते आणि ती तिच्या पतीबरोबर सुखाने डोंबिवलीत संसार करत होती. मधून मधून ती तिच्या कमलिनी नावाच्या मुली बरोबर आत्याला भेटायला भाईंकडे येत असे. त्यावेळी आत्याच्या चेहऱ्यावरचा ओसंडून जाणारा आनंद मात्र मला आठवतो. नात आणि मुलगी भेटल्याचे समाधान तिच्या चर्येवर दिसायचं शिवाय माझी आई, मावशी आणि वसंतप्रभा यांच्यातलं बहिणी बहिणींचं नातंही तसं उल्लेखनीय होतं.
मी सात-आठ वर्षाची असताना मम्मी गेली. आजोबांचं आणि आजीचं विलक्षण प्रेमाचं नातं होतं. आजी गेल्यानंतर आजोबा खूपच एकाकी झाले. प्रचंड मानसिक पोकळीत ते जगत होते त्या वयात मला एवढी जाण नव्हती पण मम्मीचं आणि आत्याचं जे नणंद भावजयीचं नातं होतं ते काहीसं घर्षणयुक्तच होतं. आत्या असहाय्य, निराधार म्हणूनच भाईंनी तिच्या बाबतीतलं भावाचं नैतिक कर्तव्य सांभाळलं होतं आणि मम्मीनेही त्यांच्या या भावनेला दुःख पोहोचेल असं वर्तन कधीही केलं नाही पण कुठेतरी अंतस्थ तिची घुसमट होत असावी. त्याचा परिणाम तिच्या प्रकृतीवर व्हायचा. खरं म्हणजे या मानसिक कोंडीचा ताप माझे आजोबाही सोसत असावेत पण भेगाळलेलं नातं कधी तुटलं नाही हे महत्त्वाचं. शिवाय चार भिंतींच्या पलीकडे हे पडसाद कधी गेले नाहीत. आजी-आजोबांचे घट्ट प्रेमळ नातं आणि भावाच्या संसारातलं आत्याचं समंजस! गृहीत धरलेल्या नात्याचं अस्तित्व याला मात्र कधी तडा गेला नाही. आजी असतानाही आणि ती गेल्यानंतरही.
आजी गेल्यानंतरची आत्या मला अधिक आठवते. एकट्या पडलेल्या भावाचा आधार म्हणून बहिणीच्या मायेने आजोबांची मनापासून काळजी घेणारी आत्या माझ्या मनात राहिलेली आहे. माझ्या मनातली आत्या वृद्धत्वाकडे झुकणारी होती. तिची राहणी अतिशय टापटीपीची होती. ती नेहमीच पांढरी फुलाफुलांचे प्रिंट असलेली, स्वच्छ नऊवारी लुगडी नेसायची. तिने तिच्या लुगड्यांना कधी इस्त्री केलेली मी पाहिली नाही तरीपण तिच्या साड्या अगदी व्यवस्थित घडी असलेल्या इस्त्री केल्यासारख्याच वाटायच्या. तिचा रंग गोरा, चमकदार होता. डोक्यावरचे केसही ती आवरून सावरून त्याचा घट्ट बुचडा बांधायची. मध्यम बांधायची आणि मध्यम उंचीची आत्या दिवसभर घरातली काम करूनही मला कधी विस्कटलेली, थकलेली वाटलीच नाही. जसे माझे आजोबा शिस्तीचे आणि स्वच्छतेचे भोक्ते होते तशीच आत्याही होती. ओंगळपणा, रेंगाळणं, कसंतरी उरकणं हे तिच्या स्वभावातच नव्हतं. आजोबा, संध्या आणि नंतरच्या काळात आणखी एका सदस्याची वाढ झाली होती आणि ती म्हणजे माझी मोठी बहीण ताई हिची. दर मे महिन्याच्या सुट्टीत आम्ही आणि मावशीचा परिवार भाईंकडे राहायला जायचो. स्वयंपाकाचा सर्व भार आत्याच पेलायची. आम्ही मुलं मात्र खेळातच रमलेले असायचे. आई, मावशी तिच्या कामात हातभार लावायच्या पण मुख्य सूत्रधार आत्याच. विलक्षण चव होती तिच्या हाताला! तिच्या हातच्या एकेका पदार्थाची चव जिभेवर आजही रेंगाळते. इतकंच नव्हे तर, ” आजची तुझी शेंगांची आमटी अगदी आत्यासारखीच जमलीय” असं कोणी म्हटलं की १०० पैकी १०० मार्क मिळवल्याचा आनंद होतो. पदार्थ नुसता चविष्टच नाही तर त्याचे रंग, रूप, नेटकेपणा, आकर्षक मांडणी याबाबतीत आत्याचा हात कोणीच धरू शकणार नाही. इतके सारे पदार्थ ती एकाच वेळी बनवायची पण कधीही ओट्यावर पसारा नाही, वेडावाकडा भाज्या कापल्यानंतरचा कचरा नाही. मसाल्याच्या डब्यातले पदार्थही कधी एकमेकात मिसळले नाहीत. ज्यात शिजवले जायचं ते भांडंही कधी लडबडलेलं नसायचं. सगळं अगदी नीटनेटकं, स्वच्छ, चकचकीत. त्यावेळी आत्याच्या या सवयीचा धाकच वाटायचा. तिला मदत करावी की न करावी असाच प्रश्न पडायचा मला. कारण “राम! राम! राम! काय बाजार मांडून ठेवला आहे. ” असं म्हणून ती उगीच फटकारेल याचंच भय वाटायचं.
मे महिन्याच्या सुट्टीतला पापड लाटण्याचा एक मोठा कार्यक्रम आत्याबरोबरचा असायचा. अदल्या दिवशीच आत्या वर्षभर कपाटात सांभाळून ठेवलेली पोळपाट- लाटणी धुवून पुसून ठेवायची. आजोबांच्या घरातल्या, दिवाणखान्याला लागून असलेल्या ऐसपैस गॅलरीत जुन्या स्वच्छ साड्या अंथरायच्या, , चारी टोकांवर वजनं ठेवून द्यायची, पापडाचे पीठ बांधून कुटणं ओढणं आणि लाट्यांना तेलात घोळवून ठेवणं ही सगळी कामं आत्याच्या देखरेखी खालीच व्हायची. जराही इकडचे तिकडे झालेलं मला आठवतच नाही. लाटलेले पापड एखादी रांगोळी काढावी तशी ती एकसारखी रांगेत वाळत घालायची. हा पापडांचा कार्यक्रम तसा दोन-तीन दिवस चालायचा. रात्रीच्या जेवणात खिचडी बरोबर तो ताजा ओलसर तळलेला बुडबुडे आलेला कुरकुरीत पापड खायला काय मजा यायची! एकदा का उंच पत्र्याच्या कोठीत हे वाळलेले पापड व्यवस्थित भरले गेले की पापड मिशन संपायचं.
आज सगळं आठवून लिहितानाही मला खूप काही हरवून गेल्याची भावना सतावते. लहानपणी या घरातल्याच उपक्रमांनी आम्हाला खूप शिकवलं. एकत्र सामुदायिकपणे काम करण्याचा आनंद, मेहनत, चिकाटी आणि एक प्रकारचे स्वनिर्मितीचे समाधान काय असते हे अनुभवायला मिळाले. त्याचे महत्त्व त्यावेळी नसेल जाणवलं पण आज बाजारातून सारं काही रेडिमेड आणून रेखीव वेष्टनातून सोडवून, दिसण्यास आकर्षक असणाऱ्या पदार्थांना स्वाहा करताना त्यात हरवलेलं, कधीही न सापडणारं, ज्याला नावही देता येणार नाही असे काहीतरी मी शोधत राहते. त्यावेळी घरोघरी अशा रांधणाऱ्या, राबणाऱ्या गृहिणींमधली स्त्री आणि माझ्यात वास करणारी आजच्या आणि उद्याच्या मधली स्त्री यांना तुलनात्मक रीतीने जेव्हा मी पाहते ना तेव्हा आत्याचं कुठल्याही कामात मनापासून झोकून देणारं, शिस्तप्रिय आणि हसतमुख व्यक्तिमत्व मी विसरू शकत नाही. शिवाय याही पार्श्वभूमीवर आत्याचं एक वेगळं अस्तित्व होतं. भावाच्या संसारात राहूनही तिनं तिचं एक विश्व निर्माण केलं होतं. ती रसिक होती कलाकार होती. झाडं, पाना -फुलांची तिला मनस्वी आवड होती. गच्चीच्या एका कोपऱ्यात कुंड्यांमधून तिने अनेक झाडं लावली होती. जास्वंदी, गुलाब, मोगरा, तुळस झिपरी टेबल पामसारखी बरीच झाडं तिने लावली होती आणि त्या झाडांची निगा ती स्वतः राखत असे. त्यांना पाणी घालणं, माती कोरणं, आकार देणं सारं काही इतकं कलात्मकतेने ती करायची! कुठेही पाण्याचे, मातीचे वेडेवाकडे सांडलेले ओघळही दिसायचे नाहीत. रोज सकाळी अगदी अलगद गुलबक्षी, सदाफुली, तगरीची फुले तोडून देव्हार्यात पूजेसाठी ठेवायची. पूजा बहुतेक आजोबाच करायचे. कधी कधीच आत्या करायची. देवांना धुवून पुसून चंदन, गंध फुलं वाहून, उदबत्तीच्या वासात निरांजनाच्या मंद प्रकाशात देव्हारा कसा छान उजळायचा! आत्याची पूजाही कशी देखणी असायची, सुंदर असायची. सजलेल्या त्या देवांकडे पहातच रहावसं वाटायचं. कदाचित त्यावेळी पूजाअर्चा म्हणजे रिकामे उद्योग, एक काम असंच वाटायचं का? आज मात्र याही रिकाम्या उद्योगाचे अर्थ निराळे जाणवतात. चित्त एकाग्र करण्याचा तोच एक संस्कार नव्हता का? आणि कुठल्याही कामात सौंदर्याची जपणूक कशी करायची आणि का करायची याचाही एक वस्तूपाठ मनावर नकळतपणे बिंबवला गेला होता.
आमच्याशिवाय आत्याने स्वतःचा असा परिवार जमवला होता. खरं म्हणजे ईश्वरदास मॅन्शन मध्ये राहणारी सगळीच कुटुंबं आर्थिकदृष्ट्या भक्कम होती. अनेकजण उद्योग, व्यवसाय, सरकारी कामकाजात उच्च हुद्द्यावर होते. सर्वांचीच राहणी, उच्च, उंच आणि वेगळ्या दर्जाची होती पण अशाही माणसांच्या समूहात आत्याला रमाबेन, शहाबेन, लाठीबेनसारख्या जिवलग मैत्रिणी लाभल्या होत्या. त्या आत्याच्या चाहत्या आणि प्रशंसक होत्या. त्या अगदी प्रेमाने, आपुलकीने आत्याला भेटायला येत, गप्पा मारत. आत्या म्हणजे “विमलबाई पंढरीनाथ दिघे” अस्सल मराठी पण या गुजराती बायकांशी तिचे चांगलेच जमायचे. आत्या त्यांच्याशी फक्कड गुजराती भाषेत बोलायची तेव्हा खूपच मजा वाटायची. आत्याचे बेसन लाडू आणि रमाबेनचे ढोकळे एकमेकांच्या घरात आवडीने खाल्ले जायचे. शिवाय या मैत्रीतला एक महत्त्वाचा धागा म्हणजे आत्याची कलाकारी. आत्या अतिशय सुरेख बारीक धाग्यांचे, मणी लावलेले क्रोशाकाम केलेले बटवे सफाईदारपणे विणायची. आत्याचे बटवे साऱ्या बिल्डिंगमध्ये प्रसिद्ध होते. आत्याच्या या बटव्यांना मोठमोठी गिऱ्हाईकं रमाबेन, लाठीबेन आणून द्यायच्या. बटवे विकून आलेल्या पैशात ती तिचे वैयक्तिक खर्चही भागवू शकायची. त्याच पैशातून ती तिच्या मुलीसाठी नातीसाठी भेटी आणायची.
दुपारी आवर सावर झाली की ती मधल्या खोलीतल्या मोठ्या खिडकीजवळ कॉटवर बसून तिचं विणकाम उघडायची. मग्न होऊन एकचिताने विणकाम करणारी आत्या आजही माझ्या नजरेसमोर आहे. ती क्रोशाची सुई, त्यावर घातलेले टाके आणि त्यातून धाग्यांची वीण उलगडवत जाणारी तिची गोरीपान काहीशी वक्र झालेली बोटं मला आजही दिसतात. विणकाम संपलं की ती स्वतःच्याच हाताने तिची मनगटं दाबायची. त्यावेळी नकळतपणे मी एका सक्षम, स्वावलंबी, सहनशील स्त्रीच्याच रूपात तिला पहायचे.
पाणी आणि प्रतिबिंब ही दोन्हीही नजरेला त्यांच्या अस्तित्वाप्रमाणे वेगवेगळी दिसतातच. भावाच्या आधाराने जीवनाचा डोंगर चढणाऱ्या आत्यालाही तिचं अस्तित्व होतं. स्वावलंबनाची सक्षम धार तिथे होती. आत्या निराधार असेल कदाचित पण ती लाचार कधीच नव्हती. तिच्या अंगच्या गुणांना तिने कधी पेटीत बंद करून ठेवले नाही. तिच्या कलाकारीला तिने छंद आणि व्यवसायाचे रूप दिले. तिने धाग्यांच्या, शिंपल्यांच्या, कवड्यांच्या अनेक बाहुल्या बनवल्या, कपडे शिवून कापूस भरून पक्षी, प्राणी, जलचर बनवले, झबली, स्वेटर, टोपरी, मोजे विणले, साड्यांना लावण्यासाठी सुंदर किनारी, सुती फुलं केली, नाना प्रकारची तोरणे ही बनवली. फॅशन शोसाठी उपयोगी पडणारी वस्त्रे तिने कुणाकुणासाठी शिवली या साऱ्यांची गणतीच नाही. आमच्या ज्ञाती वर्धापन दिनानिमित्त भरणाऱ्या कला प्रदर्शनात आत्याने अनेक बक्षीसंही मिळवली. व्यक्ती स्वातंत्र्य जपणार्या त्याकाळच्या स्त्रियांमध्ये मी आत्याला प्रातिनिधिक स्वरूपात पाहते. आज वाटतं आत्या नावाचा एक मूर्तीमंत कुटीरोद्योगच आमच्या आयुष्यात होता. खूप शिकलं, खूप पदव्या घेतल्या, खूप कीर्ती मिळवली, खूप माया जमवली, वर्तमानपत्रातून, स्क्रीनवर चमकलात म्हणजेच तुम्ही तारे झालात का? पण आमच्या आत्या सारखे फारसे न चमकलेले तारे कधी कधी आपल्या घरातच असतात. त्यासाठी वैज्ञानिक दुर्बिणीची गरज नसते. असे तारे पाहण्यासाठी मनाचीच दुर्बीण करावी लागते….
(संस्कारधानी जबलपुर के हमारी वरिष्ठतम पीढ़ी के साहित्यकार गुरुवर डॉ. राजकुमार “सुमित्र” जी को सादर चरण स्पर्श । वे सदैव हमारी उंगलियां थामकर अपने अनुभव की विरासत हमसे समय-समय पर साझा करते रहते थे। इस पीढ़ी ने अपना सारा जीवन साहित्य सेवा में अर्पित कर दिया। वे निश्चित ही हमारे आदर्श हैं और प्रेरणास्रोत हैं। आज प्रस्तुत हैं आपकी भावप्रवण बुन्देली कविता – कौनऊँ सें का कैनें…।)
साप्ताहिक स्तम्भ – लेखनी सुमित्र की # 236 – संझा की बेरा…
(प्रतिष्ठित कवि, रेखाचित्रकार, लेखक, सम्पादक श्रद्धेय श्री राघवेंद्र तिवारी जी हिन्दी, दूर शिक्षा, पत्रकारिता व जनसंचार, मानवाधिकार तथा बौद्धिक सम्पदा अधिकार एवं शोध जैसे विषयों में शिक्षित एवं दीक्षित। 1970 से सतत लेखन। आपके द्वारा सृजित ‘शिक्षा का नया विकल्प : दूर शिक्षा’ (1997), ‘भारत में जनसंचार और सम्प्रेषण के मूल सिद्धांत’ (2009), ‘स्थापित होता है शब्द हर बार’ (कविता संग्रह, 2011), ‘जहाँ दरक कर गिरा समय भी’ ( 2014) कृतियाँ प्रकाशित एवं चर्चित हो चुकी हैं। आपके द्वारा स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम के लिए ‘कविता की अनुभूतिपरक जटिलता’ शीर्षक से एक श्रव्य कैसेट भी तैयार कराया जा चुका है। आज प्रस्तुत है आपका एक अभिनव गीत “राधा किशन गढ़ की...”)
वरिष्ठ पत्रकार, लेखक श्री प्रतुल श्रीवास्तव, भाषा विज्ञान एवं बुन्देली लोक साहित्य के मूर्धन्य विद्वान, शिक्षाविद् स्व.डॉ.पूरनचंद श्रीवास्तव के यशस्वी पुत्र हैं। हिंदी साहित्य एवं पत्रकारिता के क्षेत्र में प्रतुल श्रीवास्तव का नाम जाना पहचाना है। इन्होंने दैनिक हितवाद, ज्ञानयुग प्रभात, नवभारत, देशबंधु, स्वतंत्रमत, हरिभूमि एवं पीपुल्स समाचार पत्रों के संपादकीय विभाग में महत्वपूर्ण दायित्वों का निर्वहन किया। साहित्यिक पत्रिका “अनुमेहा” के प्रधान संपादक के रूप में इन्होंने उसे हिंदी साहित्य जगत में विशिष्ट पहचान दी। आपके सैकड़ों लेख एवं व्यंग्य देश की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित हो चुके हैं। आपके द्वारा रचित अनेक देवी स्तुतियाँ एवं प्रेम गीत भी चर्चित हैं। नागपुर, भोपाल एवं जबलपुर आकाशवाणी ने विभिन्न विषयों पर आपकी दर्जनों वार्ताओं का प्रसारण किया। प्रतुल जी ने भगवान रजनीश ‘ओशो’ एवं महर्षि महेश योगी सहित अनेक विभूतियों एवं समस्याओं पर डाक्यूमेंट्री फिल्मों का निर्माण भी किया। आपकी सहज-सरल चुटीली शैली पाठकों को उनकी रचनाएं एक ही बैठक में पढ़ने के लिए बाध्य करती हैं।
प्रकाशित पुस्तकें –ο यादों का मायाजाल ο अलसेट (हास्य-व्यंग्य) ο आखिरी कोना (हास्य-व्यंग्य) ο तिरछी नज़र (हास्य-व्यंग्य) ο मौन
आज प्रस्तुत है आपका एक विचारणीय व्यंग्य “यहां सभी भिखारी हैं”।)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ ☆ प्रतुल साहित्य # 5 ☆
☆ व्यंग्य ☆ “विवाह की उम्र पर बतंगड़…” ☆ श्री प्रतुल श्रीवास्तव ☆
☆
“गोरी चलो न हंस की चाल जमाना दुश्मन है, तेरी उमर है सोलह साल जमाना दुश्मन है”। जी हाँ, न सिर्फ हमारे देश में वरन विश्व भर में लड़कियों के यौवन की शुरूआत को उनके सोलहवें वर्ष से ही माना जाता है। सभी देशों, भाषाओं में सोलह वर्ष की तरुणी के रूप सौंदर्य, यौवन, अदाओं और नाज-नखरों से न सिर्फ गीत-कविताएं वरन गद्य साहित्य भरा पड़ा है। “पसंद आ गई है एक काफ़िर हसीना, उमर उसकी सोला बरस 6 महीना”। ऐसा नहीं है कि सोलह बरस की लड़की को देखकर सिर्फ लड़कों के दिल में ही “कुछ कुछ होता है”, लड़कों को देखकर लड़कियों का हाल भी बेहाल हो जाता है-“मैं सोला बरस की, तू सतरा बरस का। मिल न जाएं नैना, इक दो बरस जरा दूर रहना। कुछ हो गया तो फिर न कहना…। ” हमारे देश में प्राचीन सामाजिक व्यवस्था के अनुसार लड़कों को तो 25 वर्ष की उम्र तक ब्रम्हचर्य का पालन करने का नियम था, किन्तु लड़कियों के विवाह की आयु 16 वर्ष के आसपास ही रखी गई थी। विवाह होते ही लड़की अपने पति और घर में व्यस्त हो जाती थी। शायद यही कारण था कि तब यौन अपराध भी नगण्य थे।
अभी हाल ही में लड़कियों की विवाह आयु भी लड़कों की आयु के समान ही 21 वर्ष तय कर दी गई है।। इसके पूर्व सरकार द्वारा लड़कियों के विवाह की निर्धारित आयु 18 वर्ष थी। प्राकृतिक रूप से भले ही 18 वर्ष से कम आयु में लड़की बालिग हो जाती हो पर 18 वर्ष के पूर्व उसके साथ विवाह करना या उसकी मर्जी से भी उसके साथ सम्बन्ध बनाना दण्डनीय अपराध था। अब यह उम्र 21 वर्ष हो गई है। कानून के भय से कुछ बंदिश तो लगी पर सम्पूर्ण समाज का दृष्टिकोण न बदल सका, चोरी छिपे बाल विवाहों की ख़बरें और अविवाहित युवतियों से छेड़छाड़-बलात्कार अथवा उनकी सहमति से यौन शोषण और फिर धोखाधड़ी की ख़बरें रोज के समाचारों का हिस्सा हो गई हैं। सरकार ने लड़कियों के बालिग होने की कानूनी उम्र तो 21 वर्ष निर्धारित कर दी, किन्तु साहित्य सृजन में लड़कियों के यौवन पर चर्चा करने उम्र की बंदिश नहीं लगाई। यौवन के गीत 16 वर्ष पर ही बनते रहे- “सोला बरस की बाली उमर को सलाम, ए प्यार तेरी पहली नज़र को सलाम। ” एक समय मध्यप्रदेश में लड़कियों की शादी की उम्र को लेकर विवाद छिड़ गया था। प्रदेश के तत्कालीन मुख्यमंत्री लड़कियों के लिए विवाह की उम्र 21 वर्ष करना चाहते थे जबकि एक पूर्व मंत्री का कहना था कि जब चिकित्सकों के अनुसार लड़कियां 15 वर्ष की आयु में प्रजनन योग्य हो जाती हैं तो शादी की उम्र 21 वर्ष करने की क्या जरूरत है ? मंत्री जी के तर्क शायद लड़कियों के प्राकृतिक परिपक्वता के पक्ष में थे। वैसे आप सभी जानते हैं कि नेताओं की आदत मुहं चलाने की होती है। वे आम आदमी का ध्यान समस्याओं से हटाने के लिए दिनभर फालतू बातें करते हैं। अपने विरोधियों की बातों का बतंगड़ बनाना इनके लिए कठिन काम नहीं। व्यर्थ गाल बजाते रहना और अपनी बात पर कभी शर्मिंदा न होना, नेता के रूप में सफलता पाने की पहली शर्त है। विवाह की आयु बढ़ाने के पक्षधरों से मेरा कहना है कि आप तो विवाह का लड्डू खा चुके हैं अब आयु सीमा और बढ़ाकर नई पीढ़ी को क्यों तरसाना चाहते हैं ? जनसंख्या नियंत्रण हेतु बहुसंख्यकों के लिए फैमिली प्लानिंग तो है ही फिर विवाह के लिए आयु सीमा में वृद्धि की क्या आवश्यकता ? एक गोपनीय बात – मेरे एक परिचित ने अपना मुहं मेरे कान के पास लाकर कहा-“भाई साहब युवक/युवतियों को परेशान होने की जरूरत नहीं, बात सिर्फ विवाह के लिए उम्र बढ़ाने की चल रही है। “दिल विल-प्यार व्यार” को कौन रोक पाया है ? अस्तु, मैं तो यही कहूंगा नेताओं की बातों में मत पड़िये- “उम्र का हर दौर मजेदार है, अपनी उम्र का मजा लीजिये…। ”
(श्री श्याम खापर्डे जी भारतीय स्टेट बैंक से सेवानिवृत्त वरिष्ठ अधिकारी हैं। आप प्रत्येक सोमवार पढ़ सकते हैं साप्ताहिक स्तम्भ – क्या बात है श्याम जी । आज प्रस्तुत है आपकी भावप्रवण कविता “कब तक दुनिया से डरोगे…”।)
(ई-अभिव्यक्ति में संस्कारधानी जबलपुर से श्री राजेंद्र तिवारी जी का स्वागत। इंडियन एयरफोर्स में अपनी सेवाएं देने के पश्चात मध्य प्रदेश पुलिस में विभिन्न स्थानों पर थाना प्रभारी के पद पर रहते हुए समाज कल्याण तथा देशभक्ति जनसेवा के कार्य को चरितार्थ किया। कादम्बरी साहित्य सम्मान सहित कई विशेष सम्मान एवं विभिन्न संस्थाओं द्वारा सम्मानित, आकाशवाणी और दूरदर्शन द्वारा वार्ताएं प्रसारित। हॉकी में स्पेन के विरुद्ध भारत का प्रतिनिधित्व तथा कई सम्मानित टूर्नामेंट में भाग लिया। सांस्कृतिक और साहित्यिक क्षेत्र में भी लगातार सक्रिय रहा। हम आपकी रचनाएँ समय समय पर अपने पाठकों के साथ साझा करते रहेंगे। आज प्रस्तुत है आपका एक विचारणीय लघुकथा ‘सरहद… ‘।)
(वरिष्ठतम साहित्यकार आदरणीय डॉ कुन्दन सिंह परिहार जी का साहित्य विशेषकर व्यंग्य एवं लघुकथाएं ई-अभिव्यक्ति के माध्यम से काफी पढ़ी एवं सराही जाती रही हैं। हम प्रति रविवार उनके साप्ताहिक स्तम्भ – “परिहार जी का साहित्यिक संसार” शीर्षक के अंतर्गत उनकी चुनिन्दा रचनाएँ आप तक पहुंचाते रहते हैं। डॉ कुंदन सिंह परिहार जी की रचनाओं के पात्र हमें हमारे आसपास ही दिख जाते हैं। कुछ पात्र तो अक्सर हमारे आसपास या गली मोहल्ले में ही नज़र आ जाते हैं। उन पात्रों की वाक्पटुता और उनके हावभाव को डॉ परिहार जी उन्हीं की बोलचाल की भाषा का प्रयोग करते हुए अपना साहित्यिक संसार रच डालते हैं।आज प्रस्तुत है आपका एक अप्रतिम विचारणीय व्यंग्य – ‘कि रानी बेटी राज करेगी ‘। इस अतिसुन्दर रचना के लिए डॉ परिहार जी की लेखनी को सादर नमन।)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ – परिहार जी का साहित्यिक संसार # 289 ☆
☆ व्यंग्य ☆ कि रानी बेटी राज करेगी ☆
एक पुराना मशहूर फिल्मी गीत है— ‘खुशी-खुशी कर दो विदा, कि रानी बेटी राज करेगी।’ सोचने पर सवाल उठता है कि रानी बेटी के ‘राज’ करने का अर्थ क्या है? रानी बेटी कैसे राज करेगी और किस पर राज करेगी? जो समझ में आता है वह यह है कि रानी बेटी ऐसे घर में जाए जहां चार छः सेवक उसकी सेवा में रहें, काम-धाम कम से कम करना पड़े, हाथ-पांव कम से कम चलाना पड़े। गाव-तकिये पर टिकी हुकुम चलाती रहे। तिनका भी न तोड़ना पड़े। पुराने ज़माने में रानियां पालकी पर चलती थीं जिन्हें सेवक ढोते थे। यह नज़रिया दिखाता है कि श्रम के प्रति हमारा सोच क्या है।
हमारे दर्शन के अनुसार सबसे सुख की स्थिति वह है जिसमें काम कम से कम करना पड़े। भगवान ने हाथ-पांव भले ही चलने और काम करने के दिये हों, लेकिन उनका जितना कम उपयोग हो उतना अच्छा। फालतू पड़े रहने के कारण उन में ज़ंग लगे तो लगे। हाथों की हथेलियां और पैरों की गदेलियां गुदगुदी, साफ़ और मक्खन सी मुलायम बनी रहें। उनमें न घट्टे पड़ें, न कालिख लगे। लेकिन अगर सभी बेटियां रानी बनने लगें तो फिर काम कौन करेगा? ‘तू भी रानी, मैं भी रानी, कौन भरेगा पानी?’
हमारे देश में अपने हाथ से काम करना घटिया और बेइज़्ज़ती की बात समझी जाती है। दफ्तर में फ़ाइल ले जाने का काम चपरासी ही करेगा। चपरासी नहीं है तो फ़ाइल बाबू साहब की टेबिल पर पड़ी रहेगी, भले ही साहब का कमरा बगल में हो। कहते हैं नवाब वाजिद अली शाह अंग्रेज़ों से बचकर इसलिए नहीं भाग सके थे कि उनकी जूती सीधी करने वाला कोई नहीं था। नवाब साहब खुद ही अपनी जूती सीधी करने लगें तो नवाब कैसे?
अंग्रेज़ी शब्दकोश में एक शब्द ‘व्हिपिंग बॉय’ मिलता है। ये वे लड़के होते थे जिन्हें राजपुत्रों के साथ स्कूल भेजा जाता था ताकि राजपुत्रों से कोई गलती होने पर उसकी सज़ा इन लड़कों को दी जा सके। मास्टर साहब राजपुत्रों पर हाथ नहीं उठा सकते थे। ये लड़के राजपुत्रों के एवज में पिटने के लिए स्कूल भेजे जाते थे।
आपको बहुत से लोग अपने बाप- दादा की तारीफ में यह कहते मिल जाएंगे कि उन्होंने कभी अपने हाथ से लेकर पानी नहीं पिया। एक पति की गाथा सुनी थी जो अपने मकान की दूसरी मंज़िल पर आराम फरमाते थे और प्यास लगने पर सबसे निचली मंज़िल से पत्नी को बुलाते थे ताकि पत्नी उनकी बगल में रखे घड़े से पानी निकाल कर उन्हें दे।
गांव में जब पुराने ज़माने में ‘पंगत’ यानी समूह-भोज होता था तो सामान्य लोग अपने-अपने लोटा गिलास लेकर जाते थे, लेकिन हैसियत वाले लोगों के पीछे उनका सेवक लोटा- गिलास लेकर चलता था। एक रईस का किस्सा याद आता है जो शौचालय से लौटने के बाद (उन दिनों फ्लश सिस्टम नहीं था) सेवक को मुआयना करने के लिए भेजते थे और सेवक की रपट के आधार पर ही उनकी उस दिन की भोजन-व्यवस्था होती थी। यदि सेवक रपट देता कि उस दिन की उनकी उपलब्धि संतोषजनक नहीं है तो भोजन मुल्तवी भी हो सकता था।
हमारे देश को विश्व में सस्ते श्रम का स्वर्ग माना जाता है, इसलिए जिन बेटियों के पास खर्च करने के लिए पैसा है वे आराम से रानी बनकर रह सकती हैं। यहां महीने में आठ दस हज़ार के खर्च पर चार छः सेवक आसानी से रखे जा सकते हैं।
मुद्दा यह है कि यदि सभी बेटे- बेटियां अपनी हथेलियों को साफ़ और मुलायम बनाये रखने की सोचने लगें तो फिर रोज़मर्रा का कामकाज कैसे चलेगा? अभी हमारे देश का काम इसलिए चल रहा है क्योंकि कुछ बेटे-बेटियां राजकुमार और राजकुमारी बनने की दौड़ में नहीं हैं। इसलिए बेहतर होगा कि बेटियों को ‘राज’ करने के बजाय ‘काज’ करने की सीख दी जाए।
फिल्म ‘पाक़ीज़ा’ में पाकीज़ा का प्रेमी ट्रेन में उसके पांव देखकर पुर्ज़ा छोड़ जाता है —‘आपके पांव देखे। बहुत हसीन हैं। इन्हें ज़मीन पर मत उतारिएगा। मैले हो जाएंगे।’ लेकिन पांव ज़मीन पर न उतरें और मैले न हों तो ज़िन्दगी की गाड़ी आगे कैसे बढ़ेगी?