श्री संभाजी बबन गायके
इंद्रधनुष्य
☆ “कॅडेव्हर!” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆
हा शब्द अनेक सर्वसामान्य लोकांसाठी नवा शब्द असण्याची शक्यता आहे. नवा म्हणजे नव्याने निर्माण झालेला नव्हे तर वाचकासाठी नवा असलेला, आजवर अज्ञात असलेला शब्द! वैद्यकीय परिभाषेतील असे अनेक शब्द आपल्याला अनोळखी असतात.
Cadaver कडेवअर असा याचा साधारण उच्चार आढळतो.. आणि अर्थ आहे मृतदेह… corpse!
विकार, आजार, वेदना आणि मृत्यू यांपासून तात्पुरती का होईना सुटका मिळावी म्हणून मानवाने वैद्यकीय शास्त्राचा डोलारा उभारला. शरीराचा आतून अभ्यास करणे अनिवार्य झाले. मुळात शरीर रचना हाच एक चमत्कार आहे. कोणत्याही कृत्रिम रचनेला मानवी देहाची सर कधीच येणार नाही. म्हणून अभ्यासासाठी खरेखुरे शरीरच लागते. जिवंत देहांचा अभ्यास करण्यावर मर्यादा असतात, पण मृतदेहांबाबत पूर्ण मोकळीक मिळते. या गरजेतून मग मृतदेह प्रत्यक्ष उघडून पाहून त्यांच्या अंतर्गत रचनांचा अभ्यास करण्याचा प्रघात पडला. आणि मग या देहांच्या साहाय्याने वैद्यकीय अभ्यास, संशोधन, प्रयोग सुरू झाले.
Andreas Vesalius (1514-1564) यांनी वैद्यकीय अभ्यासासाठी सर्वप्रथम शवविच्छेदन केल्याचे समजले जाते. १८३२ मध्ये याबाबतीत ब्रिटनमध्ये कायदा अस्तित्वात आला. भारतात आरोग्य हा राज्य विषय असल्याने आपल्याकडे राज्यांचे स्वतंत्र कायदे दिसतात. महाराष्ट्रात १९४९ मध्ये सदर कायदा केला गेला.
अधिकृत शासकीय परवानगी मिळाल्याने देशभरातील वैद्यकीय महाविद्यालयांमध्ये मृतदेह भावी डॉक्टर्स मंडळींचे पहिले गुरू म्हणून भूमिका बजावू लागले! जणू हे मृतदेह पुन्हा सजीव झाले. असुरांचा नाश करण्यासाठी आपल्या देहाचे दान देण्याची बाब भारताला नवी नाही. दधिच ऋषींनी राक्षस निर्मुलनासाठी स्वत:ची हाडे देण्यासाठी देह अग्नीच्या स्वाधीन केल्याचे सांगितले जाते. विविध प्रकारच्या व्याधी या जर राक्षस मानल्या तर त्यासंदर्भात मरणोत्तर देहदान करण्याचा संकल्प करणारे व तो संकल्प सिद्धीस जाण्यास साहाय्य करणारे सर्वच ऋषी मानले गेले पाहिजेत!
कायदेशीर देहदान १९४९ पासून अस्तित्वात आले. तर अवयवदान १९९४ पासून कायदेशीर मान्यताप्राप्त झाले. देहदान आणि अवयवदान स्वतंत्र बाबी आहेत. देहादानात व्यक्तीचा देह काही काळ वापरला जातो. तर अवयवदानात आवश्यक अवयव काढून इतरांसाठी वापरले जातात आणि देह अंत्यसंस्कारासाठी परत केला जातो. वैद्यकीय अभ्यासात एक मृतदेह आणि दहा विद्यार्थी असे प्रमाण अपेक्षित असताना आता वीस ते पन्नास विद्यार्थी आणि एक मृतदेह अशी स्थिती आहे.. कारण वाढती वैद्यकीय महाविद्यालये आणि सतत विकसित होणारे संशोधन.
देहदानाची चळवळ सुरू होण्याआधी वैद्यकीय महाविद्यालये बेवारस प्रेते उपलब्ध होण्यावर अवलंबून असत. आधुनिक पोलिस तपास पद्घती, संपर्क व्यवस्था, माहिती संप्रेषण व्यवस्थेमुळे मृतांच्या वारसांचा शोध घेण्याची प्रक्रिया जलद आणि परिणामकारक झाल्याने बेवारस प्रेतांची संख्या खूप कमी झाली! शिवाय एड्स, काविळ यांसारख्या गंभीर कारणांनी मृत्यू झालेल्या व्यक्तींचे मृतदेह, भाजणे आणि तत्सम बाबींमुळे मरण पावलेल्या व्यक्तींच्या देहांचा प्रशिक्षणासाठी वापर केला जाऊ शकत नाही. यामुळे cadevers उपलब्ध होण्याचे प्रमाण खूपच कमी झाले. देहदान चळवळीतील कार्यकर्त्यांनी अपार कष्ट घेऊन ही कल्पना रुजवली आणि उदात्त विचारांच्या सुसंस्कृत, शिक्षित नागरिकांनी उत्तम प्रतिसाद दिला. पुण्याची प्राप्ती, समाधान, समाजसेवा या विविध भावना प्रबळ ठरल्या.
देहदानाची कार्यवाही ही पूर्णत: कायदेशीर, नैतिक मूल्यांचे भान ठेवून पूर्ण केली जाते. अभ्यासासाठी मृतदेह दान मिळाल्यावर संपूर्ण व्यवस्था संबंधित वैद्यकीय महाविद्यालय करते. सर्व कर्मचारी, डॉक्टर्स, विद्यार्थी एकत्र येऊन प्रार्थना करतात, या वेळी नातलग उपस्थित राहू शकतात, आणि मगच तो देह वैद्यकीय विद्यार्थांच्या अभ्यासासाठी उपलब्ध करून दिला जातो. आणि साधारणत: वर्षभरानंतर उर्वरीत देह, अवशेषांवर त्या त्या व्यक्तीच्या धर्मानुसार अंत्यसंस्कार केले जातात.
वैद्यकीय अभ्यासक्रमाच्या प्रथम वर्षात विद्यार्थ्यांना हिप्पोक्रटिक आणि कडेवअर शपथा दिल्या जातात. त्यांपैकी अभ्यासासाठी उपयोगात आणावयाच्या मृतदेहाचे विच्छेदन करण्यापूर्वी साधारणपणे पुढील प्रमाणे शपथ दिली जाते, जी इंग्रजी भाषेत असते. पुढे मराठी भाषांतर दिले आहे.. जे इंटरनेटवरून घेतले आहे.
“मी अत्यंत गंभीरपणे आणि निष्ठेने प्रतिज्ञा करतो की, मी या मृतदेहाचा (शवाचा) सर्वोच्च आदर, सन्मान आणि प्रतिष्ठा कायम ठेवीन. मी या देहदात्याला माझे ‘प्रथम शिक्षक’ (पहिले गुरु) मानतो, ज्यांचे निःस्वार्थ दान मला वैद्यकशास्त्राचे ज्ञान आणि कला शिकण्यास मदत करेल. मी माझ्या संपूर्ण अभ्यासात व्यावसायिकता, गोपनीयता (निजता) आणि नैतिक आचरण पाळेन. मी या दात्याने केलेल्या सर्वोच्च त्यागाचा सन्मान करेन आणि मिळालेल्या ज्ञानाचा उपयोग मानवतेच्या सेवेसाठी, करुणेने आणि सचोटीने करेन. माझ्या या ‘मौन शिक्षकांचे’ (Silent Teachers) अमूल्य योगदान माझ्या सदैव स्मरणात राहील आणि मी त्याचा आदर करेन. ” समाजात आणि समाजातील विविध स्तरांमध्ये विविध प्रकारचे लोक असतात. विशिष्ट व्यक्ती विशिष्ट स्तरामधली आहे म्हणून ती अमुक एक प्रकारे वागेल असे नसते. सध्या चर्चेत असलेल्या प्रकरणातील व्यक्तीला वैद्यकीय अभ्यासक्रमात कसा प्रवेश मिळाला आहे, याच्या चर्चेस अर्थ नाही! व्यक्तीवरील संस्कार हे हल्ली काही समाजसापेक्ष राहिलेले नाहीत. एकूणच तरुणांची बदललेली मानसिकता आणि सामाजिक अस्वास्थ्य ही मुख्य कारणे आहेत. असो.
मृतदेह वैद्यकीय अभ्यासासाठी देणे आणि मग विद्यार्थ्यांना त्याच्या साहाय्याने शिकवले जाणे आणि त्यासाठी त्या देहाचे विच्छेदन करणे वेगळे… आणि मृत्यूचे कारण निश्चित करण्यासाठी शवविच्छेदन करणे वेगळे. शिकवण्यासाठी उपयोगात आणला जाणारा देह क्रमाक्रमाने विच्छेदीत केला जातो. अभ्यास शाखेनुसार ते ते विद्यार्थी विशिष्ट अवयवाचा विशेष अभ्यास करतात. उदा. नेत्रतज्ज्ञ होण्यासाठी विद्यार्थी डोळे आणि तत्सम भागाचा अभ्यास करतील आणि त्यासाठी दान दिलेल्या देहाच्या संबंधित भागाचा अभ्यास करतील. आणि हे तज्ज्ञ, अनुभवी, निष्णात वैद्यकीय अधिकारी, प्राध्यापक यांच्या देखरेखीखाली केले जाते! तर उत्तरीय तपासणीत देह एकदाच विच्छेदित केला जातो, निष्कर्ष नोंदवले जातात आणि देह अंत्यसंस्कारासाठी दिला जातो. मृत्यूच्या कारणांची सखोल तपासणी आवश्यक असल्यास त्यादृष्टीने महत्वाचे अवयव/त्यांचे नमुने राखून ठेवून ते संबंधित प्रयोगशाळांकडे पाठवले जातात. गुन्ह्यासंदर्भात काहीवेळा पुन्हा विच्छेदन केले जाऊ शकते.
मनुष्य जिवंत असताना त्याचा देहाचा योग्य तो सन्मान राखला जाणे गरजेचे, अपेक्षित असले तरी निर्जीव देहाचाही तेवढाच सन्मान राखला जाणं नीतिमत्तेस धरूनच आहे. सर्वच माणसांची वागण्याची, विचार करण्यची पद्धत एकच असेल, असं होत नाही. किमान सार्वजनिक जीवनात आदर्श नीतीमत्तेने वागणे हा संबंधित व्यक्तीवर झालेल्या संस्कारांचा, किंवा त्या व्यक्तीने स्वत:वर केलेल्या संस्कारांचा, परिसर, मित्र यांनी टाकलेल्या प्रभावाचा भाग असू शकतो. कुणाच्या मनात काय सुरु आहे, त्याला काय म्हणायचे आहे, त्याला काय वाटते यावर इतरांचे काहीही नियंत्रण असू शकत नाही.
वैद्यकीय क्षेत्राचे मानवी जीवनात अत्यंत मोठे स्थान आहे. त्यामुळे या क्षेत्रात कार्यरत व्यक्ती सन्माननीय ठरतात. यांत अनेक त्यागी व्यक्ती समाजाने पाहिल्या आहेत. काही व्यक्तींच्या वर्तनाने संपूर्ण गटाला दोषी ठरवणे खूप चुकीचे आहे. या क्षेत्रातील लोक दुर्गंधी सहन करतात, बहुतेक वेळा आव्हानात्मक, नकारात्मक वातावरणात काम करीत असतात, त्यांच्या प्रती आपण आभारी असले पाहिजे!
देहदान, त्या देहाचे विच्छेदन करताना संबंधित वैद्यकीय विद्यार्थ्यांचा आपापसांत झालेला तथाकथित अश्लील संवाद याबाबत सध्या अत्यंत चर्चेत असलेल्या विषयावरून देहदानाबाबत काही ऊहपोह सुरु आहे. या चर्चेच्या दरम्यान एका महिलेने फेसबुक comment मध्ये “मी देहदानाचा संकल्प रद्द करते आहे” अशा आशयाचे विधान केलेले वाचले. यावरून सार्वजनिक ठिकाणी, उघडपणे बोलल्या गेलेल्या शब्दांचे परिणाम समाजावर किती दूरगामी होऊ शकतात, याची कल्पना यावी. हे नुकसान सहजी भरून येणारे नाही. मात्र देहदान चळवळीतील कार्यकर्त्यांपुढे आता एक नवे आव्हान उभे राहिले आहे. आपले जनमानस तसे विचारी आहे, या एका प्रकारामुळे लोक य देहदानासारख्या पवित्र कार्यापासून दुरावले जाणार नाहीत, अशी खात्री आहे आणि अपेक्षासुद्धा!
देहादानात आलेला देह आपल्या सास-यांचा आहे हे माहीत असूनही त्या देहाच्या साहाय्याने विद्यार्थ्यांना वैद्यकीय शिक्षण देणा-या एका महिला डॉक्टर यांच्या विषयी मी वाचले आहे… त्यामुळे किमान माझी तरी वैद्यकीय क्षेत्रातील लोकांबद्दलची आदराची भावना कायम आहे. कुणा अविचारी, उथळ व्यक्तीच्या तद्दन घाणेरड्या शेरेबाजीमुळे ही भावना दुखावली जाणार नाही! जगाच्या बाजारात मातीही मिळते आणि मोतीही… काय घ्यायचे आपण ठरवायचे!
(मी वैद्यकीय तज्ज्ञ नाही. केवळ माहिती घेऊन लिहिले आहे. यातील तांत्रिक माहिती चुकीची, अपुरी असू शकते. देहदानास पाठिंबा आणि कायद्याने अत्यावाशाय्क असलेल्या मरणोत्तर वैद्यकीय तपासणीचा पुरस्कार यासाठी हा लेख लिहिला आहे. खम्मम येथील वैद्यकीय महाविद्यालयात घेतल्या गेलेल्या शपथेचे छायाचित्र संदर्भांसाठी साभार वापरले आहे.)
© श्री संभाजी बबन गायके
पुणे
9881298260
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
