श्री दिवाकर बुरसे
इंद्रधनुष्य
☆ ‘इंद्रगोप’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
पावसाच्या पहिल्या सरींसोबत अवतरणारा लाल मखमली निसर्गदूत
पहिला पाऊस पडतो… ग्रीष्माच्या तप्त उन्हाने करपलेल्या धरतीवर अचानक आकाशातून पाण्याचे टपोरे थेंब येवून आदळतात. क्षणार्धात भूमीच्या उदरात दडलेला गंधकोश भंगतो आणि मातीचा रम्य गंध आसमंतात दरवळतो. झाडांच्या फांद्यांवरची नवी पालवी थरथरते. सृष्टीच्या अंगावर जणू नवजीवनाची शाल पांघरली जाते. अंबरात सप्तरंगी अर्धगोल इंद्रधनुष्य प्रकटते आणि अशाच वेळी, काळ्या आईच्या कुशीत वर्षभर लपून बसलेले काही लालभडक, मखमली जीव अचानक धरतीवर प्रकटतात. हिरव्यागार गवतावर विखुरलेले ते लाल ठिपके पाहताना वाटते, जणू निसर्गाने धरतीच्या भाळी कुंकवाची उधळण केली आहे! हा जीव म्हणजे ‘इंद्रगोप’.
पर्जन्याचा देव इंद्र. कदाचित म्हणूनच आपल्या रसिक पूर्वजांनी पावसाळ्यात आकाशात उमटणाऱ्या सप्तरंगी कमानीला ‘इंद्रधनुष्य’ आणि धरतीवर प्रकटणाऱ्या या लाल मखमली जीवाला ‘इंद्रगोप’ अशी नावे दिली असावीत.
हा इंद्रगोप म्हणजे — मराठीतला आपला परिचित मृगकिडा. मृग नक्षत्रात तो दिसू लागतो म्हणून त्याला ‘मृगकिडा’ म्हणतात. महाराष्ट्रात गोसावी किडा, किटकुल अशीही त्याची नावे आहेत. संस्कृतमध्ये तो इंद्रगोप आणि वीरबहूती, तर इंग्रजीत Red Velvet Mite म्हणून ओळखला जातो. भारतीय लोकजीवनात त्याचे आगमन म्हणजे पावसाळ्याची चाहूल. म्हणूनच तो केवळ एक जीव नसून ऋतू परिवर्तनाचा लाल मखमली संदेशवाहक मानला गेला आहे.
कालिदासाच्या काव्यातला लाल ठिपका
भारतीय काव्यविश्वात निसर्गाच्या सूक्ष्म छटा शब्दबद्ध करणाऱ्या महाकवी कालिदासांनी इंद्रगोपालाही आपल्या ‘मेघदूत’, ‘ऋतुसंहार’ आणि ‘कुमारसंभव’ या प्रमुख रचनांत वर्णन करून अमर केले आहे.
‘मेघदूता’च्या पूर्वमेघ, श्लोक ४० चा आरंभ _’रक्तैरिन्द्रगोपैश्चितां’_ अशा शब्दांनी पर्वताच्या शिखराच्या सांध्यावर, लाल इन्द्रगोप किड्यांनी सजलेल्या, ‘कामरूपा’ नावाच्या हिरण्य नदीचे वर्णन केलंय.
तपःक्लेशक्षामां… संनद्धैरिन्द्रगोपकणैरिव ॥
या ‘कुमारसंभव’ – सर्ग ३, मधील २६ व्या श्लोकात पार्वतीच्या तपस्वी वेशाला सौंदर्य देण्यासाठी इंद्रगोपाची उपमा दिली आहे. तपस्विनी असूनही तिच्या शरीरावर पडलेली फुलं म्हणजे वेलीवर बसलेले इन्द्रगोप!
‘विक्रमोर्वशीयम्’ या नाटकात विरहाने व्याकूळ झालेला राजा पुरूरवा आपल्या प्रिय उर्वशीचा शोध घेत अरण्यात भटकत असतो. हिरव्या गवतावर पसरलेल्या लाल इंद्रगोपांकडे पाहून त्याला क्षणभर वाटते— उर्वशीच्या लाल किनारीच्या वस्त्राचा एखादा तुकडाच तर इथे पडलेला नाही ना?
प्रेम आणि विरहाच्या भावनांना निसर्गाच्या रंगांत मिसळून पाहण्याची ही कालिदासांची अद्वितीय दृष्टी.
‘ऋतुसंहार’मध्ये त्यांनी पावसाळ्यातील भूमीचे वर्णन करताना म्हटले आहे…
श्लोक:
इन्द्रगोपकचित्राङ्गा प्रावृट्काले च मेदिनी ।
भाति सम्प्रति सा देवी रत्नाभरणभूषितेव ॥
(सर्ग २ प्रावृट् /वर्षा वर्णन श्लोक २)
अनुवाद: पावसाळ्यात ही पृथ्वी इंद्रगोप नावाच्या लाल किड्यांनी आणि रानफुलांनी चित्रविचित्र नटलेली असते. त्यामुळे ती आता रत्नजडित अलंकारांनी भूषवलेल्या देवीसारखी शोभून दिसते.
आजही पहिल्या पावसानंतर लाल मखमली इंद्रगोपांनी सजलेली हिरवीगार भूमी पाहताना कालिदासांच्या उपमेची प्रचिती येते.
किडा नव्हे, अष्टपादी चमत्कार
लोकभाषेत त्याला किडा म्हटले जाते; पण प्रत्यक्षात तो कीटक नाही. इंद्रगोप हा Trombidiidae कुळातील अष्टपादी (Arachnid) प्राणी आहे. कोळी आणि गोचीड यांचा तो दूरचा नातलग. वर्षातील बहुतांश काळ तो जमिनीखाली, ओलसर बिळांमध्ये लपून राहतो. पहिल्या दमदार पावसानंतर मोठ्या संख्येने बाहेर येणारा हा जीव पूर्वीपासून पावसाचा नैसर्गिक दूत मानला जातो.
धरतीचा लाल प्रहरी
इंद्रगोपाचे सौंदर्य जितके मोहक, तितकेच त्याचे कार्य महत्त्वाचे आहे. तो वाळवी, मुंग्या, मावा आणि इतर अनेक सूक्ष्म किड्यांची अंडी खातो. त्यामुळे शेतीतील हानिकारक किडींची संख्या नियंत्रणात राहते. मातीतील सूक्ष्म जीवसृष्टीचे संतुलन राखण्यातही त्याचा मोठा वाटा असतो. उपयुक्त जीवाणू, बुरशी आणि सेंद्रिय पदार्थांच्या विघटन प्रक्रियेसाठी तो अप्रत्यक्षरीत्या हातभार लावतो. म्हणूनच इंद्रगोप हा निरोगी परिसंस्थेचा एक महत्त्वाचा जैविक निर्देशक मानला जातो. शेतकऱ्याचा हा इवलासा मित्र नकळतपणे जैविक कीडनियंत्रणाची महत्त्वाची भूमिका पार पाडत असतो.
रेशमी प्रेमबाग
निसर्गात प्रेम व्यक्त करण्याच्या किती विलक्षण पद्धती असतात याचे एक सुंदर उदाहरण म्हणजे इंद्रगोप. मीलनाच्या काळात नर माइट रेशमासारख्या धाग्यांचा मार्ग तयार करतो. त्यावर पाने, काटक्या आणि सूक्ष्म वस्तूंनी सजावट करतो. या रेशमी मार्गावर तो शुक्रपुटिका ठेवतो आणि नृत्यसदृश विभ्रमांनी मादीला आकर्षित करतो. या लहानशा जीवाने उभारलेली ती प्रेमबाग म्हणजे निसर्गातील एक अद्भुत प्रणयकथा आहे.
अळी ते शिकारी
अंड्यांतून बाहेर पडणाऱ्या अळ्यांना आरंभी सहा पाय असतात. या अवस्थेत त्या अळ्या इतर सूक्ष्म किटकांवर परजीवी म्हणून जगतात. नंतर वाढीच्या प्रक्रियेत त्यांना आणखी दोन पाय येतात आणि ते पूर्ण विकसित अष्टपादी बनतात. त्यानंतर ते स्वतंत्रपणे जमिनीत राहून सूक्ष्म प्राण्यांची शिकार करतात.
जीवनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर बदलत जाणारी त्यांची भूमिका निसर्गातील परस्परसंबंधांची सुंदर जाणीव करून देते.
माणसांचा मित्र
लाल रंगामुळे अनेकांना हा जीव धोकादायक वाटतो; परंतु तो पूर्णपणे निरुपद्रवी आहे. तो माणसांना किंवा पाळीव प्राण्यांना चावत नाही, दंश करत नाही. स्वतःच्या संरक्षणासाठी तो केवळ कडू आणि दुर्गंधीयुक्त द्रव्य स्रवतो. त्यामुळे पक्षी आणि इतर शिकारी त्याच्यापासून दूर राहतात. त्याचा लाल रंग आक्रमणाचे प्रतीक नसून, निसर्गाने त्याच्या अस्तित्वाभोवती उभारलेली एक सावधगिरीची खूण आहे.
या लाल रत्नांचे जतन करूया
रासायनिक कीटकनाशकांचा अतिरेक हा इंद्रगोपांसाठी सर्वांत मोठा धोका आहे. व्यापक प्रमाणात वापरल्या जाणाऱ्या अनेक कीटकनाशकांमुळे हे उपयुक्त जीव नष्ट होतात. जैविक उपायांचा वापर, कमी नांगरणी, सेंद्रिय आच्छादन आणि मातीतील ओलावा टिकवून ठेवणे यांमुळे त्यांचे संरक्षण होऊ शकते. निसर्गातील अशा लहान जीवांचे रक्षण म्हणजे शेतीचे, मातीचे आणि पर्यावरणाचे रक्षण होय.
धरतीच्या उदरातील जीवंत रत्ने
पूर्वी ग्रामीण भागात इंद्रगोपाला हळद-कुंकू वाहून मान दिला जाई. त्यामागे अंधश्रद्धा नव्हती; तर निसर्गातील प्रत्येक जीवाशी असलेले आत्मीय नाते होते.
आज विज्ञानाने इंद्रगोपाचे पर्यावरणीय महत्त्व सिद्ध केले आहे; परंतु आपल्या पूर्वजांनी ते खूप आधी ओळखले होते. पहिल्या पावसाच्या सरींनंतर जेव्हा हिरव्यागार धरतीवर हे लाल मखमली जीव विखुरलेले दिसतात, तेव्हा वाटते—आषाढाच्या आगमनाचे स्वागत करण्यासाठी भूमातेने आपल्या ओंजळीतली माणकं, पोवळ्यांची भरभरून उधळण केली आहे. त्यातील प्रत्येक रत्न, प्रत्येक कण जणू निसर्गाने जपून ठेवलेला एक छोटासा चमत्कार असतो. तोच हा इंद्रगोप—पावसाचा दूत, मातीचा मित्र आणि सृष्टीच्या सौंदर्याला लाभलेला लाल मखमली स्पर्श!
🙏🏻
© श्री दिवाकर बुरसे
पुणे
संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
