डाॅ. मीना श्रीवास्तव
जीवनरंग
☆ तुटकी पेन्सिल – भाग १ (भावानुवाद) – हिन्दी कथाकार : डॉ हंसा दीप ☆ डाॅ. मीना श्रीवास्तव ☆
डॉ. हंसा दीप
गेल्या कित्येक वर्षांपासून, दर दोन वर्षांनी माझी वैद्यकीय तपासणी होत आलेली आहे. दर वेळी, डॉ. क्लार्कच्या क्लिनिकमधील भेटीच्या शेवटी “सर्व काही ठीक आहे, आजवर तुम्ही जे करीत आला आहात तेच करीत राहा” हे त्यांचे नेमके शब्द असत. माझे स्वयंपाकघर, माझे शैक्षणिक वर्ग आणि पेंसिल या त्रिकूटाच्या परिघात माझा दैनंदिन दिनक्रम जसाच्या तसा चालू असे.
आयुष्याचे सर्व टप्पे पार करीत मी अशा टप्प्यावर पोहोचले होते जिथे वयाचा पासष्टावा आकडा माझ्याकडे टकमक पाहत होता. डॉक्टर सावध झाले होते. आज माझ्या शरीराच्या अंग-प्रत्यंगाची सखोल तपासणी होणार होती. वजन, उंची, हृदयाचे ठोके, नाडी आणि रक्तदाब, या सर्वांची मोजदाद अतिशय बारकाईने लक्षपूर्वक होणार होती. माझ्या दंडाभोवती रक्तदाब मोजणाऱ्या मशीनचा पट्टा घट्ट आवळल्या जात होता, हृदयाची धडधड अनियंत्रित होत होती, जलद होत होती, आणि आता तर आणखीनच वाढली होती. आकड्यांचे गणित सोडवण्यात मग्न असलेले मशीनचे काटे सारखे वर-खाली गिरक्या घेत होते. त्या काट्यांसोबतच, डॉक्टरांच्या डोळ्यांची हालचाल देखील कधी खाली-वर होती होती तर कधी स्थिर होऊन आकड्यांवर नजर टाकीत होती. त्याच प्रक्रियेची अनेकवार पुनरावृत्ती झाल्यानंतर डॉक्टरांनी अंतिम निकाल जाहीर केला, “तुमचा रक्तदाब खूप वाढलेला आहे. “
मी म्हणाले, “अहो डॉक्टर, तुमच्या या दवाखान्याच्या परिसरात प्रवेश करताच माझा रक्तदाब आपोआपच वाढत असतो. तुम्ही हा पट्टा गुंडाळायला सुरुवात केली की तो आणखीनच अधिक वाढतो. “
उत्तरादाखल डॉक्टरांनी केलेलं स्मितहास्य आणि त्यामागे दडलेला गर्भितार्थ मला अजिबातच आवडला नाही. त्यातच माझा नवरा, अंशू डोके हलवीत होता, त्याने तर माझी आतल्याआत चिडचिड व्हायला लागली. काहीही घडले तरी त्याचे खापर माझ्या डोक्यावर फोडण्याची त्यांची सवय जुनीच आहे. ते असे कांही डोके हलवीत होते, की जणू मी एखादा जघन्य अपराध केलाय. त्यांचे डोळे मला म्हणत होते, “ही तुझीच चूक आहे. तुला स्वतःची अजिबात काळजी घेता येत नाही. “
अंशूच्या अशा प्रतिक्रिया बघितल्या की माझा नेहमीच रागाने पारा चढतो. पण आज या पासष्टच्या आकड्याने मला माझा राग आटोक्यात ठेवावा लागत होता. डॉक्टरांनी पुनश्च एकवार माझ्या कुटुंबाची समग्र माहिती घेतली. मागील नोंदी परत वाचून दाखवल्या.
माझा भारतातला जन्म, पालकांच्या मृत्यूच्या कारणांची खोल मीमांसा, मोठ्या बहीण-भावाच्या अकाली मृत्यूचा उहापोह, व यातच जोडल्या गेलेली नवी कोरी अद्ययावत पुस्ती चिंताजनक होती. ती म्हणजे माझ्या धाकट्या भावाचे सहा महिन्यांपूर्वी निधन झाले होते. त्याच्या मृत्यूची कारणे लक्षात घेत, डॉक्टरांनी तो मजकूर अधोरेखित केला आणि मला म्हणाले – “श्रीमती रेमी, मी तुम्हाला वेगवेगळ्या आवश्यक चाचण्यांसाठी कागद लिहून देत आहे. या सर्व चाचण्या तुमच्या प्राधान्यक्रमात असायला हव्यात. सर्वप्रथम तुम्ही इकोकार्डियोग्राम (२डी इको चाचणी) करून घ्या. मला त्याचा रिपोर्ट लवकरात लवकर हवा आहे. “
डॉक्टर याआधी इतक्या गंभीरपणे कधीच बोलले नव्हते. मी बळीच्या बकऱ्यासारखे डोके झुकवून निर्बुद्धासारखी होकारार्थी मान डोलावली आणि त्यांनी एकामागून एक दिलेले कागद घेत गेले. वेगवेगळ्या प्रकारच्या रक्त चाचण्या! याशिवाय, मल-मूत्र तपासणी, मॅमोग्राम (स्तनांची एक्स रे तंत्राने विशेष चाचणी), गर्भाशयाच्या ग्रीवेच्या कर्करोगाकरिता तपासणी आणि खास करून इकोकार्डिओग्राफी हे सर्व करायचे होते.
मी माझ्या टेबलावरील कागदांवर पेंसिलने मोठं मोठे वर्तुळ काढत सुटले. मला माझ्या जीवनरेखेचे अंकगणित सोडवून बरेच कांही-बाही लिहायचे होते. निराशेच्या भरांत मी पेंसिल इतकी जोरात दाबली की तिचे तीक्ष्ण टोक क्षणार्धात तुटून खाली पडले. तिचा तो तुटलेला तुकडा मला वाकुल्या दाखवीत चिडवत होता. जणू मी स्वतःला देखील याच प्रकारे खंडप्राय केले होते. आतून मी अक्षरशः कोलमडले होते. माझ्या आयुष्याच्या घड्याळाचे शिस्तीत गोलाकार फिरणारे काटे जणू अकस्मात थांबल्यासारखे वाटत होते मला!
दररोज एका चाचणीची आठवण करून देत असताना, अंशूच्या डोक्यात एकच विचार ठाण मांडून बसला होता. “यावेळी चाचण्यांतून तुझ्या निष्काळजीपणाचा परिणाम नक्कीच दिसेल, बघच तू! ” माझे अहवाल येण्यापूर्वीच अंशूच्या अशा फटकारण्यामुळे माझा राग इतका अनावर होत होता की माझ्या देहातली असली नसली पीडा डोळ्यांतल्या आसवांद्वारे बाहेर येण्याचा मार्ग शोधत होती. रडून स्वतःचे मन हलके करण्याशिवाय माझ्याकडे पर्याय कुठे होता? एका पाठोपाठ एक अशा चाचण्यांच्या आक्रमणाला तोंड देणे अंशूच्या तिखट नजरेचा मारा झेलण्यापेक्षा अधिक वेदनादायक निश्चितच नव्हते.
चाचण्यांच्या अहवालाच्या भीतीची सावली माझ्यासोबतच घराच्या कानाकोपऱ्यात ऐसपैस पसरली होती. मी स्वतःला धीर देण्याचा भरपूर प्रयत्न करीत होते, “ही सगळी फक्त वयोमानाप्रमाणे निभावण्यात येणारी एक औपचारिकता आहे. मी मस्त झोपते, माझे खाणे -पिणे यथास्थित सुरु आहे आणि मी खूप खूप काम देखील करते. मला कांहीही होणे शक्य नाही. “
असा विचार करतांना डॉक्टर आणि अंशू, दोघांची नजर मला जणू आरपार छेदून जायची. जसा एखादा विजेता अहंकाराने दर्पोक्ती करतो, तद्वतच अंशूचे शब्द माझ्या कानांवर पडायचे, “एवढा हलगर्जीपणा चांगला नव्हे. एका विशिष्ट वयानंतर आपसूकच येणाऱ्या मर्यादांचे भान ठेवणे अतिशय गरजेचे आहे. ही साधी गोष्ट तुला कधी कळणार? “
मी आपली वरकरणी गप्पच बसायचे. मात्र मनातल्या मनात माझा जबाब असायचा, “मी औषधे घेतल्याने तुम्हाला एकदाची शांती मिळेल आणि या डॉक्टरांनाही! “
असो, एकामागून एक चाचण्यांचे अहवाल येऊ लागले. त्या अहवालांसोबत क्लिनिकमध्ये जाण्यासाठी माझ्या भेटीची वेळ ठरवण्यात आली. याचा सरळ सुस्पष्ट अर्थ असा दिसून येत होता की काहीतरी गंभीर बिघाड असावा. अहवालांचे बरेचसे आकडे लक्षणीयरित्या खालीवर सरकले होते. या चढउतारांवर नजर टाकणारी अंशूची धारदार नजर जणू सांगत होती की माझा एखादा घोर अपराध सिद्ध झालाय. त्यांच्या आग ओकणाऱ्या नजरेची तीक्ष्णता चरम सीमेवर पोहोचली होती. आता खरं सांगायचं तर हेच अंशू गेल्या पंधरा वर्षांपासून स्वतः प्रत्येक प्रकारची औषधे घेत आहेत. त्यांना या घटकेला हे विचारणे अगदीच व्यर्थच होते की त्यांनी त्यांच्या तब्येतीची नीट काळजी का घेतली नाही? या पंधरा वर्षांनंतर माझ्यासोबत असे घडणे म्हणजे गुन्हा कसा काय असू शकतो?
क्लिनिकमध्ये डॉ. क्लार्क माझ्या समोर कागदपत्रे पसरून बसले होते आणि माझ्या चाचणी निकालांची आकडेमोड करीत होते. ते कांहीतरी बोलतील या प्रतीक्षेत मी बसले होते. पुन्हा एकवार त्यांनी कुटुंबाच्या इतिहासाची माझ्याकडून पुष्टी करवून घेतली. असे करता करता दुसरीकडे त्यांची मोजणी चालूच होती. अव्याहतपणे त्यांचे गणित सुरुच होते. माझ्या शरीराचे गणित: बेरीज, वजाबाकी, गुणाकार आणि भागाकार! हे आठवत असतांनाच माझे हृदय धडधडू लागले. त्याचे ठोके माझ्या कानांपर्यंत ठक-ठक करीत आदळू लागले. अंकगणित, बीजगणित, भूमिती. त्रिकोण, चतुर्भुज, षटकोन अष्टकोन! ही अनाहूत पाहुण्यांसारखी आलेली मंडळी एका मोठ्या वर्तुळात सामावली होती व त्या वर्तुळाच्या घेराबंदीत आपसूकच अडकून पडली होती.
“तुम्हाला बराच जास्त धोका आहे. ” मला असे सांगितल्यावर डॉक्टर अंशूकडे वळून म्हणाले, “मिस्टर अंशू, मी सांगतो ते लक्षपूर्वक ऐका. एक अपवाद वगळता इतर सर्व चाचण्यांचे निकाल सामान्य दिसत आहेत. तुमच्या पत्नीला सध्या उच्च प्रतीचा धोका आहे. आपल्याला लगेच हृदयरोगतज्ञांचा सल्ला घेणे अत्यावश्यक आहे. उद्या तुम्हाला क्लिनिकमधून फोन येईल. “
मी अवाक होऊन डॉक्टरांकडे पाहत राहिले. क्लिनिकमधून घरी येताना, आम्ही दोघेही गप्पच बसलो होतो. कदाचित पुढील काळात काय होणार, याने भयग्रस्त झाल्यामुळे तसे असावे. अर्थात ही वादळापूर्वीची शांतता होती. दुसऱ्या दिवशी सकाळीच मला फोन आला: “तुम्हाला एका आठवड्याच्या आत हृदयरोगतज्ञांना भेटायचे आहे. “
“तुला याचा अर्थ कळतोय ना? ” अंशूच्या मुखातून बाहेर पडणाऱ्या या उल्कापाताचे उत्तर मी काय आणि कसे देणार होते? आमच्यातल्या अबोल्यामुळे मी तशीही दुःख सहन करीत होतेच. मी अंशूकडे केविलवाण्या नजरेने बघत राहिले. एक आठवडा गोंधळलेल्या द्विधा मनस्थितीत घालवल्यानंतर, अखेरीस हृदयरोगतज्ञांनी माझ्या हृदयाची सखोल तपासणी केली.
“इथं दुखतंय का? ” “तिथं दुखतंय का? ” त्यांच्या सर्व प्रश्नांना माझे नकारार्थी उत्तर ऐकून डॉक्टरांच्या कपाळावर आठ्यांचे जाळे पसरले.
थोडा विचार केल्यानंतर डॉक्टर म्हणाले, “कुठलीच लक्षणे नसणे हे तर मला अजूनच चिंताजनक वाटते आहे. तुमची केस निश्चितच ‘उच्च-जोखीम’ या श्रेणीत येते. म्हणूनच मी तुम्हाला शक्य तितक्या लवकर न्यूक्लियर स्ट्रेस टेस्टसाठी पाठवणार आहे. “
घरी परतताना अंशू माझ्यावर अपमानजनक शब्दांची बॉम्बफेक करायला जणू टपलेलेच होते. “तू जर थोडी काळजी घेतली असती तर ही परिस्थिती भोगावी लागली नसती. तुझ्या घरातल्या लोकांचे काय काय झाले हे तुला माहिती नव्हते कां? “
– क्रमशः भाग पहिला
मूळ हिन्दी कथा : ‘ टूटी पेन्सिल ‘.
मूळ हिन्दी लेखिका : डॉ. हंसा दीप
अधिव्याख्याता, टोरोंटो विद्यापीठ, कॅनडा
संपर्क – Dr. Hansa Deep, 22 Farrell Avenue, North York, Toronto, ON – M2R1C8 – Canada
दूरभाष – 001 + 647 213 1817, ई-मेल – hansadeep8@gmail.com
मराठी अनुवाद : डॉ. मीना श्रीवास्तव
ठाणे (पश्चिम)
मोबाईल क्रमांक ९९२०१६७२११, ई-मेल – drmeenashrivastava21@gmail.com
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
