श्री मेघ:श्याम सोनावणे
🌸 जीवनरंग 🌸
☆ कंजूस… लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री मेघ:श्याम सोनावणे ☆
गावातील सर्वात कंजूस माणूस मेला… पण त्याच्या जुन्या लोखंडी पेटीत पैसे नव्हते, तर ४१७ अपूर्ण माफीनाम्यांची पत्रे होती. “
“गणपत काका गेले…! ” पहाटे पाच वाजताच ही बातमी संपूर्ण गावात पसरली. पण कोणाच्याही चेहऱ्यावर दुःख नव्हते.
पारावर बसलेले ज्येष्ठ म्हणाले, “बरं झालं… देवाने उशिरा का होईना न्याय केला. “
कोणी उपहासाने म्हणाले, “आता त्याच्या पेटीतून लाखो रुपये निघतील… आयुष्यभर कुणाला एक रुपयाचीही मदत केली नाही. “
बायका कुजबुजत होत्या, “असा कंजूस माणूस आयुष्यात पाहिला नाही. “
“फाटकी बनियन शिवून घालायचा… पण कुणाला मदत करायची नाही. “
लहान मुलंही त्याला पाहून रस्ता बदलायची.
सगळं गाव त्याला एका नावानेच ओळखत होतं – ‘गणपत कंजूस. ‘
गणपत काकांची अंत्ययात्रा अंगणात तयार होती. पण त्यांना खांदा द्यायला चार माणसंही तयार नव्हती. शेवटी ग्रामपंचायतीने चार मजूर बोलावले.
इतक्यात त्यांचे जुने वकील दयानंदराव धावत आले. ते मोठ्याने म्हणाले, “अंत्ययात्रा पाच मिनिटे थांबवा. “
सगळे चकित झाले. “आता अजून काय बाकी आहे? “
वकिलांनी एक जुना लिफाफा काढला. “गणपत काकांची शेवटची इच्छा होती-
‘जोपर्यंत माझी लोखंडी पेटी संपूर्ण गावासमोर उघडली जात नाही, तोपर्यंत माझी अंत्ययात्रा काढू नका. ‘”
लोक हसू लागले. “मेला तरी पैसा सोडत नाही. “
“नक्की सोनं लपवलं असेल. “
“नोटांच्या गड्ड्या असणार. “
त्यांची खोली उघडली गेली. एका कोपऱ्यात जुनी लोखंडी पेटी होती. धुळीने पूर्ण माखलेली. वकिलांनी कुलूप उघडलं. सगळ्यांचा श्वास रोखला गेला पण… पेटीत ना सोनं होतं… ना चांदी… ना पैशांच्या गड्ड्या… फक्त जुने कागद. शेकडो कागद. प्रत्येक वेगळ्या लिफाफ्यात. प्रत्येकावर गावातील कुणाचं ना कुणाचं नाव. आणि लाल शाईने लिहिलेला एकच शब्द- “माफ करा… “
मोजणी झाली. एक… दोन… दहा… पन्नास… एकूण… ४१७ लिफाफे. संपूर्ण गाव शांत झालं.
“हे काय आहे? ” सरपंचांनी विचारलं.
वकील म्हणाले, “ही गणपत काकांची शेवटची इच्छा आहे. त्यांनी सांगितलं होतं – ‘माझ्या चितेला अग्नी देण्याआधी यातील पहिली पाच पत्रं वाचून दाखवा. ‘”
पहिलं पत्र होतं- ‘भिमा लोहार’
भिमा पुढे आला. हसत म्हणाला, “पाहूया… आता काय लिहून ठेवलंय. “
वकील वाचू लागले – “भिमा, मला माफ कर. वीस वर्षांपूर्वी तुझ्या मुलीच्या लग्नासाठी तू माझ्याकडे पैसे मागायला आला होतास. मी सगळ्यांसमोर तुला रागावून हाकलून दिलं. पण त्याच रात्री तुझ्या दारात नाव न सांगता पन्नास हजार रुपये ठेवले होते. समोरून दिले असते तर तू घेतले नसतेस. म्हणून वाईट माणूस होणं स्वीकारलं… पण तुझ्या मुलीचं लग्न मोडू दिलं नाही. तू मला आयुष्यभर कंजूस समजलास… तीच माझी शिक्षा होती.
— गणपत. “
भिमाच्या हातातून पत्र खाली पडलं. तो रडत म्हणाला, “त्या रात्री खरंच पैसे दारात ठेवले होते… मी आजपर्यंत समजलो होतो… देवाने पाठवले. ” तो ढसाढसा रडू लागला.
दुसरं पत्र— ‘रुक्मिणी काकू’
त्या थरथरत पुढे आल्या. पत्रात लिहिलं होतं-
“रुक्मिणी काकू, तुमच्या मुलाच्या शस्त्रक्रियेसाठी तुम्ही माझ्याकडे आलात. मी तुम्हाला हाकलून दिलं. पण त्या रात्री शहरातील रुग्णालयात तुमचं संपूर्ण बिल मीच भरलं. तुम्ही माझे पैसे परत करण्यासाठी जमीन विकू नये म्हणून माझं नाव लपवलं. मला तुमचा मुलगा वाचावा इतकंच हवं होतं. माफ करा.
— गणपत. “
रुक्मिणी काकू रडतच अर्थीजवळ बसल्या. “बाळा… ” एवढंच त्यांच्या तोंडून निघालं.
तिसरं पत्र होतं— ‘देशमुख गुरुजी’. गावातील निवृत्त शिक्षक पुढे आले.
“गुरुजी, तुम्हाला वाटायचं मी शिक्षणाचा विरोधक आहे. कारण शाळेसाठी वर्गणी मागितली तेव्हा मी एक रुपयाही दिला नव्हता. पण शाळेच्या वाचनालयासाठी शहरातील ट्रस्टने दिलेली सर्वात मोठी देणगी माझ्याच नावाने स्थापन केलेल्या ट्रस्टकडून होती. मला मुलांनी माझं नाव नाही… पुस्तकं लक्षात ठेवावीत असं वाटलं. माफ करा.
— गणपत. “
गुरुजींच्या हातातील काठी खाली पडली. ते अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी म्हणाले, “मी आयुष्यभर मुलांना सांगत राहिलो… ‘गणपतसारखं कधी बनू नका. ‘ आज वाटतं… मलाच गणपतसारखं व्हायला हवं होतं. “
तेवढ्यात गर्दीतून आवाज आला— “जर तो इतका चांगला होता… तर आयुष्यभर सत्य का लपवलं? “
वकीलांनी पेटीच्या तळाशी असलेला जाड लिफाफा बाहेर काढला. त्यावर लिहिलं होतं— “हे शेवटीच वाचा… हीच माझी खरी शिक्षा आहे. “
पत्रात लिहिलं होतं- “जर हे पत्र वाचलं जात असेल… तर कदाचित पहिल्यांदाच गाव मला ऐकायला तयार झालं आहे. मी जन्मतः कंजूस नव्हतो… मला तसं व्हावं लागलं.
बावीस वर्षांपूर्वी माझा दहा वर्षांचा मुलगा ‘मोहन’ हृदयाच्या आजाराने त्रस्त होता. डॉक्टरांनी तीन लाख रुपये मागितले. मी संपूर्ण गावात हात जोडले. पण कुणीही मदत केली नाही. त्या रात्री माझा मुलगा माझ्या कुशीतच गेला.
त्या दिवसापासून मी ठरवलं – या गावात पैशाअभावी कोणाचंही मूल मरू देणार नाही. मी कमी खाल्लं… जुने कपडे घातले… सण साजरे केले नाहीत… कारण मला पैशांचा नव्हे, दुसऱ्यांच्या अश्रूंचा भय वाटत होतं.
मोहनने शेवटच्या श्वासात मला एकच गोष्ट सांगितली होती –
‘बाबा… कुणाची मदत कर… पण त्याला कधीही उपकाराची जाणीव होऊ देऊ नको. ‘
मी ते वचन आयुष्यभर पाळलं. म्हणून प्रत्येक मदतीबदल्यात मी माझी बदनामी स्वीकारली.
लोक मला कंजूस म्हणत राहिले… आणि मी शांत राहिलो.
कारण एखाद्याची अब्रू वाचवण्यापेक्षा मोठी कमाई दुसरी नाही. माझ्या मृत्यूनंतर माझ्या चितेवर फुले चढवू नका. त्या पैशातून एखाद्या गरजू मुलाची शाळेची फी भरा. माझा मोहन त्याच्या हसण्यात पुन्हा जिवंत होईल.
— गणपत. “
संपूर्ण गाव ढसाढसा रडू लागलं. सकाळी ज्यांच्या अर्थीला चार खांदे मिळत नव्हते… त्या गणपत काकांच्या अंत्ययात्रेला संपूर्ण गाव खांदा द्यायला उभं राहिलं.
कोणी म्हणालं, “पहिला खांदा मी देणार. “
दुसरा म्हणाला, “नाही… आधी मी. “
शेवटी गावातील ज्येष्ठ म्हणाले, “आज गणपतला चार नव्हे… संपूर्ण गाव खांदा देईल. “
आणि खरंच… श्मशानापर्यंत प्रत्येकाने एकदा तरी त्या अर्थीला खांदा दिला.
तेराव्याच्या दिवशी ग्रामपंचायतीने चौकात एक नवी पेटी ठेवली. त्यावर लिहिलं होतं— “गणपत मदत पेटी. खाली एक छोटी ओळ- “ज्या दिवशी कुणाची मदत कराल… त्या दिवशी त्यावर तुमचं नाव लिहू नका. “
आजही म्हणतात… त्या पेटीत दर महिन्याला कुणीतरी गुपचुप पैसे टाकून जातं. कोण टाकतं, हे कुणालाच माहीत नाही.
कदाचित…
गणपत काकांची खरी संपत्ती त्यांचे पैसे नव्हते… तर त्यांचं चारित्र्य होतं. आणि चारित्र्याचं खरं वैशिष्ट्य असंच असतं-
माणूस निघून जातो… पण त्याची माणुसकी लोकांच्या हृदयात कायम जिवंत राहते.
*माणुसकी हेच जीवनसत्य… *
**
लेखक : अज्ञात.
प्रस्तुती : श्री मेघ:श्याम सोनावणे
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
