श्री मंगेश जांबोटकर
इंद्रधनुष्य
☆ मुंबईची तहान भागवणारे ‘७ तलाव’ ☆ प्रस्तुती – श्री. मंगेश जांबोटकर ☆
☆
आपण रोज सकाळी उठल्यावर नळाला पाणी आलं की ते वापरतो, पण हे पाणी मुंबईत नक्की कुठून येतं?
मुंबईला पाणी पुरवणारे तलाव असं म्हटलं की आपल्याला फक्त ‘तानसा-वैतरणा’ एवढीच नावं माहिती असतात. पण या तलावांचं अफाट जाळं, त्यांचा रंजक इतिहास आणि तिथली रंजक माहिती आपल्यापैकी अनेकांना ठाऊक नसेल!
आज आपण मुंबईला दररोज जवळपास ३, ८५० दशलक्ष लिटर (MLD) पाणी पुरवणाऱ्या या ७ तलावांची आणि धरणांची संपूर्ण कुंडली अगदी सविस्तरपणे पाहणार आहोत.
१. विहार तलाव (Vihar Lake) — मुंबईचा ‘पहिला’ जलस्रोत
संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाच्या (बोरीवली नॅशनल पार्क) घनदाट जंगलात, तुळशी आणि पवई तलावाच्या अगदी मधोमध हा तलाव आहे.
खरा इतिहास: मुंबईला पाईपलाईनद्वारे पाणीपुरवठा करणारा हा मुंबईचा पहिला मोठा तलाव आहे. ब्रिटिशांच्या काळात १८५६ मध्ये याचं काम सुरू झालं आणि १८६० मध्ये ते पूर्ण झालं.
विशेष माहिती: या तलावाचा एक भाग मिठी नदीच्या उगमाशी जोडलेला आहे. हा परिसर पूर्णपणे संरक्षित (Protected Zone) असल्यामुळे इथे प्रचंड मोठे मासे, स्थलांतरित पक्षी आणि मुख्य म्हणजे मगरींचा मोठा वावर आहे. सुरक्षेच्या कारणास्तव इथे सामान्य नागरिकांना जाण्यास पूर्णपणे बंदी आहे.
२. तुळशी तलाव (Tulsi Lake) — मुंबईतील दुसरा जुना तलाव
विहार तलावा शेजारीच संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानात हा तलाव वसलेला आहे.
इतिहास व वैशिष्ट्य: विहार तलाव बांधल्यानंतरही मुंबईची पाण्याची गरज भागली नाही, म्हणून ब्रिटिशांनी १८७९ मध्ये तुळशी तलाव बांधला. हा मुंबईतील दुसरा सर्वात जुना तलाव आहे.
खास गोष्ट: या तलावाचं पाणी अत्यंत शुद्ध मानलं जातं. पावसाळ्यात हा तलाव ओसंडून वाहू लागला की त्याचं अतिरिक्त पाणी विहार तलावात आणि पुढे मिठी नदीला जाऊन मिळतं. हा परिसरही पूर्णपणे प्रतिबंधित क्षेत्र आहे.
३. पवई तलाव (Powai Lake) — निसर्गरम्य पण दुर्लक्षित
मुंबईतील प्रसिद्ध आयआयटी बॉम्बे आणि हिरानंदानी कॉम्प्लेक्सच्या जवळ असलेला हा अतिशय सुंदर तलाव आहे.
खरा इतिहास: ब्रिटिशांनी १८९०-९१ मध्ये मिठी नदीच्या पात्रावर धरण बांधून हा कृत्रिम तलाव तयार केला होता.
महत्त्वाची फॅक्ट: सुरुवातीला हे पाणी पिण्यासाठी वापरण्याचा विचार होता, पण तलावाच्या आजूबाजूला झालेल्या मानवी हस्तक्षेपामुळे आणि प्रदूषणामुळे हे पाणी पिण्यास अयोग्य ठरले. सध्या याचा वापर औद्योगिक कामांसाठी होतो. केंद्र सरकारने १९९५ नंतर याला राष्ट्रीय तलाव संवर्धन योजनेत स्थान दिले. इथे आजही मगरी आणि विविध पक्षी पाहायला मिळतात. या तलावाच्या बाजूला फिरण्यासाठी सुंदर उद्यान (बागेची जागा) आहे, जिथे लोक निसर्गाचा आनंद घेऊ शकतात.
४. तानसा तलाव (Tansa Lake) — शुद्ध पाण्याचा खजिना
ठाणे जिल्ह्यातील शहापूर तालुक्यातील माहुली डोंगराच्या कुशीत हा अवाढव्य तलाव वसलेला आहे.
खरा इतिहास: या तलावाचे मुख्य काम ब्रिटिशांनी १८९२ मध्ये पूर्ण केले आणि मुंबईला पाणी सुरू झाले. पुढे १९१५ ते १९२५ दरम्यान मुंबईची लोकसंख्या वाढली, तेव्हा धरणाची उंची वाढवण्यात आली आणि प्रसिद्ध ‘तानसा ट्विन पाईपलाईन्स’ (१८०० मिमी व्यासाच्या दोन मोठ्या वाहिन्या) टाकण्यात आल्या.
तानसा अभयारण्य: या धरणाच्या भोवती ‘तानसा वन्यजीव अभयारण्य’ आहे. या जंगलात बिबट्या, जंगली डुक्कर, भेकर, तरस आणि शेकडो प्रजातींचे पक्षी राहतात. ट्रेकर्ससाठी हा परिसर म्हणजे स्वर्ग आहे.
५. मोडकसागर धरण (Modak Sagar / Lower Vaitarna) — भारतीय अभियंत्याचा चमत्कार
हे धरण स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात म्हणजेच १९५४ मध्ये पूर्ण झाले.
इतिहास आणि नाव: हे धरण वैतरणा नदीवर बांधण्यात आले आहे. मुंबई महानगरपालिकेचे (BMC) ख्यातनाम भारतीय मुख्य अभियंता नारायणराव मोडक यांच्या मार्गदर्शनाखाली आणि अफाट कष्टांतून हे धरण उभे राहिले. म्हणूनच त्यांच्या सन्मानार्थ या धरणाला ‘मोडकसागर’ नाव देण्यात आले.
विशेष माहिती: जेव्हा हे धरण ओव्हरफ्लो होतं, तेव्हा त्याचा विसर्ग एखाद्या मोठ्या धबधब्यासारखा दिसतो. मात्र, सुरक्षेसाठी आणि पाण्यात मगरींचा वावर असल्यामुळे इथे पूर्वपरवानगीशिवाय जाणे निषिद्ध आहे.
६. मध्य व अप्पर वैतरणा (Middle & Upper Vaitarna) — आधुनिक मुंबईची लाईफलाईन
वैतरणा नदी ही मुंबईसाठी वरदान ठरली आहे. या नदीवर वेगवेगळ्या कालखंडात धरणे बांधली गेली.
अप्पर वैतरणा: हे धरण नाशिक जिल्ह्यात आहे, पण त्याचे पाणी पाईपलाईनद्वारे मुंबईला आणले जाते.
मध्य वैतरणा (बाळासाहेब ठाकरे मध्य वैतरणा धरण): मुंबईची तहान भागवण्यासाठी २०१२ मध्ये हे धरण बांधून पूर्ण झाले. हे धरण अवघ्या २ वर्षांत बांधून रेकॉर्ड तयार करण्यात आले होते. हे पाणी वसई-विरारसाठी नसून पूर्णपणे मुंबई शहरासाठी आरक्षित आहे.
७. भातसा तलाव (Bhatsa Dam) — मुंबईचा ‘सर्वात मोठा’ पाठीराखा
मुंबई-नाशिक हायवेवर (NH-3) शहापूर आणि खर्डीच्या दरम्यान भातसा आणि चोरणा नदीच्या संगमावर हे अवाढव्य धरण आहे.
खरा इतिहास: १९७० आणि १९८० च्या दशकात हे धरण टप्प्याटप्प्याने विकसित करण्यात आले.
सर्वात मोठी फॅक्ट: मुंबईला रोज लागणाऱ्या एकूण पाण्यापैकी जवळपास ५०% पाणी एकट्या भातसा धरणातून पुरवले जाते! म्हणजेच भातसा धरण नसेल तर मुंबईची तहान भागणे अशक्य आहे. हा परिसर अतिशय डोंगराळ, घनदाट जंगलाने वेढलेला आणि प्रचंड प्रसन्न आहे. हायवेवरून जाताना येथील निसर्गाचा गारवा मनाला सुखावून जातो.
थोडक्यात सांगायचं तर…
मुंबईला पाणी पुरवणाऱ्या या ‘सात बहिणींमागे’ (विहार, तुळशी, पवई, तानसा, मोडकसागर, वैतरणा आणि भातसा) अनेक भारतीय आणि ब्रिटिश अभियंत्यांचे अफाट कष्ट आणि दूरदृष्टी आहे. शेकडो किलोमीटर दुरून डोंगरांना पोखरून, बोगदे तयार करून हे पाणी आपल्या घरापर्यंत पोहोचवले जाते.
… म्हणूनच, पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपून वापरा!
☆ ☆ ☆ ☆
लेखिका : अबोली पेंडूरकर
प्रस्तुती : श्री. मंगेश जांबोटकर
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
