श्री अनिल वामोरकर
विविधा
☆ रुळानुबंध… लेखक : अज्ञात ☆ श्री अनिल वामोरकर ☆
☆
रेल्वेने भारतीयांना केवळ एका गावाहून दुसऱ्या गावात, शहरातच नेलं नसून त्यांच्या आयुष्याच्या कथा एकमेकांशी जोडल्या. गावातून शहरात नोकरीच्या शोधात येणारा तरुण, आपल्या कुटुंबाला भेटण्यासाठी गावाकडे परतणारी मुलगी, किंवा सणासुदीच्या आनंदासाठी सामानाची पिशवी घेऊन प्रवास करणारी कुटुंबं या सगळ्यांचा आधार रेल्वेचा होता. रेल्वेत बसलेले अनोळखी प्रवासी एकमेकांशी गप्पा मारायचे, आपल्या आयुष्याच्या गोष्टी सांगायचे आणि काही तासांतच एकमेकांचे मित्र बनायचे. “तुम्ही कोणत्या गावचे? ” हा प्रश्न आणि त्यानंतर सुरू होणारी मैत्री ही रेल्वेच्या प्रवासाची खासियत होती.
रेल्वेच्या या भावनिक नात्याला साहित्य, चित्रपट आणि गाण्यांनीही अमर केलं आहे. ‘पाकीजा’मधील मीनाकुमारीच्या डोळ्यांतून दिसणारी रेल्वे असो, किंवा ‘दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे’ मधील शाहरुख आणि काजोलचा रोमँटिक प्रवास असो! रेल्वेने नेहमीच भारतीयांच्या भावनांना साद घातली. ‘ट्रेन छुक-छुक गाडी’पासून ते ‘मेरे सपनों की रानी’पर्यंत, रेल्वे ही गाण्यांची प्रेरणा बनली. ‘शोले’सारख्या सिनेमामध्ये तर रेल्वे हे एक जिवंत पात्र झालेय! अगदी ओपनिंग सीनपासून ते एंडपर्यंत ‘शोले’मध्ये रेल्वेशी सोबत होते!
सत्यजित रे यांच्या ‘पथेर पांचाली’मधील रेल्वेचा तो चित्रमय सीन कोण विसरेल बरे! सीमेवर लढायला जाणाऱ्या फौजी बांधवांचे जिवलग जेव्हा त्याला निरोप द्यायला रेल्वे स्टेशनवर येतात तेव्हा माणसांच्या बरोबरीने रेल्वेचा अख्खा परिसर त्यावेळी व्याकुळ वाटतो! रेल्वे ही फक्त प्रवासाची कहाणी नसून प्रेम, विरह आणि आशेची कहाणी झालीय.
भारतात, रेल्वे ही लोखंडी रुळांवर धावणारी केवळ आगगाडी नाहीये; भारतीय जनतेच्या हृदयात रुजलेली ती एक भावना आहे. रेल्वेचा खडखडाट, तिच्या शिट्ट्यांचा तीक्ष्ण आवाज आणि खिडकीतून वाहणारा मंद वारा यात एक जादू आहे, जी प्रत्येक भारतीयाला आपल्या आठवणींच्या गल्लीत घेऊन जाते. रेल्वे, केवळ प्रवासाचे साधन नाहीये; माणसांच्या स्वप्नांना, नात्यांना आणि आकांक्षांना जोडणारा तो एक हृद्य पूल आहे. भारताच्या सांस्कृतिक आणि भावनिक ताण्याबाण्याचा तो अविभाज्य भाग आहे.
लहानपणी रेल्वेचा प्रवास म्हणजे एखाद्या साहसकथेपेक्षा कमी नसे. गावातल्या मातीत खेळणाऱ्या मुलाला शहरातल्या नातेवाइकांना भेटण्यासाठी रेल्वेचा हात धरावा लागायचा. गाडीच्या खिडकीतून हिरवीगार शेतं, उंच डोंगर, खळखळणाऱ्या नद्या आणि लांबवर पसरलेलं निळं आकाश दिसायचं. हे सगळं दृश्य म्हणजे एखादी लाईव्ह फिल्मच होती. स्टेशनवरचा चहाचा स्टॉल, ‘चाय… गरम चाय’ची लडिवाळ हाक, आणि गाडीच्या डब्यातून येणारा मसाल्याच्या वड्यांचा वास यांनी मिळून एक अनोखी दुनिया तयार व्हायची. रेल्वे स्टेशन हा केवळ यांत्रिक थांबा नव्हता; ते भेटीगाठींचं, निरोपाचं आणि नव्या सुरुवातीचं ठिकाण होतं.
रेल्वेच्या डब्यातील प्रत्येक प्रवास हा एक छोटासा जीवनपट असतो. कोणीतरी आपल्या मुलीच्या लग्नासाठी साडी घेऊन चाललं असतं, कोणीतरी पहिल्या नोकरीच्या मुलाखतीला निघालेलं असतं, तर कोणीतरी आपल्या आजारी आईला भेटण्यासाठी धडपडत असतं. या सगळ्या कहाण्या रेल्वेच्या डब्यात एकत्र येतात आणि एकमेकांत मिसळतात.
रात्रीच्या प्रवासात, जेव्हा गाडीच्या लयबद्ध खडखडाटात सगळे झोपतात, तेव्हा खिडकीबाहेर दिसणारा अंधार आणि त्यात चमकणारे लहानसे दिवे जणू आयुष्याच्या प्रवासाचं प्रतीक बनतात. आजच्या डिजिटल युगातही रेल्वेचं हे भावनिक नातं कायम आहे.
आता गाड्या आधुनिक झाल्या, वंदे भारतसारख्या जलद रेल्वे आल्या, पण रेल्वेच्या प्रवासातली ती जादू अजूनही तशीच आहे. स्टेशनवरची गजबज, चहाचा सुगंध, आणि अनोळखी माणसांशी गप्पांमधून निर्माण होणारी आपुलकी ही रेल्वेची खरी ओळख आहे. रेल्वे ही भारताच्या हृदयाची धडकन आहे, ती कधीच थांबत नाही, आणि तिचं सामान्य माणसाशी असलेलं नातं कधीच तुटत नाही. रेल्वेच्या या प्रवासात आपण सगळे एकमेकांशी बांधले गेलो आहोत. ती आपल्याला फक्त गंतव्यस्थानापर्यंत घेऊन जात नाही, तर आपल्या आठवणी, स्वप्नं आणि भावना यांना एकमेकांशी जोडते.
रेल्वेचा हा भावनिक बंध भारतीयांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग आहे, आणि तो कायम राहील, रुळांवर धावणारी ही गाडी जणू आपल्या सगळ्यांच्या हृदयातून धावत आहे. ‘गाडी बुला रही है सिटी बजा रही है.. ‘ हे गाणं प्रत्येक भारतीयाला खुणावतं कारण रेल्वेसोबत निर्माण झालेले भावनेचे, प्रेमाचे, आस्थेचे आणि स्नेहार्द्र आपुलकीचे नाते! हे नाते आपल्या साध्यासुध्या जीवनातील रोमॅंटिसिझमचा नकळत एक घटक बनून गेलेय! रेल्वेइजमचे हे ‘रुळानुबंध’ जपले पाहिजेत!
☆
© श्री अनिल वामोरकर
अमरावती
≈ ब्लॉग संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित ≈
