मराठी साहित्य – विविधा ☆ “ए. आय…… भविष्याचा मार्ग” ☆ श्री जगदीश काबरे ☆

श्री जगदीश काबरे

🌸 विविधा 🌸

☆ “ए. आय… भविष्याचा मार्ग” ☆ श्री जगदीश काबरे ☆

मागच्या वर्षा-दीड वर्षात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा बोलबाला वाढू लागला आहे. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणात नोकर कपात होत असल्याच्या बातम्या येऊ लागल्या आहेत. पण त्याच वेळेला नवीन प्रकारच्या नोकऱ्याही निर्माण होणार, अशी आशाही या क्षेत्रातील तज्ञ दाखवू लागले आहेत. माझ्यासारख्या मागच्या शतकात जन्मलेल्या माणसाला ही सगळी दुनिया अद्भुतच वाटत आहे. आमच्या पिढीने कधीकाळी या सगळ्या गोष्टी स्वप्नातसुद्धा आणल्या नव्हत्या त्या आज नवीन पिढी जन्मल्यानंतर लगेच वापरायला सुरुवात करते.

तेव्हा कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे जुन्या नोकऱ्या जाऊन नवीन प्रकारच्या कोणत्या नोकऱ्या निर्माण होणार हे समजून घेण्यासाठी मी ’एआय’ म्हणजे ’कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ हे नेमके काय प्रकरण आहे आणि त्यामुळे भविष्यात माणसाच्या जीवनावर काय परिणाम होऊ शकतो या विषयावर तज्ञांनी लिहिलेली पुस्तके वाचायला सुरुवात केली. वाचताना माझ्या लक्षात आले की, त्यातील बऱ्याचशा गोष्टी माझ्यासाठी कल्पनातीत आहेत. पण आजच्या तरुण पिढीने त्या जर समजून घेतल्या तर त्यांचे भविष्य उज्वल आहे. तेव्हा माझ्या वाचनातून मला जे काही आकलले त्याची सूत्र पद्धतीने या लेखात मांडणी केलेली आहे.

बदल हा निसर्गाचा जसा स्थायीभाव आहे तसाच माणसाच्या आयुष्यातही बदल घडणारच. तेव्हा त्या बदलानुसार माणसानेही बदलणे क्रमप्राप्त आहे. त्या बदलाला अभ्यासाने प्रकट होत धैर्याने सामोरे जाणे हाच जीवनात यशस्वी होण्याचा मार्ग आहे. जो बदलणार नाही तो मागे पडणार… थोडक्यात जो थांबला तो संपला. तेव्हा तरुणांनो, या एआय मुळे ज्या प्रकारच्या नवीन नोकऱ्या तयार होणार आहेत त्याचा अभ्यास करायला लागा, हे सांगण्यासाठी विदर्भातून प्रसिद्ध होणाऱ्या ’जनयात्रा’ वर्तमानपत्रात मी हा लेख लिहिला आहे. तो असा…

ए. आय. मुळे निर्माण झालेल्या नव्या नोकरीच्या संधी : तरुणांसाठी भविष्याचा नवा मार्ग – जगदीश काबरे

आजचा जगाचा चेहरा बदलवणारे तंत्रज्ञान म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्ता—Artificial Intelligence, किंवा थोडक्यात ‘ए. आय. ’. माणसाच्या विचार, शिकण्याची आणि निर्णय घेण्याची क्षमता याचे अनुकरण करणारे हे तंत्रज्ञान आता जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात शिरले आहे. ए. आय. म्हणजे फक्त रोबोट्स नाहीत, तर भाषांतर करणारी साधने, व्हॉईस असिस्टंट्स, स्मार्टफोनवरील कॅमेऱ्यांचे ऑटोफोकस, वैद्यकीय निदान करणारे सॉफ्टवेअर, ग्राहकांच्या सवयी ओळखून जाहिराती तयार करणारे अल्गोरिदम्स, अशा असंख्य क्षेत्रांतील उपयोग याचाच एक भाग आहेत. काही जणांना वाटते की ए. आय. मुळे मानवी नोकऱ्या नाहीशा होतील, परंतु वास्तविकता अशी आहे की ए. आय. मुळे तितक्याच वेगाने नव्या प्रकारच्या नोकऱ्याही निर्माण होत आहेत. विशेषतः तरुणांसाठी या क्षेत्रात सर्जनशीलता, तांत्रिक ज्ञान आणि विश्लेषणशक्ती यांचा सुंदर मिलाफ असलेले करिअरचे नवे दरवाजे उघडले आहेत.

ए. आय. आणि नोकऱ्यांचा बदलता पट लक्षात घेतला तर अनेक अभ्यास सांगतात की, ज्या नोकऱ्या पुनरावृत्तीच्या स्वरूपाच्या आहेत—उदा. डेटा एंट्री, साधे लेखापरीक्षण, ग्राहक सेवा, किंवा मूलभूत भाषांतर—त्या मोठ्या प्रमाणावर ए. आय. द्वारे हाताळल्या जात आहेत. पण त्याच वेळी मानवी सर्जनशीलता, तर्कशक्ती, भावना आणि नैतिक निर्णय घेण्याची क्षमता आवश्यक असलेल्या क्षेत्रांमध्ये ए. आय. आधारित नव्या नोकऱ्या वाढत आहेत. या नव्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या लोकांना ए. आय. शी संवाद साधता यायला हवे, त्याचे परिणाम समजून घ्यायला हवे आणि मानवी समाजासाठी उपयुक्त दिशा देण्यासाठी त्याला वापरता यायला हवे.

ए. आय. च्या नव्या युगातील प्रमुख कौशल्य म्हणजे ‘प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंग’. हे या नव्या क्षेत्रातील सर्वात चर्चित आणि मागणी असलेले कौशल्य आहे. ए. आय. मॉडेल्स—जसे की चॅट जीपीटी, क्लाऊड, जेमिनी, मीडजर्नी यांना योग्य प्रश्न, सूचना आणि संदर्भ देऊन अपेक्षित आणि अचूक उत्तर मिळवणे ही या कामाची कला आहे. या मॉडेल्सना दिलेल्या सूचनेला “प्रॉम्प्ट” म्हणतात. चांगला प्रॉम्प्ट म्हणजे ए. आय. कडून योग्य प्रकारची, सखोल आणि तर्कशुद्ध माहिती मिळवण्याची गुरुकिल्ली. उदाहरणार्थ, एखाद्या जाहिरात कंपनीला नव्या उत्पादनासाठी प्रचार मोहीम तयार करायची आहे. जर त्यांनी ए. आय. ला फक्त ’नवीन शीतपेयासाठी जाहिरात तयार करा’, असा प्रॉम्प्ट दिला, तर ए. आय. सर्वसाधारण मजकूर तयार करेल. पण एक प्रशिक्षित प्रॉम्प्ट इंजिनिअर असे लिहील की, ’तरुणाईत ऊर्जा आणि आनंद निर्माण करत घट्ट मैत्री साधण्यासाठी शीत पेयाच्या ब्रँडची आकर्षक आणि उत्साहवर्धक शब्दामध्ये मराठी जाहिरात करा. ’ तर यामुळे तयार होणारे उत्पादन अधिक विशिष्ट, स्थानिक आणि प्रभावी ठरते. म्हणूनच, प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंग हे एक प्रकारे भाषिक आणि तांत्रिक कौशल्यांचा संगम आहे.

प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंगमध्ये यशस्वी होण्यासाठी फक्त इंग्रजी किंवा मराठी भाषेचे ज्ञान पुरेसे नाही. डेटा मॉडेल्स, मशीन लर्निंगचे प्राथमिक तत्त्व, आणि ए. आय. च्या कार्यपद्धतींचे आकलन असणे आवश्यक आहे. वापरकर्त्याचा हेतू समजून त्यानुसार ए. आय. ला योग्य दिशेने मार्गदर्शन करणे, परिणाम तपासून त्याचे विश्लेषण करणे, आणि चुकीच्या प्रतिसादांवर सुधारणा सुचवणे, अशी सर्व कौशल्ये प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंगचा भाग आहेत. आज अनेक कंपन्या ’ए. आय. इंटरॅक्शन डिझायनर प्रॉम्प्ट आर्किटेक्ट, ए. आय. कंटेंट स्पेशालिस्ट’, अशा पदांसाठी भरती करत आहेत.

प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंगइतकेच महत्त्वाचे दुसरे क्षेत्र म्हणजे डेटा सायन्स म्हणजे विदा शास्त्र. ए. आय. चा आधारस्तंभ म्हणजे विदा. विदा गोळा करणे, तिचे वर्गीकरण करणे, चुकीची विदा गाळणे आणि मॉडेल्सना शिकवण्यासाठी त्याचा वापर करणे, या सगळ्या प्रक्रियेत विदा शास्त्रज्ञाची भूमिका निर्णायक असते. तसेच ’ए. आय. मॉडेल ट्रेनर’ किंवा ’डेटा एनोटेटर हीसुद्धा महत्त्वाची पदे निर्माण झाली आहेत. या कामात माणसाला योग्य उदाहरणे दाखवून ए. आय. ला शिकवायचे असते. उदा. फोटोमधून मांजर आणि कुत्रा ओळखणे, किंवा मजकुरातून भावना ओळखणे. या प्रकारचे काम मानवी अभिप्रायावर आधारित शिक्षण म्हणून ओळखले जाते.

ए. आय. च्या मदतीने आता लेखन, चित्रकला, संगीतनिर्मिती, व्हिडिओ एडिटिंग आणि डिझाइन या सर्जनशील क्षेत्रांत प्रचंड बदल घडला आहे. ‘जनरेटिव्ह ए. आय. ’ ही अशी प्रणाली आहे जी मजकूर, प्रतिमा, ध्वनी किंवा व्हिडिओ तयार करू शकते. त्यामुळे ’ए आय कंटेंट क्रियेटर’, ’ए आय व्हिडिओ एडिटर’, ’ए आय म्युझिक कंपोजर’, ’ए आय आर्ट क्रिएटर‘ अशा अनेक नव्या पदांची मागणी वाढली आहे.

आज अनेक तरुण चॅट जीपीटी किंवा क्लाऊडसारख्या साधनांचा वापर करून स्क्रिप्ट लेखन, ब्लॉग लेखन, किंवा मार्केटिंग कंटेंट तयार करून फ्रीलान्सिंग करत आहेत. काही जण ’मीडजर्नी’ आणि ’डाल-ई’ वापरून डिजिटल आर्ट तयार करतात, ज्याची विक्री NFT बाजारात किंवा ऑनलाइन गॅलरीमध्ये केली जाते. (NFT बाजार हा असा एक अद्वितीय डिजिटल मालमत्ता बाजार आहे, जिथे डिजिटल कला, संगीत, गेमिंग मालमत्ता आणि इतर संग्रहणीय वस्तूंची मालकी ब्लॉकचेन तंत्रज्ञानाद्वारे सत्यापित केली जाते.) त्यामुळे ए. आय. च्या माध्यमातून स्वावलंबी व्यवसाय निर्माण करण्याची संधीही वाढली आहे.

आरोग्य क्षेत्रात ए. आय. चा वापर निदान प्रक्रियेत वाढत आहे. एक्स-रे, एमआरआय स्कॅन किंवा रक्तातील घटकांचे विश्लेषण ए. आय. द्वारे जलद आणि अचूकरीत्या केले जाते. त्यामुळे ’ए आय मेडिकल डाटा एनॅलिस्ट’, ’हेल्थकेअर डेव्हलपर’, ’बायोइन्फॉर्मेटिक इंजिनियर’, अशी पदे तयार झाली आहेत.

शेतीत ए. आय. आधारित ‘प्रिसिजन फार्मिंग’ तंत्रज्ञानामुळे पिकांची वाढ, मातीतील पोषण आणि हवामानातील बदल यांचे निरीक्षण करता येते. यासाठी ए. आय. ड्रोन ऑपरेटर, विदा विश्लेषक, आणि कृषी-सल्लागार अशा पदांची गरज आहे.

शिक्षण क्षेत्रातही ’ए आय शिक्षक’, ’ए आय प्रशिक्षणासाठी तयार केल्या जाणाऱ्या अभ्यासक्रमाचा डिझायनर’ अशी नव्या पिढीची पदे निर्माण होत आहेत. शिक्षक आणि ए. आय. यांच्या सहकार्याने विद्यार्थ्यांना वैयक्तिक शिकवणी आणि विश्लेषण देण्याचे काम या पदांवर होते.

दुसऱ्या बाजूला ए. आय. जसजसे प्रगत होत आहे, तसतसे त्याच्या दुरुपयोगाचे धोकेही वाढत आहेत. बनावट माहिती – ज्याला आपण फेक न्यूज म्हणतो ती, डीपफेक व्हिडिओ, आणि विदा गोपनीयतेचे प्रश्न गंभीर झाले आहेत. त्यामुळे “ए आय एथिक्स विशेषज्ञ’, ’ए आय सायबर सुरक्षा रक्षक’, ’ए आय ची धोरणे ठरवणारा संशोधक’ अशा पदांना मोठी मागणी आहे. हे तज्ञ ए. आय. प्रणाली नैतिक, पारदर्शक आणि सुरक्षित राहतील यासाठी मार्गदर्शक धोरणे तयार करतात.

भारतासारख्या देशात ए. आय. वर आधारित स्टार्टअप्स झपाट्याने वाढत आहेत. आरोग्य, वित्तीय सेवा, शिक्षण, वाहतूक, कृषी, आणि शासन व्यवस्थापन अशा विविध क्षेत्रांत ए. आय. चा वापर करून नव्या संधी निर्माण होत आहेत. ’ए आय सल्लागार’, ’चॅटबोट निर्माते’, ’व्हॉइस इंटरफेस डिझाईन’, ’प्रेडिक्टिव्ह अनालिटिक्स’ अशा सेवांची मागणी वाढल्यामुळे तरुण उद्योजकांना स्वतःचा व्यवसाय उभारण्याची मोठी संधी मिळाली आहे.

ए. आय. साठी आवश्यक शिक्षण आणि प्रशिक्षण घेण्यासाठी संगणक विज्ञान, गणित, सांख्यिकी, डेटा सायन्स, आणि भाषिक तंत्रज्ञान यांचा अभ्यास उपयोगी ठरतो. भारतातील अनेक विद्यापीठे आणि ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म्स जसे की Coursera, edX, NPTEL, IITs, आणि Google AI कोर्सेस, हे मोफत किंवा सशुल्क प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम देतात. ‘Python’, ‘TensorFlow’, ‘PyTorch’, ‘Hugging Face’ यांसारखी साधने शिकणेही आवश्यक आहे. परंतु सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे हे ज्ञान आत्मसात करण्यासाठी आपल्यात जिज्ञासा आणि शिकण्याची तयारी हवी. कारण ए. आय. क्षेत्र झपाट्याने बदलत आहे आणि सतत नवीन तंत्रज्ञान येत आहे.

जरी ए. आय. अनेक कामे जलद आणि कार्यक्षमपणे करत असले, तरी त्याला मानवी संवेदना, नैतिकता आणि सामाजिक जबाबदारी शिकवावी लागते. म्हणूनच भविष्यातील ए. आय. व्यावसायिकांनी फक्त तंत्रज्ञान नव्हे तर मानवतावाद, मानसशास्त्र, आणि समाजशास्त्राचाही अभ्यास केला पाहिजे. मशीनच्या मर्यादा समजून त्याचा वापर समाजाच्या प्रगतीसाठी करण्याची दृष्टी तरुणांमध्ये असली पाहिजे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या लाटेमुळे नोकऱ्यांच्या स्वरूपात झालेला बदल अपरिहार्य आहे, परंतु तो विनाशकारी नाही. उलट, ज्यांना नवे कौशल्य आत्मसात करायचे आहे त्यांच्यासाठी ही सुवर्णसंधी आहे. ए. आय. मुळे जगात सर्जनशीलता, विश्लेषण आणि तंत्रज्ञान या तिन्ही क्षेत्रांचा संगम घडत आहे. “प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंग”, “डेटा सायन्स”, “ए. आय. एथिक्स”, “जनरेटिव्ह क्रिएटिव्हिटी” आणि “सायबरसुरक्षा” ही नव्या युगातील प्रमुख क्षेत्रे ठरत आहेत.

म्हणून आजचा तरुण जर या बदलत्या जगाकडे घाबरून न पाहता शिकण्याच्या दृष्टिकोनातून पाहू लागला, तर त्याच्यासाठी नवी युगनिर्मिती शक्य आहे. ए. आय. ही माणसाची जागा घेणारी प्रणाली नाही, तर माणसाची क्षमता अनेक पटींनी वाढवणारी साधनशक्ती आहे. तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर आणि सुसंस्कारित विचारशक्ती यांच्या संगमातूनच तरुण पिढी ए. आय. च्या मदतीने अधिक न्याय्य, सर्जनशील आणि प्रगत समाजाची निर्मिती करू शकते.

© श्री जगदीश काबरे

मो ९९२०१९७६८०

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈