डॉ. शोभना आगाशे
इंद्रधनुष्य
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – ४ ☆ डॉ. शोभना आगाशे ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
गुरूदेव रविंद्रनाथ टागोरांनी जवळजवळ सर्व साहित्य प्रकार हाताळले. त्यांनी कथा लिहिल्या, ज्यातील कांही जगप्रसिद्ध झाल्या. त्यांची अनेक भाषांतून भाषांतरे झाली. दूरदर्शनवर त्या कथा मालिकेच्या स्वरूपात आल्या. त्यांनी अनेक कादंबऱ्या लिहिल्या. त्यातल्या काही चित्रपटाचा साज लेऊन आल्या. त्यांचं बाल साहित्यातील योगदान देखील लक्षणीय आहे. त्यांनी निबंध, आठवणी, टीका, प्रवास वर्णनं, नाटकं व नृत्य नाटिका पण लिहिल्या. अनेक नाटकं, नृत्य नाटिकांचं रंगमंचीय सादरीकरण पण झालं. विशेष म्हणजे या नाटकांचे ते लेखक, कवी, संगीतकार इतकच नाही तर अभिनेता देखील असायचे. पण त्यांच हृदय मात्र कवीचच होतं. त्यांनी कांही दीर्घ काव्यं, खंडकाव्यं (छ. शिवाजी महाराजांवर) पण रचली.
वयाच्या पन्नाशीनंतर त्यांनी चित्रं काढायला सुरुवात केली. मात्र या कलेतील आपलं कौशल्य त्यांनी लवकरच सिद्ध केलं. त्यांच्या चित्रांचं पहिलं प्रदर्शन ‘रविंद्रनाथ – कवी व चित्रकार’ या शीर्षकासह, सन १९३० मधे पॅरिसच्या गॅलरी पिगले (Gallery Pigalle) येथे भरविण्यात आले. यामुळे त्यांच्या कलेला जागतिक ओळख मिळाली. त्यांचं काव्य व चित्रं यांतील नातं इथे सुस्पष्ट होत होतं. नंतर युरोपमध्ये त्यांची अनेक यशस्वी प्रदर्शने भरवली गेली. त्यांची चित्रे साधेपणा, सुस्पष्ट रूपे व लयबद्धता यासाठी ओळखली जात. कालांतराने त्यांच्या १५० व्या जन्मदिवसाच्या औचित्य साधून लंडनमधील ‘व्हिक्टोरिया आणि अल्बर्ट’ संग्रहालयाने टागोरांची ५० चित्रे प्रदर्शित केली होती.
टागोरांच्या साहित्याचा अभ्यास, जगातील व भारतातील अनेक विद्यापीठात आज १०० वर्षांनंतरही केला जात आहे. याबाबतीत त्यांची तुलना कालीदास, शेक्सपिअर यांच्याशी केली जाऊ शकते.
गीतांजलीतील अध्यात्म, जगन्नियंत्याची संकल्पना ही उपनिषदांवरून प्रेरित असावी. त्यामुळेच ती कालातीत आहे व देशाच्या, धर्माच्या सीमा ओलांडून ती वाचकांच्या हृदयाला भिडते. आणि त्यामुळेच हे साहित्य अजरामर असं वैश्विक साहित्य झालं आहे. ब्रिटिश युनिटेरियन ‘हिमन्स फॉर लिव्हिंग’ मधील “नाऊ आय रिकॉल माय चाइल्ड” हे स्तोत्र गीतांजलीतील गीत क्र. ९७ वर बेतलेले आहे. यावरून या साहित्याची वैश्विकता सिध्द होत नाही काय?
—–
☆ गीत:- १९ ☆
If thou speakest not I will fill my heart with thy silence and endure it. I will keep still and wait like the night with starry vigil and it’s head bent low with patience.
The morning will surely come, the darkness will vanish, and thy voice pour down in golden streams breaking through the sky.
Then thy words will take wing in songs from everyone of my birds’ nests, and thy melodies will break forth in flowers in all my forest groves.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत:– १९ ☆
*
ऐकून माझ्या हृदीची साद
कां न देतसी तू प्रतिसाद?
*
अंतरी भरुनी तुझे मुकेपण
सोसत जाईन हे एकलपण
*
अवसेच्या घन तिमिरातला
साहत राहीन तुझा अबोला
*
चांदण्यांत जशी अवसरात्र
मिटून घेते गात्र न् गात्र
*
तसाच मीही मिटून जाईन
नव्या उषेची वाट पाहीन
*
सुवर्ण रविकिरणांवरुनि
दूत तुझे येतील उतरुनि
*
तव शब्दांचे पंख लेऊनि
उपवनातील फुले फुलवुनि
*
पाखरे मज संदेश देऊनि
गाणी सुस्वर जाती गाऊनि
*
आश्वासक तव बोल यातुनि
उतरतील नभीच्या तमातुनि
*
प्रभात पसरील तिची रक्तिमा
क्षणात वितळुनि रातीच्या तमा
*
तोवर मी पाहीन वाटुली
तोवर मी पाहीन वाटुली
*
भावानुवाद ©️ शोभना आगाशे
संपर्क: ९८५०२२८६५८
—–
☆ गीत: २० ☆
On the day when the lotus bloomed alas, my mind was straying, and I knew it not. My basket was empty and the flower remained unheeded.
Only now and again a sadness fell upon me, and I started up from my dream and felt a sweet trace of a strange fragrance in the South wind.
That vague sweetness made my heart ache with longing and it seemed to me that it was the eager breath of the summer seeking for its completion.
I knew not then that it was so near, that it was mine, and that the perfect sweetness had blossomed in the depth of my own heart.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत: २० ☆
*
तुझ्या कृपेचे कमळ उमलले
मज मूढाला नाही कळले
परडी माझी रिक्त फुलांची
कमळ माझिया दृष्टी न पडले॥
*
पुनःश्च उतरले ढग दुःखाचे
सावरले मग मी घर स्वप्नांचे
जिथे सुगंधी दक्षिण वारा
दूत पाठवी मधुगंधाचे ॥
*
उत्सुक, आतुर वसंतवारे
शोधित होते गोडी सारे
ती तर माझ्या अंतर्यामी
तुझ्या कृपेने घडले सारे॥
*
भावानुवाद ©️ शोभना आगाशे
संपर्क: ९८५०२२८६५८
—–
☆ गीत: २१ ☆
I must launch out my boat. The languid hours pass by on the shore—– Alas for me!
The spring has done it’s flowering and taken leave. And now with the burden of faded futile flowers I wait and linger.
The waves have become clamorous, and upon the bank in the shady lane the yellow leaves flutter and fall.
What emptiness do you gaze upon! Do you not feel a thrill passing through the air with the notes of the far awaysong floating from the other shore?
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत: २१ ☆
*
नाव सोडतो अता प्रवाही,
विश्रांतीचा काळ संपला
वसंत ऋतु ही आला, गेला
फुलांफुलांतुन तो मोहरला॥
*
दाह ग्रीष्म दे त्या पुष्पांना
व्यर्थच जीवन, गळत भूवरी
भार घेऊनि मम हृदयावरी
रेंगाळत मी इथे किनारी॥
*
आज नदीच्या काठावरती
लाटा उसळत अन् घोंघावत
सुकली पाने उडुनि पसरत
पहात मी हे, नजर शून्यवत्॥
*
पैलथडीच्या संगीत लहरी
खुणाविती मज अष्टौप्रहरी
तव भेटीस्तव अधीर अंतरी
प्रवास अंतिम अता सुरु करी॥
– क्रमशः भाग सातवा
*
मूळ इंग्लिश काव्य : श्री. रविंद्रनाथ टागोर.
भावानुवाद : कवयित्री : © शोभना आगाशे
सांगली
दूरभाष क्र. ९८५०२२८६५८
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
