प्रा. भरत खैरकर
🌸 जीवनरंग 🌸
☆ आजीची मुंदी… ☆ प्रा. भरत खैरकर ☆
पुण्याच्या मंडईत अजूनही सकाळी साडेसहाला तशीच गर्दी असते. भाजीचे ढीग.. फुलांचे हार.. आणिघामाचा.. शेणाचा.. आणि नुकत्याच कापलेल्या कोथिंबीरीचा संमिश्र वास. मी तिथून गेलो की मला १९७५ सालचा एक अर्धातास आठवतो. त्या अर्ध्या तासात माझ्या आयुष्याचा निकाल लागला होता.
मी नुकताच पुण्याला आलो होतो. गावाकडून आलेल्या पोरासाठी पुणे म्हणजे दुसरा देश! सायकलवर फिरणारं शहर, पणप्रत्येक गल्लीत काहीतरी वेगळं घडत असल्याची जाणीव. मी तेव्हा काय करत होतो? फायनान्स कंपनीत होतो. आजच्याभाषेत सांगायचं तर ‘फील्ड ऑफिसर’. तेव्हाच्या भाषेत – वसुली.
व्यापाऱ्यांकडून रोजची, आठवड्याची आरडी, वर्गणी जमा करायची. हातात एक लांब वही, खाकी पिशवी, आणिकपाळावर उन्हाचा शिक्का.
गावाला याचा अर्थ वेगळा होता. “पोरगा पुण्यात काय करतो? ” हा प्रश्न आईपेक्षा जास्त काकांना छळत होता. काका म्हणजेवडिलांचे धाकटे भाऊ. गावात ज्यांचा शब्द म्हणजे हुकूम! त्यांना वाटायचं, पुण्यात गेलेला पोरगा म्हणजे साहेब झाला पाहिजे. खुर्ची, टेबल, टाय. माझं काम त्यांना ‘बिगारी’ वाटायचं. लोकांच्या दारात उभं राहून पैसे मागणे.
एकदा काका हट्टाला पेटले. “चला, दाखवच तू काय दिवे लावतोस ते पुण्यात. ” वडील गप्प. त्यांनाही बघायचं होतं. दोघेसकाळच्या एसटीने पुण्यात आले. माझी एका खोलीची जागा.. पत्र्याची.. त्यांना मी मंडईत घेऊन गेलो. माझं ऑफिस तेच!
मी काय केलं? मंडईतल्या माझ्या सगळ्यात जुन्या ग्राहकाकडे, एका भांड्याच्या व्यापाऱ्याकडे त्यांना बसवलं. “बाबा, काका, तुम्ही इथे बसा. मी जरा वसुली करून येतो. ” त्यांच्या चेहऱ्यावर प्रश्न होता – हा आपल्याला इथे का बसवतोय?
मी बाहेर पडलो. अर्धा तास. फक्त अर्धा तास.
त्या अर्ध्या तासात मी नेहमीसारखा फिरलो. शेट्टींच्या दुकानात वहीत नाव, सही. जोशी काकूंकडून वीस रुपये. एकाने चहापाजला, एकाने तक्रार केली – “अरे काल उशिरा आलास. ” मी सगळं लिहून घेतलं.
मला माहिती नव्हतं, मी बाहेर असताना आत काय घडतंय. मी परत आलो तेव्हा चित्र वेगळं होतं. व्यापाऱ्याने त्यांना चहामागवला होता. काका थोडे ओशाळलेले, बाबा शांत पण डोळ्यात एक वेगळीच चमक.
संध्याकाळी खोलीवर आल्यावर काकांनी विषय काढलाच. त्यांचा स्वभावच तसा. मनात ठेवणारे ते नव्हतेच!
“काय रे, हेच का तुझं काम? लोकांचे चार-चार रुपये जमा करत हिंडायचं? यात काय इज्जत आहे? “
खोलीत शांतता पसरली. पत्र्यावर पावसाचे थेंब नसताना सुद्धा अशीच शांतता अंगावर येते.
तेव्हा बाबा बोलले. माझे बाबा. आयुष्यात कधी मोठ्याने न बोलणारे. ते म्हणाले, ते आजही माझ्या कानात आहे.
“अरे, तुझ्या पोरासारखं दारूचे पैसे जमा करत नाही तो. तुझा पोरगा गावात लोकांचे संसार मोडतो, दारूच्या बाटल्यांसाठीवसुली करतो. माझा पोरगा निदान इज्जतदारीने कमावतो. हरामाचा पैसा नाही कमवत. ” काका गप्प.
बाबा पुढे म्हणाले, “सकाळी त्या व्यापाऱ्याकडे काय ऐकलंस? काय म्हणत होते लोक? ‘पोरगा मेहनती आहे, इमानदारआहे, दिलेलं काम बरोबर करतो. ‘ यापेक्षा अजून काय पाहिजे रे माणसाला? “
त्या दिवशी मला कळलं, वडिलांचा ‘इज्जत’ हा शब्द कधी नोटांच्या बंडलात मोजला जात नाही. तो मंडईतल्या गर्दीत, एकाव्यापाऱ्याच्या तोंडून आलेल्या दोन शब्दात मोजला जातो. माझ्या काकाचा मुलगा खरंच तेव्हा गावात दारूच्या गुत्त्यावर वसुलीकरत होता. लोकांच्या शिव्या खात होता. माझी वसुली आणि त्याची वसुली यातला फरक बाबांनी एका वाक्यात सांगितलाहोता.
माझ्या बोटातली ही अंगठी बघितली का? ही बारा ग्रॅमची. आज सोन्याचा भाव बघितला तर लोक म्हणतील, दाखवतोय. पण ही दाखवण्यासाठी नाही, ही आठवणीसाठी आहे.
मी साईबाबांचा भक्त लहानपणापासून. दहावीत असताना पहिल्यांदा शिर्डीला गेलो. तेव्हा शिर्डी म्हणजे आतासारखंसंगमरवरी नव्हतं. बाहेर छोटे-छोटे स्टॉल. चार आण्यात तांब्याची, प्लास्टिकची अंगठी मिळायची. त्यावर साईबाबांचा फोटो. सगळी पोरं घेत होती, बोटात घालत होती. मला पण घालायची होती. मी त्या गर्दीत उभा राहून बाबांना मनात म्हटलं होतं – “भगवंता, मलाही अंगठी घालायची आहे, पण देतोस तर सोन्याची दे. प्लास्टिकची नको! “
तेव्हा ते बालिश मागणं होतं. देवाकडे सोनं मागणारा दहावीतला पोरगा. पण देव कधी कधी बालिश मागणं सुद्धा लक्षातठेवतो.
दीड-दोन वर्षांनी मी गावी गेलो. आजी.. माझ्या वडिलांची आई.. कंबर वाकलेली, पण नजर पाणीदार. तिने मला जवळबोलावलं. पदराच्या गाठीतून एक छोटी पुडी काढली. उघडली तर आत सोन्याची मुंदी.
“ही मुंदी, ही अंगठी मी तुला देतो, ” ती म्हणाली.
मी चरकलो. मी तेव्हा विशीतला. मला माहिती होतं, गावात अशा गोष्टींचा अर्थ काय होतो.
मी म्हटलं, “आजी, नको. उद्या तू गेली.. मेली.. तर तुझे बाकीचे नातू, माझे चुलत भाऊ मला त्रास देतील. म्हणतील, आजीलाफसवून अंगठी घेतली. “
आजी हसली. तिच्या तोंडात दोनच दात उरले होते.
तिने दुसऱ्या दिवशी सगळ्यांना बोलावलं. अंगणात सगळे गोळा झाले – काका, चुलते, भावकी. ती सगळ्यांच्या समोरम्हणाली, “ही मुंदी मी माझ्या या नातवाला देत आहे. कोणीही त्याच्याकडे हक्क सांगायचा नाही. माझ्या मनाने देत आहे. “
विषय संपला. कोणी काही बोललं नाही, पण नजरा बोलत होत्या.
मी ती अंगठी घेतली आणि सरळ पुण्याला आलो. रविवार पेठेत आसरेकर ज्वेलर्सकडे गेलो. त्यांना म्हटलं, ही वितळवूनमाझ्या बोटाच्या मापाची करा. बारा ग्रॅमची झाली. मी तेव्हा साईबाबांच्या नावाने बोटात घातली, ती आजतागायत काढलेलीनाही. उन्हात काळी पडली, पावसात धुतली गेली, पण बोटावरून निघाली नाही. कारण ती सोन्याची नाही, ती श्रद्धेची आहे.
पुढे काय झालं, ते सांगतो. आजी वारली. बातमी आली आणि मी गावी गेलो. अंगणात रडारड. आणि तिथेच हिशोब सुरूझाला.
काकांनी मला बाजूला घेतलं. म्हणाले, “आजीने तुला अंगठी दिली होती ना? मग आता तेरवीचा खर्च तू कर. “
बाकीच्यांनी हात झटकले. कोणी धान्य दिलं, कोणी पाच पन्नास रुपये. पण सगळा किराणा, सगळा स्वयंपाक, पाहुण्यांचंजेवण – सगळा भार माझ्यावर. बारा ग्रॅमच्या अंगठीचा मोबदला म्हणून मला तेरवीचा अख्खा खर्च भरावा लागला. मी भरला. एक शब्दही न बोलता भरला. कारण मी तेव्हा शिकलो होतो, गावात सोनं फुकट मिळत नाही. त्याची किंमत मोजावी लागते. कधी पैशात, कधी नात्यात.
आज मागे वळून पाहताना हसू येतं. १९७५ ची मंडई आणि आजची मंडई यात किती फरक आहे. तेव्हा वसुली म्हणजेमाणसाला भेटणं होतं. वहीत नाव लिहिणं, सही घेणं, चहा पिणं, सुख-दुःख ऐकणं. आज सगळं फोनवर. UPI चा आवाजआला की व्यवहार संपला. माणूस गायब झाला. तेव्हा ‘इमानदार आहे’ हे सर्टिफिकेट मिळवायला अर्धा तास मंडईत सोडावंलागायचं. आज पाच स्टार रेटिंग एका क्लिकवर मिळतं.
आणि ही अंगठी? आजची पोरं प्लास्टिकच्या अंगठ्या घालत नाहीत. ते थेट सोन्याच्या अंगठ्यांचे फोटो इन्स्टाग्रामवरलाईक करतात. श्रद्धा तशीच आहे, फक्त स्टॉल बदलले आहेत. तेव्हा आम्ही चार आण्याच्या अंगठीसाठी देवाकडे हट्ट करतहोतो, आज आम्ही हजारो रुपयांच्या गॅजेटसाठी हट्ट करतो.
काकांचा तो प्रश्न आजही तसाच आहे, फक्त रूप बदललंय. “काय करतो? ” याचा अर्थ आजही “किती कमावतो? ” असाचविचारला जातो. “कसं कमावतो? ” हा प्रश्न कोणी विचारत नाही. माझ्या वडिलांनी १९७५ साली तो प्रश्न विचारला होता. म्हणूनच मी टिकून राहिलो.
माझ्या बोटातली ही अंगठी बारा ग्रॅमची नाही. ती त्या अर्ध्या तासाची आहे, जेव्हा दोन म्हातारे माणसे मंडईत बसून माझीइज्जत मोजत होते. ती त्या आजीच्या पदराच्या गाठीची आहे, जिने गर्दीतून मला निवडलं. आणि ती त्या तेरवीच्या किराणादुकानाची आहे, जिथे मी शिकलो की प्रत्येक आशीर्वादामागे एक हिशोब असतोच.
साईबाबाने माझं ऐकलं का? माहिती नाही. पण त्याने मला एक गोष्ट शिकवली – सोनं बोटावर घालायचं नसतं, ते मनातबाळगायचं असतं. बोटावरचं सोनं लोकं बघतात, मनातलं सोनं देव बघतो.
आणि म्हणूनच ही अंगठी मी काढत नाही. ती काढली तर मला भीती वाटते, मी पुन्हा त्या मंडईतल्या अर्ध्या तासाला विसरूनजाईन की काय?
© प्रा. भरत खैरकर
संपर्क – बी १/७, काकडे पार्क, तानाजी नगर, चिंचवड, पुणे ३३. मो. ९८८१६१५३२९
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
