☆ तो दिवस होता ६ डिसेंबर १७३५! – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆
साल असावं १७३५…लंडनमधले संध्याकाळचे पाच वाजले होते.. सेंट जॉर्ज हॉस्पिटलच्या दगडी भिंतींना थंडीनं जणू गोठल्या होत्या पण बालविभागातून येणारा आरडाओरड्याचा आवाज मात्र थांबण्याचं नावच घेत नव्हता..
“मला मरायचं नाही.. आई.. मला वाचवऽऽऽ” अकरा वर्षांचा कोवळा विल्यम ब्लॅकमन बेडवर वेदनेनं अक्षरश: तडफडत होता..
त्याचा चेहरा जणू आगीच्या भट्टीतून आल्यासारखा लालबुंद झाला होता, डोळे पांढरेफटक पडले होते आणि पोटात बेंबीच्या खाली उजव्या बाजूला भयंकर वेदना होत होत्या..
पोट कडक झालं होतं, जिथं दुखत होतं तिथं एक कडक गठ्ठा तयार झाला होता, हात लावायचा उशीर बंदुकीतून गोळ्या निघाव्या तश्या उलट्या सुरू..
एव्हाना तापही १०४ वर पोहोचला होता, प्रत्येक श्वास घेताना त्याच्या तोंडून नुसता आक्रोश बाहेर पडत होता..
बाहेर व्हरांड्यात उभ्या असलेल्या शल्यचिकित्सकांनी खाली मान घालत नकारात्मकपणे हलवली;हर्निया बर्स्ट झालाय..
वेदनेचा शेवटचा टप्पा.. हा थोड्याच वेळचा पाहुणाय.. ”
तेवढ्यात गर्दीतून एक माणूस पुढं आला. लांब काळा कोट, काळी हॅट, डोळ्यात चमक असलेला क्लॉडियस एमॅंड..
राजाचा वैयक्तिक शल्यचिकित्सक, युद्धभूमीवर शेकडो गोळ्या काढणारा, हातं कापणारा पण कधीही मागं न हटणारा.. एखाद्या योद्ध्यासारखा..
तो फक्त एक वाक्य बोलला, ”त्याला ऑपरेशन थिएटरमध्ये न्या.. मी बघतो.. ”
सर्व एकमेकांकडं बघू लागले.. ”पण सर… ही केस हाताबाहेरंय.. आतडं फिरलंय.. कुणीही हात लावत नाहीये.. ”
क्लॅाडियसनं डोळे वटारले, ”मी म्हणालो ना, मी करतोऽऽ”
ऑपरेशन थिएटरमधे फक्त तेव्हाच्या मंद दिव्यांचा पिवळा प्रकाश पसरला होता.. विल्यमला लाकडी टेबलावर बांधलं गेलं.. त्याचे हात-पाय घट्ट दोरीने बांधले आणि तोंडात कापडाचा बोळा ठासून दिला म्हणजे ओरडताना जीभ चावणार नाही आणि ओरडण्याचा आवाजही येणार नाही आणि भूल?? तेव्हा भूलशास्त्र विकसित झालं नव्हतं, फक्त एक मोठा ग्लास अफूचं पाणी पाजलेलं होतं आणि नातलगांनी देवापुढं हात जोडले होते..
क्लॅाडियसन् चाकू हातात घेतला. त्याचे सहाय्यक जाम घाबरले होते, भर थंडीत त्यांना घाम फुटला होता.. ”पण.. सर.. जर आतडं फाटलं तर…” कुणीतरी चाचरत पुटपूटलं..
“मग मरू द्या दोघंही.. पण मी हार मानणार नाही. ”
पहिला चीरा पडली आणि रक्ताची चिळकांडी उडाली. चाकू खोलवर गेला होता.. आत जे काही दिसलं ते बघून सगळे जागीच थिजले..
एक हर्नियाचं पाऊच आणि त्यात अडकलेला अन् सुजून टम्म झालेला काळानिळा ॲपेंडिक्स.. आणि फक्त एवढंच नव्हतं..
त्यातून चमकली एक चंदेरी पिन.. या पठ्ठ्यानं कधीतरी खेळता-खेळता गिळलेली..
पिन थेट ॲपेंडिक्समध्ये घुसली होती आणि तिथं प्रचंड संसर्ग झाला होता.. ॲपेंडिक्स फाटून हर्नियात अडकला होता.. मृत्यूचं परफेक्ट जाळं तयार झालं होतं..
क्षणभर क्लॅाडियसचाही हात थरथरला.. फक्त एक सेकंद तो दात-ओठ खात म्हणाला.. हा भागच कापायचाय..
पूर्ण.. शेवटपर्यंत..
चाकू फिरला.. ॲपेंडिक्स बाहेर काढलं गेला.. त्याच्यातून ग्लासभर पस निघाला त्याची दुर्गंधी पसरली अन् एक सहाय्यक बेशुद्ध होऊन खाली कोसळला..
शेवटचा टाका पडला…रक्त थांबलं…विल्यम अजून श्वास घेत होता.. हळूहळू.. पण घेत होता..
रात्रभर क्लॅाडियस त्या मुलाच्या बाजूला बसला राहिला..
सकाळचे सात वाजले तेव्हा विल्यमने डोळे किलकिले केले आणि हळू आवाजात म्हणाला, ”मला.. दुखत नाहीये आता…”
क्लॅाडियसच्या डोळ्यात पाणी तरळलं.. त्यानं आवंढा गिळत फक्त मान हालवली..
ती रात्र आणि तो चीरा वैद्यकीय इतिहासात कायमचा कोरला गेला.. जगातली पहिली यशस्वी ॲपेंडिसेक्टॉमी..
एका अकरा वर्षांच्या कोवळ्या मुलानं आणि एका धाडसी शल्यचिकित्सकानं मृत्यूला चक्क मागं लोटलं होतं..
आज आपण जेव्हा ॲपेंडिक्सचं ऑपरेशन म्हणतो तेव्हा हसतो.. पण त्या रात्री लंडनच्या त्या अंधाऱ्या खोलीत खरंच एक युद्ध झालं होतं अन् त्या युद्धात माणूस जिंकला होता..
तो दिवस होता ६ डिसेंबर १७३५!
#Doctors_Diary
***
माहिती संग्राहक : अज्ञात
प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈
ती केवळ पाच-सात वर्षांची अजाण बालिका… कोणत्याही काश्मिरी कन्येसारखी छान, सुंदर आणि निष्पाप! रुक्साना तीच नाव… रुखसाना म्हणजे गुलाबी गालांची मुलगी! त्या रात्री तिच्या घरातले सर्वजण निद्रेच्या अधीन असतानाच घराच्या दारावर थाप पडली… तिच्या बाबांनी दरवाजा उघडला. एवढ्या रात्री कोण आलं असावं याचं आश्चर्य वाटून डोळे किलकिले केलेली रुक्साना एके-४७ रायफलींच्या गोळीबाराच्या भयावह आवाजाने खडबडून जागी झाली… ती उठून दाराकडे धावली आणि वडीलांना रक्ताच्या प्रचंड थारोळ्यात पडलेली पाहून जागीच थिजली… जणू बर्फाचा एखादा कडा! रुक्सानाच्या वडिलांचा अतिरेक्यांनी खून केला होता… ते भारतीय फौजेला साहाय्य करतात अशा संशयातून. गोष्ट आहे वर्ष १९९८ ची. या प्रचंड मोठ्या मानसिक धक्क्याने रुक्साना अशी अबोल झाली जणू जन्मत:च मुकी!
इकडे याच महिन्यात एक तरुण लष्करी अधिकारी, विजयंत थापर नेमणुकीस आला होता. विजयंत यांच्या रूपाने थापर कुटुंबातील चौथा पुरुष भारतीय लष्कराच्या सेवेत दाखल झाला होता… वय केवळ २१ वर्षांचं. डॉक्टर कॅप्टन कर्ताराम थापर पणजोबा, आर्मी ऑफिसर जे. के. थापर आजोबा आणि कर्नल वीरेंद्रनाथ थापर वडील आणि आता लेफ्टनंट विजयंत थापर अशी ही वंशवेल होती. मातोश्री तृप्ता या गृहिणी होत्या. वडील १९९९ मध्ये सेवानिवृत्त व्हायचे होते त्याआधी १९९८ मध्ये विजयंत सेनेत दाखल झाले… एक परंपरा पुढे पाऊल टाकीत होती!
बारकुड्या पण देखण्या, तरतरीत सरळ नाक असलेल्या विजयंतला वडिलांनी ‘रॉबिन’ हे लाडाचे नाव दिले होते… विजयंत होताच तसा रॉबिन पक्षासारखा दिसायला नाजूक पण अत्यंत उत्साही… मृदू काळजाचा. अगदी लहानपणापासून विजयंतच्या वर्तनात एखाद्या साधूची झलक दिसे. कधी कुणाला दुखावणे नाही की शब्दांनी घायाळ करणे नाही. जवळच्या वस्तू आनंदाने दुस-याला देऊन मोकळे होणे त्याला सहजी जमायचे. घरी पाळलेल्या श्वानांचे लाड करणे त्याला आवडायचे. पण हाच नाजूक विजयंत त्याच्या हातात सैनिकी बंदूक आली की एकदम निराळा अवतार धारण करी. तो मोठ्या भावाला ‘पाकिस्तान’ व्हायला लावायचा आणि स्वत: ‘हिंदुस्तान’ बनत युद्धात ‘पाकिस्तान’वर मात करायचा… थापर घराण्यातील आणखी एक तरुण सैनिक होण्याच्या मार्गावर अग्रेसर होत होता! लहानपणी म्हणजे वयाच्या पाचव्या वर्षी विजयंतने त्याच्या वडिलांच्या मांडीवर बसलेला असताना त्यांचे पिस्टल अचूकपणे फायर करून दाखवले होते!
सैनिकी शाळेतून माध्यमिक शिक्षण पूर्ण करून विजयंत प्रतिष्ठित राष्ट्रीय संरक्षण अकादमी, खडकवासला, पुणे येथे सैनिकी अधिकारी प्रशिक्षणास पात्र ठरले. मांसाहार, मद्यपान, धुम्रपान यांपासून आयुष्यभर दूर राहण्याचा संकल्प केलेले, विजयंत हे इंद्रदेवाचे नाव धारण केलेले, धार्मिक उपासनेत रत असणारे विजयंत व्यायाम करून शरीर संपदा कमावण्यात मात्र खूप गंभीर असत. त्यामुळे बारीक चण असली तरी त्यांची शारीरिक क्षमता अतिशय उत्तम होती. त्यामुळे एन. डी. ए. आणि पुढे इंडीयन मिलिटरी अकदामी, देहराडून येथून ते उत्तम गुणांनी उत्तीर्ण झाले. त्यांना खरेतर लढाऊ वैमानिक व्हायचे होते पण २, राजपुताना रायफल्स या पायदळ विभागात त्यांची कारकीर्द घडायची होती… ते वडिलांच्या पावलावर पाऊल टाकीत लढाऊ सैनिक बनले. वडील मराठा लाईट इन्फंट्रीचे अधिकारी होते!
२, राजपुताना त्याच वर्षी जम्मू-काश्मीरमध्ये अतिरेक्यांच्या बंदोबस्तासाठी पाठवली गेली. पंजाब राज्यातील रुपनगर मधल्या नांगल येथे बालपण गेलेला विजयंत नावाचा तरुण आता थेट बर्फाळ प्रदेशात आला होता. कुपवाडा येथे नेमणूक असताना रुक्सानाची घटना घडली. कोमल हृदयाच्या विजयंत यांची आणि रुक्सानाची योगायोगानेच गाठ पडली आणि त्यांचे अबोल मैत्र जुळले! तिच्या घरच्यांनी आता रुक्साना कायमची मुकी झाली, असेच गृहीत धरले होते. मात्र विजयंत साहेबांनी हा समज खोटा ठरवला… आणि चमत्कार करून दाखवला.
धकाधकीच्या लष्करी कारवाया आणि अन्य कामांतून वेळ काढून विजयंत साहेब रुक्सानाची भेट घ्यायचे.. तिला खाऊ द्यायचे आणि तिच्याशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न करायचे… दुस-या महिन्यात रुक्सानाची वाचा परत आली… देवाची कृपा असेल तर ‘मुकं करोति वाचालं… हा श्लोक खरा ठरला होता!
१९९९. मे महिन्याच्या आरंभी भारत-पाकिस्तान दरम्यान कारगिल युद्ध सुरु झाले… भारतीय हद्दीत विश्वासघात करून घुसखोरी केलेल्या पाकिस्तानी सैन्याला हाकलून लावण्यासाठी भारतीय लष्कराने ‘ऑपरेशन विजय’ हाती घेतले!
युद्धात पराक्रम गाजवण्याची मनोमन इच्छा असलेल्या कॅप्टन विजयंत थापर यांना हे युद्ध म्हणजे lifetime opportunity म्हणजे नशीबाने मिळणारी संधी वाटली नसती तरच नवल.
वीरचक्र विजेते कमांडिंग ऑफिसर कर्नल एम. बी. रबिन्द्रनाथ साहेबांच्या नेतृत्वात आणि कंपनी कमांडर मेजर पद्मपाणी आचार्य यांच्या सोबत विजयंत तोलोलिंग पर्वत पाकिस्तानी सेनेकडून हिसकावून घेण्याच्या कामगिरीवर निघाले. १२ जून, १९९९ची रात्र. मेजर मोहित सक्सेना साहेबांनी चढवलेल्या हल्ल्याला अपेक्षित यश मिळालेले नव्हते, आपली बरीच हानी झालेली होती. पर्वतावर ‘बर्बाद’ नावाचा एक बंकर (खंदक) होता. यात बसून पाकिस्तानी सैनिक भारतीय सैनिकांवर तुफान हल्ला चढवत होते. त्यामुळे पुढे जाण्याचे आपले सर्व प्रयत्न फोल ठरत होते. मग निकराचा प्रयत्न म्हणून याच बंकर वर एकाच वेळी अनेक बोफोर्स तोफांनी तुफान मारा करण्यात आला… आणि त्याच्या आडोशात भारतीय सैनिकांची तुकडी त्या बंकरच्या दिशेने निघाली… समोरून स्वयंचलीत आधुनिक रायफलीमधून अचूक गोळीबार सुरु होता… दगडांचा जमेल तसा आडोसा घेत विजयंत साहेब आणि त्यांचे सहकारी त्या गोळीबाराच्या वर्षावात भिजत पुढे गेले… काहीजण धारातीर्थी पडले! विजयंत साहेबांवरही तुफान गोळीबार झाला… पण ते बचावले… आणि त्यांनी खंदकात झेप टाकली… दोन पाकिस्तानी सैनिकांशी त्यांची झटापट झाली… पण विजयंत यांनी त्यांना यमसदनी धाडले… खरं तर त्यांची शत्रूला जिवंत पकडायची इच्छा होती… पण बाकीचे शत्रूसैनिक पळून जाण्यात यशस्वी ठरले! विजयंत यांनी त्याच रात्री आपल्या रोजनिशीमध्ये या लढाईची थरारक हकीकत लिहिली… दोन शत्रू टिपले… पण शत्रूला जिवंत पकडण्याची मनीषा अपुरी राहिली! पण या चकमकीतील Point 4590 वरील विजय कारगिल लढाईला भारताच्या बाजुने झुकवून गेला! इथे कशमिरी अतिरेकी नव्हते.. संपूर्ण पाकिस्तानी फौज होती… त्यांनी कित्येक महिने आधी तयारी करून ठेवली होती. त्यांच्यापर्यंत पोहोचायला भारतीय सैनिकांना अगदीच चिंचोळी जागा होती… त्यांच्या तोफखान्याच्या मा-यातून पुढे जावे लागत होते… उंच चढण होती, थंडी होती… खाली खोल द-या होत्या!
तोलोलिंग वर भारतीय ध्वज फडकवल्यावर विजयंत साहेबांनी आईशी फोनवर संवाद साधून तिला त्याच्या कामगिरीची खबर दिली होती.
अनेक बलिदाने द्यावी लागली पण आता यशही मिळू लागले होते… भारतीय फौजेचा आत्मविश्वास खूप वाढला होता. २८ जून. आता आणखी मोठी कामगिरी २, राजपुतानाकडे आली. थ्री पिंपल्स, नोळ आणि लोन टेकडी भाग ही तीन महत्त्वाची ठिकाणे काबीज करायची होती. पौर्णिमेची रात्र होती. शुभ्र चांदणे पडले होते.
हल्ल्यावर निघण्यापूर्वी विजयंत यांना काही तरी जाणवले… बहुदा या मोहिमेतून आपण जिवंत परतू शकणार नाही आहोत… कारण त्यांचे अनेक सहकारी माघारी येऊच शकले नव्हते… लढाई थांबणार नव्हती जिंकल्याशिवाय! त्यांनी घाईघाईत एक पत्र लिहायला घेतलं… विजयंत साहेब कारगिल युद्धात लढायला गेले आहेत… हे त्यांच्या घरी ठाऊक नव्हते.
अतिप्रिय पपा आणि आई,… आणि आज्जी!
तुमच्या हाती हे पत्र लागेल तेंव्हा मी स्वर्गातील सुंदर अप्सरांचा पाहुणचार घेत घेत आकाशातून तुमच्याकडे पहात असेन!
मला माझ्या आयुष्याबाबत कोणतीही खंत नाही. खरं तर, पुन्हा मानव देह मिळाला तर मी पुन्हा भारतीय फौजेत भरती होईन आणि मातृभूमीसाठी लढेन!
आपल्या सैनिकांनी जिथे देह ठेवले, ती जागा तुम्हांला शक्य झाल्यास इथे प्रत्यक्ष भेट देऊन एकदा पहा… बघा… देशाच्या भविष्यासाठी तरुण सैनिकांनी त्यांचा सुंदर वर्तमानकाळ कसा अर्पण केला ते!
नवीन सैनिकांना या बलिदानांबद्दल माहिती द्यायलाच हवी. मला आशा आहे, माझे छायाचित्र माझ्या ए कंपनीच्या मंदिरात लावले जाईल… हुतात्मा विजयंत थापर! कारगिल युद्ध, १९९९!
माझे शक्य होतील ते अवयव दान करावेत! अनाथश्रमांना शक्य होतील तेवढ्या देणग्या द्याव्यात. आणि हो… रुक्सानाला दरमहिना रोख रक्कम पाठवीत रहा माझ्यातर्फे… ती आता आणखी छान बोलायला लागली असेल! आणि योगी बाबांचीही भेट घ्या.. त्यांना चरणस्पर्श सांगा माझा!
सैनिकांचे बलिदान विसरू नका! पपा, तुम्हांला माझा अभिमानच वाटेल… तुम्हीही सैनिकच होता. तुम्हांला न मिळू शकलेलं सैन्य शौर्य पदक मला मिळेल…!
आई, तू ——–ला भेटलंच पाहिजे हं! तिची माझी प्रेमकहाणी पूर्ण होऊ नाही शकली या जन्मी. तिला माझ्या शुभेच्छा सांग! तिच्यावर माझं जीवापाड प्रेम होतं!
चला, आता माझ्या डझनभर मित्रांन सोबत घेऊन लढाईला निघायची वेळ झाली आहे… सर्वांना शुभेच्छा… राजा सारखं जगा!
तुमचा रॉबिन…
आणि मरणावर स्वार व्हायला दल निघाले… पाकिस्तानी तोफखाना आग ओकत होता… मग १२० भारतीय तोफा अचूक गोळाबारी करू लागल्या… धुराचे लोट, आगीचा डोंब उसळत होता… विजयंत साहेब त्यातून पुढे निघाले… त्यांचा प्रिय सहकारी शिपाई जगमल सिंह धारातीर्थी पडला… काही वेळाने कंपनी कमांडर पद्मपाणी आचार्य साहेब हुतात्मा झाले… आता विजयंत यांच्या तळपायाची आग मस्तकी गेली! नाईक तिलक सिंग यांना हाताशी घेत ते त्या गोळीबाराच्या वर्षावात सरळ पुढे घुसले! आता शत्रू आणि त्यांच्या केवळ १५ मीटर्स एवढेच अंतर उरले होते… दोन मशीनगन्स यांच्याच दिशेला फायर करीत होत्या… लपायला नीट जागा नव्हती… गोळीबाराला तशाही स्थितीत उत्तर दिले जात होते… यात दीड तास गेला! आता मात्र विजयंत साहेबांचा संयम संपला… आता माघारी फिरणे तर शक्य नव्हतेच… पुढेच जावे!
गोलियां आणि गालियां यांचेही आदान-प्रदान सुरु होते दोन्ही बाजूंनी. पाकिस्तानी म्हणत होते… काफरांनो, तुम्ही काय लढणार आमच्याशी? यावर विजयंत साहेब म्हणत… तुमची इथून पळून जाण्याची संधीही आता निघून गेली आहे… आता आम्हीच तुमचे जनाजे काढू!
त्यांनी पुढे मुसंडी मारली… एवढ्यात मशीनगनचा एक मोठा फायर आला आणि साहेबांच्या मस्तकाचा वेध घेऊन गेला… साहेब त्यांच्या सहका-याच्या बाहुपाशात कोसळले… लहानगा रॉबिन पक्षी आसमंतात कायमचा उडून गेला होता… कधीही न परतण्यासाठी! पुढे भारताने शत्रूला यमसदनी धाडले! पण आपले मोती विखुरले गेले होते… मातीत मिसळून गेले कारगिलच्या पर्वतांवरच्या!
कॅप्टन विजयंत थापर यांच्या वडिलांनी लेकाचा शब्द लक्षात ठेवला… वाढते वय… बिघडणारी प्रकृती यांची तमा न बाळगता… ते तोलोलिंगची चढण चढत त्यांचा लेक जिथे धारातीर्थी पडला त्या ठिकाणाला भेट देतात… दरवर्षी… आई तिथे जाऊ शकत नाही… पण तिच्या मनात मात्र तिचा रॉबिन अजून भरारी घेतच असतो…! मरणोत्तर वीर चक्र देऊन देशाने कॅप्टन विजयंत थापर साहेबांचा गौरव केला आहे. साहेबांच्या आठवणी त्यांच्या कुटुंबाने, मित्रांनी आणि त्यांच्या दलाने मोठ्या प्रेमाने जतन करून ठेवल्या आहेत. तोलोलिंगवर त्यांच्या स्मृती एक छोटे मंदिर उभारून जतन केल्या गेल्या आहेत… आणि त्यांच्या ए कंपनी मंदिराच्या भिंतीवर एक छान, सुरेख तैलचित्र लावलेले आहे… हुतात्मा कॅप्टन विजयंत थापर… दी रॉबिन!
१९९९ मध्ये अर्थात युद्धासाठी कारगिल येथे जाण्यापूर्वी लेफ्टनंट वैजयंत थापर यांनी आपल्या दैनंदिनीमध्ये आयुष्याची रूपरेषा लिहून ठेवली होती… स्वत:शीच काही गोष्टी ठरवून ठेवल्या होत्या…
मी भारताचा ध्वज सतत उंचावत राहीन. मला माझ्या आई-वडिलांचा खूप अभिमान आहे. मी मरणोत्तर नेत्रदान करेन, अवयवदानही करेन. मी धुम्रपान करणार नाही, मांसाहार करणार नाही, अंडी खाणार नाही. मी माझ्या सैनिकांसमवेत राहीन. मी स्वत:ला खाली बघायला लागेल असे वर्तन करणार नाही. मी आयुष्यात एका तरी अनाथ मुलाचा शिक्षणाचा आणि इतर सर्व खर्च करीन… आणि मी मरताना राम स्मरेन!
कॅप्टन विजयंत थापर यांच्या सारखे, वयाच्या एकविसाव्या-बाविसाव्या वर्षी एवढे स्पष्ट विचार, ज्ञान, चारित्र्य कमावलेला सैनिकी अधिकारी आपल्याला आणखी खूप वर्षे लाभायला हवे होते… असे राहून राहून वाटते. त्यांच्या शौर्याच्या कथा काही लोकांना ठाऊक आहेत… पण त्यांची ही वैचारिक बाजू तशी कमी प्रकाशात आलेली आहे. कॅप्टन विजयंत थापर डॉट कॉम या संकेतस्थळावर साहेबांच्या आयुष्याचा अतिशय सविस्तर आणि सुंदर आलेख मांडण्यात आला आहे. इंटरनेटवर साहेबांच्या पालकांनी अनेक विडीओज मधून खूप छान माहिती दिली आहे. कुणाला ना कुणाला तरी देशसेवेसाठी पुढे यावेच लागेल… असेही विजयंत साहेबांचे वडील नेहमी म्हणतात! वरील बरीचशी माहिती मी तिथूनच घेतली आहे. छायाचित्रे साभार. आणखी खूप काही लिहायचे होते. विशेषत: त्यांच्या कुटुंबाविषयी, त्यांच्या वडिलांविषयी. पण त्यासाठी स्वतंत्र लेख लिहावा लागेल.
☆ “सेप्टोलेसेंट म्हणजे काय?…” – लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – प्रभा हर्षे ☆
☆
सेप्टोलेसेंट म्हणजे ७० वर्षांवरील पुरुष किंवा स्त्री, जी वृद्धत्वाचा स्वीकार पारंपरिक पद्धतीने करत नाही, तर जीवनाबद्दलच्या उत्साहासह एक वेगळी जीवनशैली निवडते.
त्यांची वैशिष्ट्ये:
१) ते नेहमी सक्रिय असतात. ते काम करू शकतात, अभ्यास करू शकतात किंवा एखादा नवा उपक्रम निर्माण करू शकतात, ज्यामुळे त्यांना विचार करावा लागतो आणि तो उपयुक्त वाटतो.
२) त्यांचे किमान तीन चांगले मित्र असतात. ते त्यांच्याशी कॉफी, पाणी किंवा वाईनसाठी वारंवार भेटतात.
३) ते आलिशान गोष्टींपासून दूर राहून प्रवास करतात आणि नवीन ठिकाणे व संस्कृती अनुभवतात. पण जीवनातील चांगल्या गोष्टींचा आनंद घेणे ते सोडत नाहीत.
४) ते आपल्या जोडीदार, मुले, नातवंडे आणि नातेवाईकांशी प्रेम, आदर आणि परस्पर सहारा यावर आधारित नाती जोपासतात.
५) ते आशावादी आणि उत्साही असतात. त्यांच्या मनात नेहमी एखादा नवा प्रकल्प किंवा ध्येय असते आणि ते जीवनात अडकून न पडता पुढे जातात.
६) ते आपल्या आरोग्याची काळजी घेतात. ते आजारपणाला जीवनाचा एक भाग म्हणून स्वीकारतात. ते दररोज किमान २० मिनिटे चालतात आणि निरोगी अन्न खातात.
७) त्यांना छोट्या गोष्टींत आनंद मिळतो. तो वाढदिवस असू शकतो, एखादा सोहळा, एखादी आवडती मालिका किंवा एक नवा दिवस. ते दररोज देवाचे आभार मानतात.
८) ते दिवसभरात मिळालेल्या चांगल्या गोष्टींबद्दल कृतज्ञ असतात. ते इतरांचे चांगले करण्याचा प्रयत्न करतात.
९) ते दररोज हसतात. कारण त्या अनेक सुंदर गोष्टींचा आनंद घेतात, ज्या इतरांना दिसत नाहीत किंवा महत्त्वाच्या वाटत नाहीत.
१०) ते आपल्याकडे जे आहे त्यात आनंदाने राहतात, जे नाही त्याची चिंता न करता. म्हणूनच ते स्वतःला करोडपती मानतात.
मी तुम्हालाही “सेप्टोलेसेंट” होण्याचे आमंत्रण देतो.
“वृद्धत्व थांबवणे अशक्य आहे. पण वृद्धत्वाचा सन्मान आणि आदराने स्वीकार करणे हे पूर्णपणे आपल्या हातात आहे.”
☆
लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात
संग्राहिका आणि प्रस्तुती : प्रभा हर्षे
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
‘शास्त्र’ या शब्दात ‘शास’ हा मूळ धातू आहे. संस्कृत भाषेतील ‘शास’ धातूला ‘ष्ट्रन्’ प्रत्यय लावून ‘शास्त्र’ हा शब्द निर्माण झाला आहे. ‘शास’ या धातूचा अर्थ— उपदेश करणे, शासन करणे, अनुशासित करणे असा आहे.
म्हणूनच ‘शास्त्र’ म्हणजे—
जे मार्गदर्शन करते, अनुशासन घडवते आणि जीवनाला योग्य दिशा देते ते शास्त्र.
शास्त्राची तात्त्विक व्याख्या
भारतीय वैचारिक परंपरेनुसार शास्त्र म्हणजे केवळ संग्रहग्रंथ नव्हे; तर ते क्रमबद्ध, सुसूत्र आणि जीवनदर्शी ज्ञान आहे.
प्राचीन व्याख्या सांगते—
“शासनात् शंसनात् शास्त्रम्”
म्हणजे जे अनुशासन करते आणि ज्ञानाची ओळख करून देते ते शास्त्र. तसेच—
“शास्ति च त्रायते च शास्त्रम्”
म्हणजे जे योग्य-अयोग्याचा निर्णय शिकवते आणि अज्ञानापासून रक्षण करते ते शास्त्र.
शास्त्र : ज्ञानाचे संरचित रूप
कोणत्याही विषयाचे क्रमबद्ध, तर्कसुसंगत आणि अनुभवाधिष्ठित ज्ञान म्हणजे शास्त्र.
या अर्थाने शास्त्रे अनेक असली तरी भारतीय तत्त्वज्ञानात विशेष मान्यता असलेली षट्दर्शने अशी आहेत—
न्याय, योग, सांख्य, वैशेषिक, मीमांसा आणि वेदांत (उपनिषदे)
यांखेरीज—
वेद, पुराणे, स्मृतिग्रंथ, तसेच अर्थशास्त्र, वास्तुशास्त्र, खगोलशास्त्र, नाट्यशास्त्र, छंदशास्त्र, आयुर्वेद इत्यादींचाही शास्त्रांत समावेश होतो; परंतु त्यांचे प्रामाण्य हे श्रुति आणि वेदांताधिष्ठित तत्त्वांवर आधारित असणे आवश्यक मानले गेले आहे.
शास्त्रांचे प्रामाण्य : अनुभव, तर्क आणि आचार
भारतीय तत्त्वज्ञानात शास्त्र हे आंधळ्या श्रद्धेचे नव्हे, तर प्रज्ञेच्या जागृतीचे साधन आहे.
शास्त्रांचा पाया उभा आहे—
श्रुति (अध्यात्मिक परंपरा)
युक्ति (तर्कबुद्धी)
अनुभूति (प्रत्यक्ष अनुभव)
शास्त्र सांगते, पण त्याची सत्यता आचरणातून अनुभवल्याखेरीज ज्ञान परिपूर्ण होत नाही.
म्हणूनच शास्त्र हे—
वाचनापुरते नसून, जीवन जगण्याची कला शिकवणारे मार्गदर्शक आहे.
शास्त्र आणि विवेकबुद्धी
शास्त्राचा खरा उद्देश मनुष्याला विचारस्वातंत्र्य आणि विवेक प्रदान करणे हा आहे, अंधानुकरण नव्हे.
ते शिकवते—
सत्य आणि असत्य यातील भेद.
नित्य आणि अनित्य यातील भेद
आत्मा आणि अनात्म याची ओळख
परंतु—
शास्त्राचा अभ्यास जर केवळ वादासाठी झाला, तर तो ज्ञान न राहता अहंकाराचे साधन बनतो.
म्हणूनच शास्त्राध्ययनासाठी आवश्यक आहेत—
विनय, श्रद्धा आणि चिंतनशीलता
शास्त्र आणि साधकाची भूमिका
नम्र विद्यार्थ्याने, ज्ञानेच्छु साधकाने आणि सूज्ञ व्यक्तीने शास्त्रांचा आदर करावा. त्यांचा सखोल अभ्यास करावा. उथळपणे त्यांना नाकारू नये. एखादा विचार पटला नाही तर
शास्त्राला दोष देण्यापूर्वी स्वतःच्या तर्काची चिकित्सा करावी.
बहुधा दोष आपल्याच आकलनात असतो, आणि सखोल विचारांती हे उमगते आणि मन नम्रतेने शास्त्रापुढे नतमस्तक होते.
कालपरत्वे शास्त्रांचे पुनर्वाचन
काळ बदलतो, परिस्थिती बदलते; परंतु शास्त्रातील मूलतत्त्वे शाश्वत असतात. त्यातील काही दृष्टांत, उदाहरणे, तपशील कालबाह्य होऊ शकतात; परंतु तत्त्वे मात्र चिरंतन सत्य असतात.
म्हणूनच प्रत्येक युगात शास्त्रांचे
नव्या दृष्टिकोनातून पुनर्वाचन आवश्यक ठरते.
शास्त्र : कुमार्गापासून सन्मार्गाकडे
थोडक्यात—
जे ज्ञान माणसाला कुमार्गापासून दूर नेऊन सन्मार्गावर आणते, त्याचे कल्याण करते—तेच शास्त्र.
शास्त्र हे—
जीवनाला दिशा देते
मनाला स्थैर्य देते
बुद्धीला स्पष्टता देते
समारोप : प्रकाशाचा अखंड स्रोत
शास्त्र म्हणजे केवळ अक्षरांचा संग्रह नाही; ते जीवनाचा दीपस्तंभ आहे.
सुनामी येण्यापूर्वी समुद्रात काय काय बदल दिसतात हे उलगडून सांगितलं…
समुद्र अनैसर्गिकरीत्या कसा मागे मागे जातो, त्याचं पाणी कसं फेसाळतं, आणि समुद्राचं वर्तन कसं विचित्र होत जातं हे सगळं सर उत्तम प्रकारे शिकवत होते..
आणि टिली जीवाचे कान करून ऐकत होती..
दोन आठवड्यांनी ख्रिसमसची सुट्टी सुरू झाली. टिली अतिशय आनंदात होती कारण तिचे आई बाबा तिला सुट्टीसाठी थायलंडला घेऊन गेले होते. हा तिचा पहिलाच परदेश प्रवास होता.
ते फुकेट मध्ये पोचले. फुकेट हे थायलंड देशाच्या दक्षिण भागातील एक अतिशय सुंदर आणि लोकप्रिय बेट आहे. तेथील पांढऱ्या वाळूचा समुद्रकिनारा आणि निसर्गरम्य अशा माई खाओ नावाच्या बीचवर ते पोचले..
साधारण शंभर लोकांना सामावून घेईल असा तो बीच होता व पूर्णपणे भरला होता..
हवा अतिशय छान होती..
पण टिलीला काहीतरी बरोबर नाही असं वाटू लागलं..
तिच्या लक्षात आलं..
समुद्राचं पाणी अजिबात शांत नव्हतं..
ते आत-बाहेर न करता फक्त आत आतच जात होतं..
समुद्र फेसाळला होता..
“बिअरवर जसा फेस येतो तसा समुद्र फेसाळला आहे.. ” ती आई बाबांना म्हणाली.. समुद्र अनैसर्गिकरीत्या मागे जाणं, फेसाळ पाणी, समुद्राचं विचित्र वर्तन सारं काही ती दोन आठवड्यांपूर्वीच भूगोलाच्या वर्गात नुकतीच शिकली होती..
“सुनामी येणार आहे…सुनामी येणार आहे” ती जोरजोरात ओरडू लागली..
पण तिच्या आई-बाबांनी तिच्यावर विश्वास ठेवला नाही कारण त्यांना समुद्रात एकही लाट दिसत नव्हती. आकाश स्वच्छ होतं. बीच शांत होता.
“मी जाणार आहे इथून.. सुनामी येतय.. ” टिली घाबरून गेली होती.
तिच्या कापऱ्या आवाजातील भीती तिच्या बाबांना जाणवली व त्यांनी तिच्यावर विश्वास ठेवण्याचे ठरवले. शिवाय तिथे बीचवर एक जपानी माणूस उभा होता त्याने टिलीचे बोलणे ऐकलं. तो बाबांना म्हणाला, “तुमची मुलगी बरोबर सांगते आहे! सुमात्रामधे भूकंप झालाय ही बातमी मला नुकतीच मिळाली आहे! ”
टिलीच्या बाबांनी ते ज्या हॅाटेलमधे रहात होते त्या स्टाफला सुनामीबद्दल सांगितलं. त्यांनी लगेच बीच रिकामा करायला सुरुवात केली.
सारे बीचवरून बाहेर पडण्यासाठी धावू लागले..
आई, बाबा, टिली पण धावत होते..
टिलीची आई मागे पडली होती. पाणी तिच्या मागून प्रचंड वेगाने येऊ लागलं तेव्हा तिला पळू लागली.. आपण आता मरणार असं वाटत होते पण ती पळत राहिली..
नशीबानं ते त्या हॉटेलच्या दुसऱ्या मजल्यावर पोहोचले.
आणि मग ती प्रचंड लाट आली…३० फूट उंच.
बीचवरील सारं काही.. खुर्च्या, नारळाची झाडं, कचरा.. सारं काही वाहून गेलं.
२६ डिसेंबर २००४ च्या सुनामी मध्ये १४ देशांतील २३०, ००० हून अधिक लोक मृत्यूमुखी पडले.
फुकेतच्या प्रत्येक बीचवर हजारो लोक मरण पावले.
पण
माई खाओ बीचवर एकही जीव गेला नाही…
कारण
एका दहा वर्षांच्या मुलीने भूगोलाचा धडा वर्गात लक्ष देऊन ऐकला होता.
टिलीला “एंजेल ऑफ द बीच” म्हणून गौरवण्यात आलं. तिला मरीन सोसायटीचा थॉमस ग्रे स्पेशल अवॉर्ड, “चाइल्ड ऑफ द इयर” घोषित केलं. युनायटेड नेशन्स मध्ये तिचं भाषण ठेवलं गेलं.. आज टिली ३० वर्षांची आहे. ती लंडनमध्ये राहते आणि याट चार्टरिंगमध्ये काम करते.
ती आजही तिच्या भूगोलाच्या सरांचे आभार मानते. “मिस्टर कार्नी नसते तर मी आणि आई बाबा आज जिवंत नसतो. ”
दोन आठवडे..
एक धडा..
शंभर जीव..
हे वर्गात लक्ष देऊन ऐकण्यातलं सामर्थ्य आहे.. शिक्षणातील सामर्थ्य आहे..
शाळेतला एक साधा धडा..
जीवन आणि मृत्यू साठी कारणीभूत ठरला..
“वर्गात लक्ष दे” माझी आई मला रोज शाळेला जाताना सांगायची. वर्गात शिकवलेलं किती लक्षात आहे ते पण नेहमी विचारायची..
आपणही मुलाबाळांना “वर्गात लक्ष दे” सांगण्यास विसरू नका!
(सत्य घटना)
लेखिका : ज्योती रानडे
सौजन्य : कथाविश्व – गोड कथांचे अनोखे विश्व (2026 Jyoti Ranade. All rights reserved.)
प्रस्तुती – मीनल केळकर
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ मला आवडलेले एक व्यक्तिमत्व : डॉ. वसंतराव डोक्रस ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆
“माणूस असावा तर असा आणि एखाद्या संस्थेचा प्रमुख असावा तर असा” —
असं वाटायला लावणारी माणसं आयुष्यात फार क्वचित भेटतात. अशाच थोडक्या व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक म्हणजे डॉ. वसंतराव डोक्रस. व्यक्तीचित्र म्हटलं की सहजपणे पु. ल. देशपांडे यांनी रंगवलेली अंतू बरवा, हरी तात्या, सखाराम गटणे यांसारखी अजरामर पात्रं डोळ्यांसमोर उभी राहतात. पुलंनी माणसांच्या स्वभावरेषा ज्या सूक्ष्मतेने आणि जिवंतपणे रेखाटल्या, ती उंची गाठणं अवघडच. तरीही इतर लेखकांच्या लिखाणातही अशी काही व्यक्तीचित्रं आढळतात, जी वाचकाच्या मनात कायमची घर करून राहतात.
अशाच लक्षात राहणाऱ्या व्यक्तीचित्रांपैकी एक म्हणजे डॉ. विजय देशपांडे यांनी आपल्या ‘माणूस नावाची शाळा’ या पुस्तकात रेखाटलेले डॉ. वसंतराव डोक्रस यांचे व्यक्तिचित्र. ते वाचताना क्षणोक्षणी असं वाटत जातं की नेतृत्व, विद्वत्ता आणि माणुसकी यांचा सुरेख संगम म्हणजे डॉ. डोक्रस.
डॉ. वसंतराव डोक्रस हे नागपूरच्या विश्वेश्वरय्या रिजनल इंजिनिअरिंग कॉलेज (व्हीआरसीई) चे माजी प्राचार्य. आज हेच महाविद्यालय विश्वेश्वरय्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (VNIT) म्हणून ओळखले जाते. विशेष म्हणजे, त्यांच्याबद्दल लिहिणारे डॉ. विजय देशपांडे हेही याच संस्थेतील प्राध्यापक होते. त्यामुळे हे व्यक्तिचित्र अनुभवांच्या प्रामाणिक मातीवर उभं राहिलेलं आहे.
डॉ. डोक्रस यांच्या कर्तृत्वाचा पाया त्यांच्या विद्यार्थीदशेतच रचला गेला होता. अमरावतीच्या किंग एडवर्ड कॉलेजमधून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास थक्क करणारा होता. त्यानंतर त्यांना प्रतिष्ठित आय. आय. एस. (IISc – इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स) मध्ये एम. एस्सी. साठी शिष्यवृत्ती मिळाली. वयाच्या अवघ्या १८ व्या वर्षी त्यांनी एम. एस्सी. ‘डिस्टिंक्शन’सह उत्तीर्ण करण्याचा पराक्रम केला होता. त्यांच्या अफाट बुद्धिमत्तेमुळेच १९४० च्या दशकात त्यांना अमेरिकेतील न्यूयॉर्कमधील कोलंबिया विद्यापीठातून एम. एस. (MS) आणि पी. एचडी. (Ph. D) साठी शिष्यवृत्ती मिळाली. त्यांचा त्या काळातील शोधनिबंध आजही गुगलवर उपलब्ध आहे, जो त्यांच्या वैज्ञानिक दृष्टीची साक्ष देतो.
डॉ. डोक्रस मोजकंच, पण नेमकं आणि मार्मिक बोलत. एकदा ते आणि डॉ. विजय देशपांडे राष्ट्रीय प्रयोगशाळेतील एका उपसंचालकांना भेटायला गेले. पद मोठं होतं, खुर्चीही मोठी होती; पण त्या पदावर बसलेली व्यक्ती मात्र सातत्याने आपल्या अडचणींचा पाढा वाचत होती. आपल्याला अपेक्षित असलेलं काही साध्य होणार नाही, हे लक्षात येताच दोघे बाहेर पडले. तेव्हा डॉ. डोक्रस सहज म्हणाले—
“खुर्च्या मोठ्या केल्या तरी त्यात बसणारी माणसं मात्र खुजीच राहतात. ”
त्यांचे हे उद्गार म्हणजे नेतृत्वाच्या संकल्पनेवरची कठोर पण खरी आणि मार्मिक अशी टिप्पणी होती.
डॉ. डोक्रस हे शिस्तप्रिय होते, पण ती शिस्त जाचक नव्हती. एकदा व्हीआरसीईच्या विद्यार्थ्यांनी एका काश्मिरी पंडित विद्यार्थ्याच्या नेतृत्वाखाली हॉस्टेलच्या जेवणावरून संप पुकारला. डॉ. डोक्रस यांनी त्यांना समजावून पाहिले, पण विद्यार्थी ठाम होते. तेव्हा त्यांनी एक अनोखा मार्ग निवडला. त्यांनी विद्यार्थ्यांना विचारले, “जर मेस बंद झाली, तर तुम्ही जेवणार कुठे? ” विद्यार्थ्यांकडे उत्तर नव्हते. अशा वेळी डॉ. डोक्रस यांनी आपल्या पत्नीला घरी स्वयंपाक करायला सांगून तो डबा विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवण्याची व्यवस्था केली. काही दिवसांतच विद्यार्थ्यांचा रोष निवळला आणि तो विद्यार्थी नेता चक्क डॉ. डोक्रस यांच्या पत्नीचे आभार मानायला त्यांच्या घरी पोहोचला. विद्यार्थी हा त्यांचा खरा ‘वीक पॉईंट’ होता. चिडलेल्या विद्यार्थ्यांशी ते असं काही भावनिक संवाद साधत, की क्षणात वातावरण बदलून जाई.
त्यांची तत्वनिष्ठा केवळ देशातच नव्हे, तर परदेशातही दिसून आली. १९६७ मध्ये इराणचे शहा मोहम्मद रझा पहलवी यांच्या राज्याभिषेकासाठी त्यांना खास निमंत्रण होते. त्यांचे पुत्र डॉ. उदय डोक्रस सांगतात की, हे निमंत्रण शहांच्या थेट ओळखीमुळे नव्हे, तर इराणी विज्ञान परिषदेच्या अध्यक्षांशी असलेल्या मैत्रीमुळे होते. याच काळात इराणच्या एका मंत्र्याच्या मुलाला (जो अभ्यासात कच्चा होता) पास करण्यासाठी डॉ. डोक्रस यांच्यावर दबाव आला, पण त्यांनी त्याला कसलीही मदत केली नाही. परिणामी त्या मुलाला रिकाम्या हाती इराणला परतावे लागले. डॉ. डोक्रस हे पूर्णपणे प्रामाणिक आणि भ्रष्टाचारमुक्त होते.
डॉ. डोक्रस हे विद्वान तर होतेच; पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे ते एक उमदं, सकारात्मक व्यक्तिमत्त्व होते. मध्य प्रदेशात त्यांनी केलेल्या यशस्वी कार्याची दखल घेऊन महाराष्ट्र शासनाने त्यांची व्हीआरसीईच्या प्राचार्यपदी नेमणूक केली. त्यांनी जो मार्ग प्रशस्त केला, त्यावरून पुढे चालणं नंतरच्या प्राचार्य आणि विद्यार्थ्यांसाठी सुकर झालं.
कामाचा उरक प्रचंड होता. टेबलावर आलेली प्रत्येक फाईल निकाली काढूनच ते घरी जात. डॉ. विजय देशपांडे यांनी एकदा त्यांच्या कामाच्या पद्धतीचं रहस्य विचारलं, तेव्हा ते सहज म्हणाले—
“अरे, कसलं आलंय रहस्य! सारं काही सवयीन जमतं. सवय लावून घ्यायला थोडी बुद्धी, काम करताना लागणारं कसब आणि मुख्य म्हणजे कोणतंही काम पूर्ण करण्याची मानसिक तयारी—या तीन गोष्टी जवळ असल्या की बाकी सगळं आपोआप जमतं. ”
डॉ. उदय डोक्रस सांगतात की, वडील कायम कामात आणि प्रवासात असायचे. पण त्यांच्या लोकप्रियतेची खरी जाणीव त्यांच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळी झाली. नागपूरच्या धंतोली भागातील रस्ते शोकसागरात बुडालेल्या जनसमुदायाने गच्च भरले होते.
प्रत्येक माणसाला जन्म असतो, तसा शेवटही असतो. माणसाचं मोठेपण त्याच्या पदात नसतं; पदाला मोठं करणारी त्याची उंची असते. इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनिअर्सचं संस्थापक सदस्यत्व ते आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील प्रतिनिधित्व—अशा अनेक सन्मानांनी त्यांचं कर्तृत्व अधोरेखित झालं. त्यांच्यातील ‘वसंत’ सदैव बहरलेलाच राहिला. ज्या ज्या निर्जीव खुर्च्यांवर ते बसले, त्या त्या खुर्च्यांनाही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वामुळे उंची मिळत गेली.
असा हा हिमालयाएवढ्या उंचीचा माणूस!
… व्यक्तीचं जीवन कसं असावं, याचा हा एक जिवंत आदर्श.
आषाढ शुद्ध प्रतिपदा. महाकवी कालिदास दिन, या निमित्त या विश्वविख्यात महाकवीस माझे विनम्र अभिवादन आणि त्यांच्या चरणी ही अल्पशी भावांजली.
प्रास्ताविक
महाकवीकुलगुरु कालिदास हे भारतातच नव्हे तर संपूर्ण विश्वात प्रसिद्ध महाकवी व नाटककार म्हणून ज्ञात आहेत. काव्याच्या ह्या तिन्ही क्षेत्रात (नाटक, खंडकाव्य व महाकाव्य) त्यांच्या योग्यतेचा दुसरा कवी झाला नाही हे सर्वमान्य आहे.
अशा या विश्वकवीच्या जीवनाविषयी मात्र फार थोडी माहिती उपलब्ध आहे. आज त्यांचे चरित्र केवळ जनश्रुतीवरच आधारित आहे.
कालिदास अशिक्षित, अडाणी आणि मूर्ख होते. शारदानंद नावाचा एक राजा होता. त्याच्या मुलीचे नाव होते विद्योत्तमा. ती लावण्यवती होतीच पण विद्वान व सर्वशास्त्रकलानिपुणही होती. तिला तिच्या विद्वत्तेचा अभिमान व गर्व होता. ‘जो मला शास्त्रार्थात पराभूत करेल त्याचाच मी पती म्हणून स्वीकार करेन’ असा पण तिने केला होता. विवाहेच्छुक अनेक विद्वानांना तिने वादविवादात पराभूत केले होते, अपमानित केले होते. तेव्हा विद्वानांनी सूडबुद्धीने एक षड्यंत्र रचले. मूर्ख कालिदासाशी तिचा विवाह घडवून आणला. हा आपला पती मूर्ख आहे हे कळताच तिने कालिदासांचा धिक्कार करून त्यांना अपमानित करून घरातून हाकलवून दिले.
अपमानदग्ध कालिदास भगवती कालीला शरण गेले. तिची उग्र उपासना त्यांनी आरंभिली. त्यांच्या उपासनेवर प्रसन्न होऊन कालीने त्यांना अपूर्व अशी विद्वत्ता व प्रतिभा प्रसादरूपाने प्रदान केली.
प्रतिभासंपन्न कालिदास विद्योत्तमेच्या घरी परतले. घराची कवाडे बंद होती. त्यांनी दार खटखटवले आणि म्हटले, ‘ अनावृत्तकपाटं द्वारं देहि’ (दार उघड). आतून आवाज आला, ‘ अस्ति कश्चित् वागविशेषः? ‘ (काही वाग् वैभव आहे? ‘) पत्नीच्या प्रश्नार्थक वाक्यातील तीन वाक्ये आरंभी घेऊनच पुढे कालिदासाने तीन महाकाव्ये लिहिली.
१) ‘ अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा ‘ या चरणाने आरंभ होणारे ‘ कुमारसंभव ‘
२) कश्चितकांताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः ‘ या चरणाने आरंभ होणारे ‘ मेघदूत ‘ व
३) ‘ वागर्थाविव सम्पृक्तौ ‘ या चरणाने आरंभ होणारे ‘ रघुवंश ‘
कालिदासांचा जन्म कोठे झाला?
कालिदास कोठे जन्मले, त्यांची जन्मभूमी कोणती याविषयी अनेक मतप्रवाह आहेत. काही विद्वान त्याची जन्मभूमी काश्मीर मानतात तर काही हिमवत् प्रदेश. काहींच्या मते मालव तर काहींच्या मते बंगाल किंवा उडिसा. काहींच्या मते उत्तराखंडातील रुद्रप्रयाग जिल्ह्यातील गुप्तकाशी जवळील कविल्ठा गावात कालिदास जन्मले. प्राथमिक शिक्षण तिथेच झाले. काहीही असो पण त्यांचे बालपण निश्चितच मालवराजधानी उज्जैनीत गेले असावे. विक्रमादित्यही तेथलाच. त्याच्या दरबारातील नवरत्नांपैकी कालिदास एक रत्न होते. खेरीज कालिदासाचे उज्जैनीप्रेम त्यांच्या वाङ् मयात ठाई ठाई दिसते.
कालिदास शैव म्हणजे शिवभक्त असावेत. तरीही इतर देव-देवतांविषयी आदर बाळगणारे होते हे त्यांनी केलेल्या विष्णू, ब्रह्मा यांच्या स्तुतींवरून म्हणता येईल.
वेश्यागमन हा कालिदासाच्या चरित्रावरील एक गडद कलंक आहे. श्रीलंकेत एका वेश्येनेच आपल्या घरी कालिदासाची हत्या केली. एका थोर, प्रतिभासंपन्न, शब्दप्रभूची व्यसनाधीनतेतून हत्या व्हावी हे फार क्लेशकारक आहे.
समस्यापूर्ति आणि घात
समस्यापूर्ति ह्या काव्यक्रीडा प्रकारात कालिदास निपुण होते. अनेक समस्यापूर्ति त्यांच्या नावाने प्रसिद्ध आहेत. विस्तारभयास्तव त्या येथे सांगणे टाळतो. तरीही एका कथेचा व समस्यापूर्तीचा उल्लेख अनिवार्य आहे.
एकदा आपला मित्र कुमारदास याला भेटण्यासाठी कालिदास सिंहलद्वीपला गेले होते. तिथेच ते एका गणिकेकडे गेले असता तिच्याकडून त्यांना एक समस्या ऐकायला मिळाली. समस्यापूर्तीसाठी राजाने घवघवीत पारितोषिक घोषित केले होते. दिलेली समस्यापंक्ति अशी होती…
‘कमले कमलोत्पत्ति श्रूयते न तु दृष्यते’
(अर्थः- कमळातून कमळाची उत्पत्ती होते हे ऐकिवात आहे पण पाहिले मात्र नाही आम्ही)
कालिदासाशी मनोविनोद करताना त्या वेश्येने ही ओळ त्यांना सांगितली. ओळ ऐकताच कालिदासांच्या मुखातून पुढील ओळ निघाली..
‘बाले तवमुखाम्भोजात्कथमिन्दीवरव्दयम्’
(अर्थः- हे कन्ये, तुझ्या मुखकमलावर नयनरूपी निलकमले कशी बरे दिसत आहेत मग!)
समस्या क्षणात पूर्ण करणारेआपले हे ग्राहक साक्षात् कालिदास आहेत हे त्या गणिकेला ठाऊक नव्हते. उद्या याने राजाला भेटून ही केलेली समस्यापूर्ति ऐकवली तर आपले पारितोषिक हाच घेऊन जाईल या भीतीने त्या व्येश्येने त्याच रात्री कालिदासाचा कपटाने वध केला.
कठोर चौकशीअंती जेव्हा राजाला हे समजले तेव्हा तो फार चटपटला, विव्हळ झाला. तो त्या वेश्येला म्हणाला, हे लोभी गणिके, क्षुद्र मोहापायी तू ज्याला मारलेस तो कवी कालिदास होता. अगं हत्या करण्यापूर्वी मला सांगितलं असतंस तर मी पारितोषिकाच्या दसपट धन तुला दिलं त्या बदल्यात. काय केलंस हे. जग एका महाकवीला मुकलं ना!
कालिदासाचा काल
कालिदास ब्राह्मणकुलोत्पन्न होते. गुरुकुलातून ते विद्यासंपन्न झाले असावेत. त्यांच्या कालाविषयी मतमतांतरे आहेत. डॉ मिराशींनी इ. स. २५० ते ४५० हा कालिदासाचा काळ असावा असे सिद्ध केले आहे.
ते उज्जैनीचे रहिवासी होते. शककर्त्या चंद्रगुप्त विक्रमादित्याच्या पदरी होते. गुप्त व वाकाटक या राजघराण्यांची सोयरीक होती. चंद्रगुप्ताची कन्या प्रभावती ही वाकाटकांच्या रुद्रसेनाची भार्या होती. रुद्रसेनाचे अकाली निधन झाल्यावर प्रभावतीने आपल्या अल्पवयीन मुलाच्या नावाने राज्यशकट चालवायला आरंभ केला. तिच्या सहाय्यार्थ चंद्रगुप्ताने आपले काही अनुभवी अधिकारी वाकाटकांच्या राजधानीला विदर्भातील नंदिवर्धनला, म्हणजेच रामटेक जवळील नंदिग्रामला पाठविले. कालिदासही त्या अधिकाऱ्यांपैकी एक होते.
मेघदूत या खंडकाव्याची रचना तिथेच झाली. मेघदूतातील नायक यक्ष, नागपूरजवळील रामटेक म्हणजेच रामगिरी पर्वतावर कुबेराचा शाप भोगित होता.
कालिदासाने रामायणातील मूळ कल्पनेवर मेघदूताची उभारणी झाली आहे. रामाने मारुतीला दूत नियुक्त करून आपला संदेश सीतेला पाठविला ही गोष्ट मनात ठेवूनच कालिदासाने मेघदूताची रचना केली हे मल्लिनाथाचे म्हणणे सत्य वाटते.
कालिदासाच्या कलाकृती, ग्रंथसंपदा
एकूण अदमासे चाळीस रचना कालिदासाच्या नावावर सांगितल्या जातात.
नाटके
१)मालविकाग्निमित्रम् (राजा अग्निमित्र व मालविका यांची प्रणयकथा)
२) विक्रमोर्वशीयम् (राजा पुरुरवा व अप्सरा उर्वशी यांची प्रणयकथा)
३) अभिज्ञानशाकुंतलम् (राजा दुष्यंत व शकुंतला यांची प्रणयकथा)
२) कुमार संभवः (शिव-पार्वतीपुत्र कार्तिकेयाच्या जन्माची कथा)
खंडकाव्ये
१) ऋतुसंहारः (सहा ऋतुंचे विभ्रमवर्णन)
२) मेघदूतम् (मघाला दूत करून त्याकरवी संदेश पाठविणे)
वरील सात रचना निश्चित कालिदासाच्या मानल्या जातात. याविषयी विद्वानांत एकवाक्यता आहे. याखेरीज अधिक काही रचना अशा आहेत ज्यांच्याविषयी मतभेद आहेत. त्यातील काही रचनांची नावे –
१) उत्तम कलामृतम् (ज्योतिषविषयक ग्रंथ) २) श्रुतिबोधम् ३) शृंगारतिलकम् ४) सेतुकाव्यम् ५) पुष्पबाणविलासम् ६) श्यामा दंडकम् ७) ज्योतिर्विद्याभरणम् इ.
१)कुमार संभवम् २) रघुवंशः ३) मेघदूतम् ह्यांना ‘लघुत्रयी’ म्हणतात. मेघदूत हे खंडकाव्य मात्र विश्वविख्यात झाले आहे. दंडिचे अनुयायी याला महाकाव्य म्हणतात, तर पाश्चात्य विद्वान याला गीतीकाव्य (Lyric) म्हणतात.
मेघदूताचे थोडक्यात कथानक असे
एक यक्ष आपला स्वामी कुबेर याच्या सेवेत चूक करतो. कुबेर त्याला शाप देवून एक वर्षाकरिता अलका नगरीतून सीमापार करतो. आपल्या प्रेयसीपासून वियुक्त झालेला, विरहाने कृश झालेला तो यक्ष रामगिरी पर्वतावर वास्तव्य करतो. आषाढ महिन्याच्या पहिल्या दिवशी तो आकाशात एक नवीन मेघ पाहतो. त्याचे मन अधिकच कष्टी होते. प्रेयसीची आठवण अधिक तीव्र होते. मग तो या मेघालाच आपला दूत बनवितो व अलकानगरीतील आपल्या प्रेयसीकडे निरोप घेऊन जाण्याची विनंती करतो. निरोप काय, तर हे प्रियतमे, थोडा धीर धरून आपले प्राण धारण करून रहा. चारच महिन्यात मी माझी शिक्षा भोगून त्वरित येईन व मग आपण पुन्हा परस्परांच्या सहवासात आनंदाने राहू.
हे छोटेसे कथानक ब्रह्मवैवर्त पुराणातले. पण त्यावर कालिदासाने आपल्या उत्तुंग प्रतिभेने जो भव्य काव्यप्रासाद उभारलाय तो पाहून वाचकाची मति गुंग होते.
मेघदूताचे दोन भाग आहेत.
१) पूर्वमेघ (श्लोक संख्या ६३)
२) उत्तरमेघ (श्लोक संख्या ५२)
एकूण श्लोक संख्या ११३.
या खंडकाव्यासाठी महाकवींनी अत्यंत भारदस्त आणि श्रुतिमधुर अशा ‘मंदाक्रांता’ या वृत्ताची निवड केली आहे.
(गण- म भ न त त ग ग)
पूर्व मेघात मेघाने रामगिरीपासून अलकानगरीपर्यंत कोणत्या मार्गाने जावे, वाटेत काय काय पहावे याचे विस्ताराने मार्गदर्शन केले आहे. उत्तरमेघात अलकापुरीचे, त्याच्या घराचे व प्रियतमेचे वर्णन आहे. बस!
काव्य शास्त्रदृष्टया मेघदूत
कथेतील नायक धीरललित आहे तर नायिका स्वकीया प्रेषितभर्तृका आहे. काव्यरस विप्रलंभ शृंगार. यक्ष नायक, यक्षपत्नी नायिका हे दोन आलंबन विभाव, मेघागमन हे उद्दीपन, विचारशून्यता, मेघयाचना हे अनुभाव ग्लानि, निराशा इ. सहचारी भाव व रति हा स्थायीभाव आहे. माधुर्य व प्रसाद ह्या दोन गुणांनी हे काव्य अलंकृत झाले आहे.
जगातील अनेक भाषांतून मेघदूताचे अनुवाद झाले आहेत. सर्वात प्राचीन अनुवाद तिबेटी भाषेतील आहे.
दीपशिखा कालिदास
कालिदासाने ‘रघुवंश’ काव्यातील नायिका इंदुमतीला दिलेली ही विश्वविख्यात उपमा, ज्यामुळे त्याला ‘ दीपशिखा कालिदास ‘ही पदवी रसिकांनी दिली.
संचारिणी दीपशिखेव रात्रौ
यं यं व्यतीयाय पतिंवरासा।
नरेंद्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे
विवर्ण भावं स स भूमिपालः।।
अर्थः- रात्री फिरणा-या दीपज्योतीप्रमाणे ती पतीची निवड करण्यास निघालेली इंदुमती ज्या ज्या राजाला टाकून पुढे गेली, तो तो राजा राजमार्गावरील महालाप्रमाणे काळा ठिक्कर पडला.
कालिदासाचा गौरव करणारे सुभाषित
पुराकवीनांगणनाप्रसंगे
कनिष्ठिकाधिष्ठितकालिदासः।
अद्यापितत्तुल्यकवेरभावात्
अनामिकासार्थवतीबभूव।।
अर्थः- पूर्वी कवींच्या गणनाप्रसंगी कनिष्ठिकेवर कालिदासाला आधिष्ठित केले. (पण) अद्यापी त्याच्या तोडीचा कवी निर्माण न झाल्यामुळे पुढची अंगुली जी अनामिका ती ख-या अर्थाने अनामिकाच ठरली!
कालिदास स्मृतिदिन
कालिदासाविषयी फार थोडी माहिती इतिहासाला ठाऊक आहे हे वर सांगितलेच आहे. त्याचा जन्मदिन, मृत्युदिन याची कुठेच नोंद नाही. म्हणून कालिदासाचा स्मृतिदिन आषाढ प्रतिपदा हा सर्वानुमते ठरवला गेला. मेघदूताच्या आरंभीच्या दुसऱ्या श्लोकाच्या तिसऱ्या पंक्तीवरून हे ठरविले. तो श्लोक असा..
तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबलाविप्रयुक्तः स कामी
नीत्वामासान्कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः।
आषाढस्य प्रथमदिवसेमेघमाश्लिष्टसानुं
वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श।।
तेव्हा अशा या थोर कविकुलगुरू कालिदासांच्या रम्य स्मृतीस सादर वंदन!!
म.बी.बी.स (पूर्वाश्रमीची..डाॅ.कुसुम जुगादे), सध्या दिल्लीत प्रायव्हेट प्रॅक्टीस करत आहे.
लेखिकेचे प्रकाशित साहित्य – लुप्ता, कथुल्या, सखा, सासुबाई साल मुबारक, कथागुच्छ, जिचे हाती कढई, वगैरे,एकूण तेरा पुस्तकं प्रकाशीत.
इंद्रधनुष्य
☆ “व्हेल माशाच्या तोंडात” ☆ डॉ. शिरीन वळवडे ☆
व्हेल माशाच्या तोंडात – –
एड्रियन व त्याचे वडील डॅम सिसिमॅकस हे दोघेही व्हेनेझुएलाचे रहिवासी आहेत. मॅगेलनच्या सामुद्रधुनीत ते आपआपल्या लहान बोटी घेऊन जलविहारासाठी गेले होते. एकमेकांपासून काही मीटर्स अंतरावर ते होते.
अचानक एड्रियनला जाणवलं की त्याच्यावर काही तरी आदळलं. त्याने डोळे बंद केले. डोळे उघडले, तेव्हा त्याला जाणवलं की तो त्याच्या लहानशा बोटीसह व्हेल माशाच्या तोंडात होता. त्याच्या चेहर्‍यावर पातळसा ब्रश फिरत असल्याचं त्याला जाणवलं. तिथे त्याला फक्त गर्द निळा व पांढरा रंग दिसला. काय करावं, ते एड्रियलला कळेना. त्यानं श्वास रोखून धरला होता. पण किती काळ त्याला श्वास रोखून धरता आला असता? त्याला काहीच करता येण्यासारखं नव्हतं. पण त्याचं नशीब थोर होतं॰ त्याला जाणवलं की तो पाण्याच्या पृष्ठभागावर येतोय. म्हणजे व्हेलने त्याला त्याच्या कयाकसह तोंडातून बाहेर फेकलं होतं.
हे सगळं दृश्य, त्याचे वडील हातबुद्ध होऊन पहात होते. नाहीसा झालेला एड्रियल पुन्हा कयाकसह पृष्ठभागावर आला, तेव्हा त्यांनी नि:श्वास सोडला. नंतर त्यांना व्हेल माशाचं धूड दूर निघून जाताना दिसलं.
उसळत्या लाटांचं चित्रीकरण करता यावं, म्हणून वडील डॅम यांनी. त्यांच्या बोटीच्या मागच्या बाजूला एक कॅमेरा बसवला होता. त्या कॅमेर्‍याने या विलक्षण थरारक प्रसंगाचे क्षण टिपले होते.
व्हिडिओमध्ये ते पुन्हा पाहताना, तो व्हेल मासा किती मोठा होता, ते पाहून त्यांना धक्काच बसला.
एड्रियननं नंतर बी. बी. सी. च्या इंटरव्ह्यूमध्ये सांगितलं, ‘तो केवळ जीवंत रहाण्याचा अनुभव नव्हता. मला जगण्याची दुसरी संधी मिळाली होती. ‘
व्हेल मासा जरी आकाराने फार मोठा असला, तरी त्याच्या गळ्याचा भाग फार लहान असतो. ते फक्त लहान मासे गिळू शकतात. माशाच्या तोंडात गेलेले लोक मरतात, कारण ते श्वास रोखून धरू शकत नाहीत. मासा त्यांना बाहेर फेकतो, कारण तो त्यांना गिळू शकत नाही.
एड्रियननं श्वास रोखून धरला व तो जीवंत राहिला. ‘ असं मत प्राणीशास्त्रज्ञांनी वर्तवलं.
एड्रियन माशाच्या तोंडातून, म्हणजेच मरणाच्या दारातून परत आला होता.
“कुठे अंतच नाही या सरकारच्या अत्याचाराच्या सामर्थ्याचा… लोकांना तुडवून काढतयं अक्षरशः! लोक ही बिचारे कुठपर्यंत आणि किती सहन करतील?? “
“तू म्हणशील तर मी व्हाईसरॉय ला माफी पत्र लिहू का? “
“सुकुमार पोरी -बाळी तुरूंगात डांबल्या आहेत; त्या माफी मागत नाहीत ; आणि तुम्ही मागणार? …
हा संवाद आहे स्वराज्यासाठी अतीव कष्ट, असीम त्याग करणा-या दोन महनीय अशा…
महात्मा गांधी आणि त्यांची सहचारिणी कस्तुरबा या दोघांतील… आणि तोही… पुण्यातील आगाखान पॅलेस मधील कारावासातील अक्षम्य हेळसांड, अन्याय, आजारातील वेदना सहन करत असतांना!! एक लखलखणारं तेज… एक ज्योती निमाण्यापूर्वी, संपूर्ण शक्तीनिशी तेजाळून उठलीयं! रोमा-रोमांतलं प्रवाही देशप्रेम,
वैखरीतून हे असं व्यक्त झालयं!
कस्तुरबा… खरंतर भारताच्या आणि स्त्री स्वातंत्र्य लढ्याच्या पुस्तकातलं एक चमकणारं पान! पण त्यावर धूळ साचून ते नजरेआड झालयं. कस्तुरी सुगंध दरवळ जणू विरून गेलायं!
कस्तुरबा… कस्तुर ही पोरबंदर येथील गोकुळदास माखजी या एका श्रीमंत व्यापा-याची कन्या. मोहनदास गांधी… बापू… यांचा परिवार ही शेजारीच रहात होता. दोन परिवारातील स्नेह ; बंधनात बद्ध झाला तो या दोघांतील गठबंधनाने!
आणि सुरू झाला कस्तुर चा जीवन प्रवास… सामान्य गृहिणी ते असामान्य ‘ बा ‘ पर्यंतचा!!
कस्तुर… कधीही शाळेत न गेलेली एक समर्पित गृहिणी. बायको बनून आली पण नंतर आपल्याच मुलांची नाही ; तर बापूंच्या ‘साबरमती ‘ आणि ‘सेवाग्राम ‘ आश्रमातील सगळ्यांचीच बा झाली. निष्कपट श्रद्धा, निस्वार्थ भक्ती, आणि सेवा यांचा आदर्श ठरल्या कस्तुरबा.
गांधीजी जेव्हा शिक्षणासाठी इंग्लंडला गेले तेव्हा दोन लहान मुलं पदरी घेऊन बां नी, कुठलंही आदान-प्रदान नसलेलं आयुष्य कंठीलं! दक्षिण आफ्रिकेला गेले तेव्हाही बां नी त्यांना समर्थन आणि प्रोत्साहनच दिले.
दक्षिण आफ्रिकेत असतांना तर त्यांनी असाधारण असं साहस दाखवलं. गो-यांची फौज धमकावायला आल्यावर गांधीजींना इंग्रजांच्या हाती लागू न देण्याची पराकाष्ठा केली आणि वाचविले. आणि स्वतः ही मुलासह दुस-या घरी जाऊन शरण घेतली.
बघता-बघता या कस्तुरीचा सुगंध दरवळत जाणवायला लागला. त्या बापूंच्या जीवन संग्रामात अचल निष्ठेने उभ्या राहिल्या. स्वतः ला काया, वाचा, मनाने अर्पण केले त्यांच्या जीवनकार्यात एक समिधा बनून!!
आश्रमातील लोकांना आईच्या मायेनं आणि वत्सलतेनं शिस्त आणि व्यवस्थापनाचे धडे दिले.
महिलांना स्वच्छता, आरोग्य आणि साक्षरतेचे धडे दिले.
कस्तुरबा लिहायला शिकल्या ख-या पण त्यांची पद्धत लहान बालकासारखी प्रत्येक शब्द, अक्षर वेगवेगळं, दूर दूर. बापूंनी खूप शिकवलं, सराव करायला सांगितलं. सगळ्यांनी वही मागितली, बां नी ही मागितली. पण बापूंनी त्यांना वही… नोटबुक न देता, त्यांच्या हातात कागदाचं बंडल ठेवत सांगितलं… “तुझं लेखन सुधारेल तेव्हाच तुला नोटबुक मिळेल.” बां ना खूप वाईट वाटलं. दुखावल्या गेल्या त्या.
नंतर बापूंना ही जाणवले ते. सरोजिनी नायडूंना सांगून, सुशिला नायरच्या हाती एक नोटबुक पाठवली. पण बां चं मोठं स्वाभिमानी उत्तर बघा… ” मला नोटबुक ची काय गरज?”…
याच कस्तुरबांचं एक पत्नी म्हणून बलिदान प्रशंसनीय आहे. राष्ट्र आणि स्वातंत्र्य संग्रामासाठी आपलं घर खुलं केलं. पतीच्या प्रयत्नांना पूर्ण साथ दिली. पती जेलमध्ये असतांना उपवास केले, दागिने आणि इतर वस्तूंचा ही त्याग केला. बा एक समर्पित पत्नी होत्या, पण म्हणून ‘दबलेल्या ‘ कधीच नव्हत्या.
“चले जाव” चळवळीच्या वेळी बापूंना अटक झाली त्यावेळी त्यांनी बां ना सांगितले, ” तू माझ्या सोबत येण्याऐवजी मी अंगिकारलेले व्रत पूर्ण कर. ” परंतु भाषणासाठी शिवाजी पार्क वर पोहोचण्यापूर्वीच बां ना अटक झाली.
त्यावेळी प्रत्येक स्वातंत्र्य सैनिकाने करेंगे या मरेंगे… लिहिलेला बिल्ला शिवून घ्यावा असे ठरले… पण… “मला याची काय गरज आहे? तो तर माझ्या काळजावरच कोरलेला आहे. ”
अशा या बां नी, म. गांधींजींना नेहमीच असाधारण साहस, आस्था, समर्पण युक्त अशी साथ दिली. बलिदानाच्या मार्गावर न घाबरता, न डगमगता चालत राहिल्या. म. गांधीजींची विशाल छबी, प्रतिबिंब बनून राहिल्या त्या. नश्वरता पार करून अमरता प्राप्त केलीयं खर तर त्यांनी.
त्यामुळेच त्यांच्या मृत्यूनंतर बापूंनी त्यांच्या विषयी काढलेले गौरवोद्गार स्मरणीय आणि उल्लेखनीय असेच आहेत… ” कस्तुरबा माझ्या सगळ्या राजनैतिक संघर्षात माझ्या सोबतीने ठामपणे उभी राहिली. संकटं आल्यावर जराही घाबरली किंवा डगमगली नाही. आजच्या काळानुसार ती भले ही अशिक्षित वाटेल, पण माझ्या नजरेतून मात्र ती ख-या शिक्षणाचा एक आदर्श होती.”
स्वराज्यासाठी अतीव कष्ट, असीम त्याग केलेल्या कस्तुरबांचा आगाखान पॅलेस मधला तुरूंगवास मात्र खूपच कठीण, वेदनामय होता. त्यांच्या उपचाराबाबत अक्षम्य हेळसांड झाली. बापूंची त्या तुरूंगवासातली सोबत… अगदी शेवटच्या श्वासापर्यंत… हाच काय तो फार मोठा दिलासा होता त्यांच्या साठी!
या कारावासातच त्यांचा मृत्यू झाला.
तेथेच या समर्पितेची समाधी आहे. असं म्हणतात की, त्या समाधीवर स्वतः गांधीजींनी लहान-लहान शंखांनी हे राम! हे शब्द कोरलेले आहेत.
“करेंगे या मरेंगे”… हे भारत छोडो आंदोलनाचे घोषवाक्य कस्तुरबांनी खरे करून दाखवले.
अशी ही कस्तुर… सगळ्यांचीच, अगदी कारागृहातील महिलांची ही आई बा होऊन जगली. आपल्या पतीचा पंथ धरला. त्यांच्या कठोर दुराग्रहाचे, प्रकोपाचे विष ही पचवले. पतीच्या साधनेत आपले मूक पण संपूर्ण योगदान अर्पिले. गांधीजींच्या शक्तीची आदि स्त्रोत होती बा!!
फोर बर्नर थिअरी बद्दल ऐकलंय का तुम्ही कधी? सुंदर रूपक आहे. तुमचं आयुष्य म्हणजे जणू चार बर्नर असलेला गॅसस्टोव्ह आहे असं समजा. कुटुंब, मैत्री, आरोग्य आणि व्यवसाय ह्या त्या चार चुली. ऍटोमिक हॅबिट्स ह्या पुस्तकाचे लेखक जेम्स क्लिअर यांनी लोकप्रिय केलेली ही कल्पना. कुठल्याही व्यक्तीची मानसिक आणि शारीरिक ऊर्जा ही मर्यादित असते. ती ऊर्जा म्हणजे आपापला गॅस सिलिंडर समजा. फोर बर्नर थियरी हे रूपक आपल्याला सांगतं की हे चारही बर्नर एकाच वेळी मोठ्या आचेवर ठेवले तर आपली ऊर्जा लवकर संपून जाईल आणि आपण पूर्णपणे बर्नआऊट होऊ. जे लोक आपापल्या क्षेत्रात अतिशय यशस्वी होतात त्यांना ह्या चार पैकी एक तरी बर्नर कधीतरी बंद करावाच लागतो. बहुतेक लोकांसाठी ‘मैत्री’ हा बंद होणारा पहिला बर्नर असतो, मग कुटुंब, मग आरोग्य आणि सर्वात शेवटी काम!
पण एखादा बर्नर पूर्णपणे बंद न करता, आपण जीवनाच्या कुठल्या टप्प्यावर आहोत, आपलं प्राधान्य कशाला आहे हे समजून ते दोन बर्नर त्या वेळेला मोठ्या आचेवर ठेवून इतर दोन बर्नर सिमवर ठेवता आले तर? आपापल्या स्वयंपाकघरात आपण ते करतोच की, भाताला आधण आलं की उष्णता कमी करून भाजीच्या कढईची उष्णता वाढवतो. तसं केलं नाही तर गॅस पण संपेल आणि जे आपण बनवतोय तेही करपून जाईल हे आपल्याला समजतं. तोच धडा आपण आपल्या जीवनात गिरवायला सुरु केला तर?
फोर बर्नर थियरी हा कुठला मानसशास्त्रीय सिद्धांत नाहीये. ही एक रूपकात्मक मांडणी आहे. पण मला ही संकल्पना खूपच आवडली. प्रत्येकाच्या आयुष्यात वेगवेगळे टप्पे येतात. काही काळ असा असतो जेव्हा आपापल्या कामाला प्राधान्य द्यावंच लागतं. शिक्षणाचा काळ,
स्पर्धा परीक्षा, व्यवसाय उभारणी, एखादा महत्त्वाचा व्यावसायिक प्रकल्प. अश्या वेळी कामाचा बर्नर जोमाने पेटतो. कुटुंब, मैत्री, आरोग्य सर्वांकडे दुर्लक्ष होतं. पण अश्या वेळी इतर बर्नर्स कडे पूर्णपणे दुर्लक्ष न करता ते मंद आचेवर ठेवता आले तर?
पुढे आयुष्यात एक टप्पा असाही येतो जेव्हा कुटुंब केंद्रस्थानी येतं. नवीन संसार उभारताना, मुलं लहान असताना, आई-वडील म्हातारे होत जाताना, घरातलं कुणी आजारी असताना.. अशा वेळी कुटुंबाचा बर्नर मोठ्या आचेवर असावाच लागतो. पण आरोग्य, काम आणि मैत्री असे उरलेले तीन बर्नर पूर्णपणे बंद करून चालत नाही. आरोग्याबाबत बोलायचं तर शरीर हाच फार कठोर गुरु आहे. आपण त्याच्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष केलं, तर ते आपल्याला धडा शिकवतंच. म्हणून आरोग्य बिघडतं तेव्हा इतर बर्नर आपोआपच मंदावतात, कधीकधी पूर्णपणे बंदही पडतात, त्यामुळे आरोग्य हा बर्नर सदैव चालू असलाच पाहिजे.
आयुष्याचं संतुलन म्हणजे हे चारही बर्नर सदैव सारख्या आचेवर ठेवणं नव्हे. ते अशक्य आहे. संतुलन म्हणजे एक-दोन बर्नर पूर्णपणे बंद करून उरलेले मोठ्या आचेवर धगधगत ठेवणे हे ही नाही. संतुलन म्हणजे योग्य वेळी योग्य बर्नरची उष्णता वाढवणं, आणि इतर बर्नर्स बंद न करता त्यांना मंद आचेवर जिवंत ठेवणं. कामाचा काळ कठीण असला तरी कुटुंबासोबत संवाद आणि जेवण, दररोज थोडासा तरी व्यायाम, जुन्या मित्र-मैत्रिणींना अधूनमधून तरी भेटत राहणं. हे सगळं म्हणजे मंद आचेवर चालू ठेवलेले इतर बर्नर्स.
आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर आपला प्राधान्यक्रम वेगळा असतो, किंबहुना असायला पाहिजे. २५ वर्षांच्या व्यक्तीच्या प्रायॉरिटीज वेगळ्या, ४५ वर्षांच्या व्यक्तीच्या वेगळ्या, ६० वर्षांच्या व्यक्तीच्या वेगळ्या. खरा प्रश्न हा नाहीच आहे की, ‘मी सगळं एकाच वेळी करू शकते का? ’ खरं शहाणपण हे समजण्यात आहे की आयुष्याच्या कुठल्या टप्प्यावर कुठली चूल धडधडून पेटायला हवी आणि कुठली मंद आचेवर असायला हवी. ज्या व्यक्तीला हे कळलं त्याचं आयुष्य शांत, समतोल आणि सुखी होणारच!
लेखिका : शेफाली वैद्य
प्रस्तुती : गौरी गाडेकर
संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.
फोन नं. 9820206306
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
इंद्रधनुष्य 
