Category: इन्द्रधनुष्य

डॉ. ज्योती गोडबोले 

 इंद्रधनुष्य 

☆ औषध तुमचे आहे, पण कायदा त्यांचा आहे! – लेखक : डॉ. मंथन शेठ ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆

परदेशात प्रवास करणाऱ्या भारतीय रुग्णांसाठी एक धोक्याची घंटा. **

गेल्या आठवड्यात एक बातमी माझ्या मनात घोळत राहिली. तीव्र पाठदुखीने त्रस्त असलेला एक सामान्य भारतीय नागरिक, भारतात त्याच्या डॉक्टरांनी लिहून दिलेले **ट्रॅमाडॉल** हे औषध घेऊन परदेशात गेला. विमानतळावर त्याला थांबवण्यात आले. चौकशी करण्यात आली. तपासणी झाली. आणि काही मिनिटांतच तो ‘रुग्ण’ वरून ‘आरोपी’ बनला. आज ती व्यक्ती तुरुंगात आहे.

त्याचा तस्करी करण्याचा कोणताही हेतू नव्हता.

तो अंमली पदार्थ विकत नव्हता.

तो फक्त आपली वेदना कमी करण्यासाठी औषध घेऊन जात होता.

पण त्या देशात, **ट्रॅमाडॉलला अंमली पदार्थ म्हणून वर्गीकृत केले आहे**.

यामुळे एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो:

आपल्यासाठी ‘उपचार’ असलेले औषध दुसऱ्या देशात **गुन्हा** ठरू शकते, हे आपल्याला खरोखरच माहीत आहे का?

देश बदलतात, कायदे बदलतात. औषधे बदलत नाहीत.

भारतात आपण औषधांकडे खूप सहजपणे पाहतो. डॉक्टर ती लिहून देतात, आपण मेडिकल स्टोअरमधून विकत घेतो, घरी ठेवतो आणि प्रवासातही सोबत नेतो. समस्या तेव्हा सुरू होते, जेव्हा आपण असे गृहीत धरतो की **भारताचा कायदेशीर दृष्टिकोन जगभर लागू होतो**. वास्तविक, भारताचे औषध नियंत्रण कायदे वेगळे आहेत; यूएई, जपान, सिंगापूर, सौदी अरेबिया, कतार, इंडोनेशिया – प्रत्येक देशाचे कायदे वेगळे आहेत.

भारतात जे औषध **शेड्यूल एच** किंवा **डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय न मिळणारे औषध** आहे, ते इतरत्र **अंमली पदार्थ** किंवा **मानसिक स्थितीवर परिणाम करणारा पदार्थ** मानले जाऊ शकते. कायदा औषधाकडे पाहत नाही – तो **धोक्याकडे** पाहतो.

अशी अनेक औषधे आहेत, पण **ट्रॅमाडॉल** हे एक उत्तम उदाहरण आहे. भारतातील लाखो रुग्ण ते वापरतात. तथापि, यूएई, इजिप्त, इंडोनेशिया आणि सौदी अरेबियामध्ये ते एक **ओपिओइड अंमली पदार्थ** आहे. केवळ जवळ बाळगल्यास तुरुंगवास होऊ शकतो. अलीकडील प्रकरणात, त्या व्यक्तीकडे फक्त १०-१५ गोळ्या होत्या. कोणताही व्यावसायिक हेतू नव्हता. तरीही कायद्यासाठी, **केवळ औषधाचे अस्तित्व पुरेसे होते**.

“माझ्या डॉक्टरांनी ते लिहून दिले आहे, माझ्याकडे प्रिस्क्रिप्शन आहे” हा युक्तिवाद परदेशात चालत नाही. अनेकांना वाटते की, “माझ्याकडे प्रिस्क्रिप्शन असेल, तर कोणतीही अडचण येणार नाही. ” पण अनेक देशांमध्ये, प्रिस्क्रिप्शन असूनही, ते औषध बेकायदेशीर असू शकते. का? कारण ते देश अशा औषधांकडे **मादक पदार्थांचा गैरवापर, अवैध व्यापाराचे धोके, तस्करी, सार्वजनिक सुरक्षेला धोका आणि नशा** या दृष्टिकोनातून पाहतात. कायदा तुम्हाला रुग्ण म्हणून पाहत नाही—तो तुम्हाला **नियंत्रित पदार्थाचा ताबा बाळगणारा** म्हणून पाहतो.

कोणत्या औषधांमुळे भारतीय प्रवासी सर्वाधिक अडचणीत येतात?

**होय—हा एक रेड अलर्ट आहे. परदेश प्रवासाला जाण्यापूर्वी ही औषधे काळजीपूर्वक तपासा. **

भारतीय प्रवाशांना अनेकदा अशा काही औषधांमुळे त्रास होतो, जी भारतात सामान्यपणे वापरली जातात, परंतु अनेक देशांमध्ये ती **मादक, नियंत्रित किंवा बेकायदेशीर** मानली जातात.

* **ट्रॅमाडॉल**: भारतात एक सामान्य वेदनाशामक औषध, परंतु अनेक देशांमध्ये मादक पदार्थ म्हणून वर्गीकृत आहे. केवळ जवळ बाळगल्यास तुरुंगवास होऊ शकतो.

* **कोडीन-आधारित खोकल्याची औषधे**: भारतात मोठ्या प्रमाणावर वापरली जातात, परंतु अनेक देशांमध्ये ओपिओइड औषधे म्हणून नोंदणीकृत आहेत आणि व्यसन लावणारे पदार्थ म्हणून त्यांच्यावर कठोर नियंत्रण आहे.

* **अल्प्राझोलम**: चिंता आणि झोपेसाठी वापरले जाते; अनेक देशांमध्ये सायकोट्रॉपिक औषध मानले जाते आणि सरकारी परवानगीशिवाय ते सोबत आणणे गुन्हा ठरू शकते.

* **डायझेपाम**: झोप आणि स्नायू शिथिल करण्यासाठी दिले जाते; अनेक ठिकाणी नियंत्रित औषध म्हणून वर्गीकृत आहे, ज्यासाठी विशेष परवानगी आवश्यक आहे.

* **झोलपिडेम**: निद्रानाशासाठी भारतात सर्रास वापरले जाते, परंतु काही देशांमध्ये ते पूर्णपणे **प्रतिबंधित** आहे.

* **प्रेगॅबॅलिन**: मज्जातंतूंच्या वेदना आणि डायबेटिक न्यूरोपॅथीसाठी वापरले जाते; अनेक देशांमध्ये प्रतिबंधित आहे आणि विशिष्ट मर्यादा व परवानगीशिवाय बेकायदेशीर आहे.

* याव्यतिरिक्त, काही **ADHD औषधे** जी डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रिप्शनसह भारतात कायदेशीर आहेत, ती अनेक देशांमध्ये पूर्णपणे **बेकायदेशीर** आहेत.

आणि दुर्दैवाने, यापैकी अनेक औषधे आपल्या घरांमध्ये सहज आढळतात. ही फक्त काही उदाहरणे आहेत—ही संपूर्ण यादी नाही.

विमानतळावर काय होते?

तुमच्या सामानाची तपासणी केली जाते. जर एखादे औषध सापडले आणि त्याचे नाव मादक पदार्थांच्या यादीत असेल, तर तुम्हाला बाजूला नेले जाते. त्यानंतर चौकशी होते. मग तपास. अटक. आणि त्यानंतर, कायदेशीर प्रक्रिया सुरू होते.

तुम्ही कदाचित स्पष्टीकरण द्याल:

“मला वेदना होत होत्या. ”

“कृपया माझ्या डॉक्टरांशी बोला—हे त्यांचे प्रिस्क्रिप्शन आहे. ” पण कायद्याचा फक्त एकच प्रश्न असतो:

**“हे औषध आपल्या देशात कायदेशीर आहे का? ”**

जर उत्तर “नाही” असेल, तर बाकी सर्व काही निरर्थक ठरते.

एक डॉक्टर म्हणून मी हे का लिहित आहे?

माझ्या क्लिनिकमध्ये मी दररोज अनेक रुग्णांना भेटतो. मी त्यांच्या चिंता, द्विधा मनःस्थिती, कथा आणि संघर्षांचे ऐकतो. बरेच जण म्हणतात:

“डॉक्टर, आम्ही आमच्या मुलीला भेटायला दुबईला जात आहोत, ” किंवा

“आम्ही काही महिन्यांसाठी आमच्या मुलासोबत राहायला अमेरिकेला जात आहोत. ”

आणि त्यासोबतच, ते मला झोपेच्या गोळ्या, मज्जातंतूंची औषधे, वेदनाशामक औषधे सोबत घेऊन जाण्यासाठी लिहून देण्यास सांगतात. पण कोणीही एकदाही विचारत नाही:

**“हे औषध तिथे कायदेशीर आहे का? ”**

हे अज्ञान सर्वात मोठा धोका आहे. फक्त पाच मिनिटांत तुम्ही स्वतःचे संरक्षण करू शकता.

परदेश प्रवासापूर्वी पाळायची पाच पावले:

**गुगलवर शोधा. **

उदाहरणार्थ:

“युएईमध्ये ट्रॅमाडॉल कायदेशीर आहे का? ”

प्रत्येक औषध आणि प्रत्येक देशासाठी असे करा.

**दूतावासाच्या वेबसाइटला भेट द्या. **

**“प्रतिबंधित औषधांची यादी”** शोधा.

**शंका असल्यास, औषध बदला. **

तुमच्या डॉक्टरांना अधिक सुरक्षित पर्यायाबद्दल विचारा.

**डॉक्टरांचे पत्र/प्रिस्क्रिप्शन सोबत ठेवा**

इंग्रजीमध्ये, ज्यामध्ये औषधाचे **जेनेरिक नाव** नमूद केलेले असेल.

**औषधे मूळ पॅकेजिंगमध्ये ठेवा. **

सुट्या गोळ्या किंवा स्ट्रिप्स सर्वात संशयास्पद दिसतात.

लक्षात ठेवा:

औषध शरीराचे रक्षण करते—पण चुकीच्या देशात, तेच औषध तुमचे स्वातंत्र्य हिरावून घेऊ शकते. परदेश प्रवास म्हणजे फक्त तिकिटे आणि व्हिसा नाही; तर तो कायदा समजून घेण्याबद्दल देखील आहे.

जर तुम्ही किंवा तुमच्या कुटुंबातील कोणी परदेश प्रवास करत असेल, तर कृपया त्यांना हा लेख वाचायला सांगा. एक छोटीशी माहिती आयुष्यभराच्या त्रासापासून वाचवू शकते.

कारण **औषध तुमचे आहे, पण कायदा त्यांचा आहे. **

****

लेखक : डॉ. मंथन शेठ 

प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सौ. गौरी गाडेकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ बीबीसी मराठीचा पहिला आवाज – लेखिका : सुश्री जान्हवी मुळे – संकलक : श्री संजीव वेलणकर ☆ प्रस्तुती : सौ. गौरी गाडेकर ☆

वेणूताई चितळे : १९४२ मधला बीबीसी मराठीचा पहिला आवाज

(जन्म. २८ डिसेंबर १९१२)

वेणू चितळे हे असंच एक प्रभावी व्यक्तिमत्त्व. १९४२ मध्ये दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान बीबीसीनं मराठीतून प्रसारण सुरू केलं होतं. तेव्हा वेणू चितळे लंडनहून मराठीत आणि इंग्रजीतही बातम्या द्यायच्या.

सत्तर-ऐंशी वर्षांपूर्वीच्या काळात एका मराठी मध्यमवर्गीय मुलगी शिक्षणासाठी परदेशात जाते, बीबीसीसाठी वृत्तनिवेदन आणि वार्तांकन करू लागते, तेही युद्ध ऐन भरात असताना… हे सारंच आज रोमांचक वाटतं.

वेणूताईंचा जन्म १९१२ सालचा. वेणू जेमतेम सहा वर्षांची असताना त्यांच्या आईचं निधन झालं. त्यानंतर मोठ्या भावंडांनीच त्यांचा सांभाळ केला.

आधी पुण्यात हुजूरपागा आणि मग मुंबईला सेंट कोलंबा शाळेत वेणूताईंचं शिक्षण झालं.

वेणूताईंचं कुटुंब परंपरा जपणारं पण पुढारलेल्या विचारांचं होतं. कॉम्रेड विष्णू (भाई) चितळे आणि चितळे अॅग्रो प्रॉडक्ट्सची स्थापना करणारे श्रीकृष्ण चितळे हे त्यांचे बंधू.

मुंबईच्या सेंट कोलंबा शाळेतच वेणूताईंना एक जीवाभावाची मैत्रीण मिळाली – जोहाना अॅड्रियाना क्विन्टा ड्यू प्री म्हणजेच क्विनी.

क्विनी खरं तर वेणूताईंची शिक्षिका, पण दोघींच्या वयांत फारसं अंतर नव्हतं.

क्विनीच्या सल्ल्यानंच वेणूताईंनी पुढे शिकण्याचं ठरवलं आणि विल्सन कॉलेजलाही अॅडमिशनही घेतली. पण याचदरम्यान वेणूताईंच्या घरी त्यांच्या लग्नाविषयी चर्चा होऊ लागली.

वेणूताईंच्या कन्या ज्योत्स्ना दामले आपल्या आईच्या आठवणी सांगतात, “एका ज्योतिषानं ‘हिचं लग्न बहिणीसाठी त्रासाचं ठरेल’ असं भाकित केलं. तेव्हा बहिणीवरच्या प्रेमापोटी तिनं लग्नच न करण्याचा निर्णय घेतला. “लग्न नाही करायचं, तर पुढे काय? असा प्रश्न उभा राहिला.

तेव्हा क्विनीनं तरुण वेणूला इंग्लंडला नेण्याची तयारी दाखवली. घरच्यांनीही विरोध केला नाही.

क्विनीनं वेणूताईंना पाश्चात्य संस्कृतीची ओळख करून दिली, पण त्यांची भारतीय मुळं जपण्याचाही सल्ला दिला. १९३४ साली वेणू इंग्लंडला रवाना झाल्या. तिथं त्यांनी आधी माँटेसरीचा कोर्स केला आणि मग लंडनच्या युनिव्हर्सिटी कॉलेजमध्येही दाखल झाल्या.

पण याच सुमारास दुसऱ्या महायुद्धाला सुरुवात झाली. मग भारतात परतण्याऐवजी वेणूताईंनी इंग्लंडमध्ये थांबण्याचा निर्णय घेतला. वेणूताईंवर दीर्घ अभ्यास आणि लेखन करणाऱ्या डॉ. विजया देव यांनी त्याविषयी अधिक माहिती दिली.

“त्यांच्या या निर्णयामागचं कारण काही पत्रांतून स्पष्ट होतं. ज्या देशानं आपल्याला नवी दिशा दिली, त्या लोकांचं आपण काही देणं लागतो, या भावनेतून वेणूताईंनी स्वयंसेवक म्हणून काम करण्याचं ठरवलं. तेही साडी, गमबूट आणि वर जड हेल्मेट अशा अवतारात. “

“त्या काळात वेणूताई अधूनमधून भाषांतराचं कामही करत असत. त्यांचा एक लेख पाहून माहिती मंत्रालयातील अधिकाऱ्यानं वेणूताईंना बीबीसीमध्ये धाडलं. “

१९४० साली वेणूताई बीबीसीमध्ये दाखल झाल्या. आवाज, बोलण्याची आणि लिहिण्याची शैली पाहून वेणूताईंना लगेचच प्रसारणाचं काम देण्यात आलं. १९४२-४३ दरम्यान बीबीसीच्या ईस्टर्न सर्व्हिसनं अनेक भारतीय भाषांत प्रसारण सुरू केलं. त्यात मराठीचाही समावेश होता. वेणूताई प्रामुख्यानं याच विभागासाठी काम करत असत.

प्रख्यात लेखक जॉर्ज ऑरवेल या विभागाचे प्रमुख होते. वेणूताईंचं वृत्तनिवेदन, इंग्रजी भाषेवरचं प्रभुत्व याचं त्यांनीही कौतुक केलं आहे.

ऑरवेलसह टी. एस. इलियट, मुल्कराज आनंद, बलराज सहानी, प्रिन्सेस इंदिरा कापुरथळा, झेड. ए. बुखारी अशा मातब्बरांसोबत काम करण्याची संधी वेणूताईंना मिळाली.

बीबीसीवरून प्रसारित होणाऱ्या ‘रेडिओ झंकार’ या मराठी कार्यक्रमाची आखणी, लेखन, निवेदन, अशी कामं वेणूताई करत असत. वेणूताई मराठीतून युद्धाच्या बातम्या देत असत आणि इंग्रजीतूनही वृत्तनिवेदन करत असत. ‘इंडियन रेसिपीज’, ‘किचन फ्रंट’ सीरीजद्वारे त्यांनी ब्रिटिशांना भारतीय खाद्यपदार्थांची ओळखही करून दिली.

त्या एक मन लावून काम करणारी, बुद्धिमान, सौम्य मुलगी म्हणून प्रसिद्ध होत्या. त्यांच्यात एक घरगुतीपणा होता. सर्वांशी त्या खेळीमेळीनं वागत.

राजकीय विचारांच्या बाबतीत त्यांची मतं कोणत्याही एका विचारसरणीकडे झुकलेली नव्हती, असं मुल्कराज आनंद यांनी ‘सखे सोयरे’ पुस्तकासाठी लेखिका विजया देव यांना दिलेल्या मुलाखतीत म्हटलं आहे.

इंग्लंडमध्ये असतानाही वेणूताईंना मायदेशातल्या परिस्थितीचीही जाणीव होती. त्यामुळंच वेणूताई इंडिया लीगसाठी काम करू लागल्या.

व्ही. के. कृष्ण मेनन यांची ही संघटना ब्रिटनच्या नागरिकांमध्ये आणि परदेशातील भारतीयांमध्ये भारतीय स्वातंत्र्यासाठी प्रसार करत असे.

त्याशिवाय वेणूताई ‘ऑल इंडिया विमेन्स कॉन्फरन्स’मध्येही सहभागी झाल्या. या परिषदेतच वेणूताईंची विजयालक्ष्मी पंडित यांच्याशीही मैत्री जुळली. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यावर वेणू चितळे मायदेशी परतल्या, त्या कायमच्याच. त्यानंतर वेणूताईंनी दिल्लीत विजयालक्ष्मी पंडित यांची मदतनीस/सचिव म्हणून जबाबदारी सांभाळली.

दिल्लीतल्या वास्तव्यादरम्यान वेणूताई फाळणीनंतर पंजाबातून आलेल्या निर्वासित स्त्रिया आणि मुलांच्या छावणीतही काम करत असत.

वेणू चितळे यांची पहिली कादंबरी ‘इन ट्रान्झिट’ ही १९५० साली प्रकाशित झाली. त्या काळात एखाद्या मराठी लेखिकेनं इंग्रजीत लिखाण करणं हेही अप्रूपच होतं.

त्याच वर्षी, ३९ वर्षांची असताना वेणूताईंनी गणेश खरे यांच्याशी लग्न करण्याचा निर्णय घेतला आणि वेणू चितळेची सौ. लीला गणेश खरे झाली.

गणेश यांच्या पहिल्या पत्नीचं निधन झालं होतं. त्यांच्या मुलांनाही वेणूताईंनी आपलंसं केलं. लग्नानंतरही वेणूताईंनी ‘इनकॉग्निटो’ ही आणखी एक कादंबरी लिहिली. नवशक्तीसारखी विविध वृत्तपत्रं आणि मासिकांत त्या स्तंभ, लेख लिहित असत. ऑल इंडिया रेडियोवरूनही त्यांच्या काही श्रुतिका प्रसारित झाल्या.

पण बराच काळ घरापासून दूर राहिलेल्या वेणूताईंनी मग घरालाच आपलं विश्व बनवलं आणि संसाराला जास्त प्राधान्य दिलं.

इंग्लंडमधल्या, खास करून बीबीसीमधल्या दिवसांचा मात्र वेणूताईंना कधीच विसर पडला नाही. वेणूताईंची लेक नंदिनी आपटे यांना त्या इंग्लंडमधल्या आठवणी सांगत असत. आईनं सांगितलेल्या आठवणींची उजळणी करताना नंदिनी आपटे म्हणाल्या,

“ऐन युद्धाच्या धामधुमीत इंग्लंडमधलं जीवन सोपं नव्हतं. कधी कधी खंदकात राहून काम करावं लागे, हे ती आम्हाला सांगायची. तिला मोठ्ठ्या आवाजाचा खूप त्रास व्हायचा. दिवाळीतले फटाकेही चालत नसत. कारण ते तिला युद्धाची आठवण करून द्यायचे. “

आयुष्यभर संघर्ष आणि युद्ध पाहिलेल्या वेणूताईंच्या लिखाणात आणि बोलण्यात त्या संघर्षानंच एक वेगळी संवेदनशीलताही आणली.

डॉ. विजया देव यांनी वेणूताईंच्या आयुष्याचं नेमक्या शब्दांत असं वर्णन करून ठेवलं आहे.

“वेणूताईंचा स्वभाव मुद्दाम काही वेगळं करून दाखवायचं असा नव्हता. पण आयुष्याला सामोरं कसं जायचं याचं शहाणपण त्यांच्याकडे होतं. जे वाट्याला आलं, त्याला त्या अतिशय सकारात्मकरित्या सामोऱ्या गेल्या. “

“मिळालेल्या संधीचं सोनं करता आलं पाहिजे. हे असं जगता आलं पाहिजे. ” असे डॉ. विजया देव यांनी वेणुताईंबद्दल लिहिलं आहे.

लेखिका : सुश्री जान्हवी मुळे 

संकलक : श्री संजीव वेलणकर

पुणे. मो ९४२२३०१७३३

प्रस्तुती : सौ. गौरी गाडेकर

संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.

फोन नं. 9820206306

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री सुधीर करंदीकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ “गण गण गणात बोते – –” ☆ माहिती संकलन व प्रस्तुती – श्री सुधीर करंदीकर ☆

गण गण गणात बोते – – 

माघ वद्य सप्तमी – – शेगावचे श्री गजानन महाराज यांचा प्रकट दिन. या वर्षी आज, म्हणजे ८ फेब्रुवारी रोजी हा प्रकट दिन साजरा होत आहे. त्या निमित्ताने काही – – 

‘गण गण गणात बोते’… शेगांवचे श्री गजानन महाराज यांनी सर्व भक्त मंडळींना हा एकच मंत्र दिला होता 

… महाराज स्वतः या मंत्राचा सतत जप करत असत आणि त्याप्रमाणे तो आचरणात आणत असत.

कुठलाही मंत्र म्हटला, की, त्यामध्ये दोन गोष्टी अपेक्षित असतात… एक म्हणजे ध्यानस्थ बसून त्या मंत्राचा नित्यनियमाने जप करणे. आणि दुसरा महत्वाचा भाग म्हणजे, नित्य जप करण्याबरोबरच त्या मंत्राचा अर्थ समजवून घेणे आणि त्याप्रमाणे आपले आचरण बदलणे आणि ठेवणे.

महाराजांचे आपण बरेच भक्तगण ‘गण गण गणात बोते’ या मंत्राचा नित्य जप करत असतो. असा जप केल्यामुळे आपलं चित्त एकाग्र होतं, आणि त्यामुळे जप करणाऱ्यांना मानसिक शांतता नक्कीच मिळते.

– – पण बऱ्याच जणांना या मंत्राचा अर्थ माहीत नसतो, त्यामुळे तो आचरणात आणणे दूर राहते. आणि त्यामुळे आपली वैचारिक पातळी / अध्यात्मिक पातळी उंचावण्याकरता या अतिशय साध्या आणि आचरणांत आणायला अतिशय सोप्या अशा मंत्राचा उपयोग करण्याला आपण मुकतो.

आपल्याला समजेल, असा या मंत्राचा अर्थ जर आपल्याला समजला, तर तो आचरणात आणणे सोपे असते. आणि मग आपण मनात तसं ठरवलं, तर आपली वाटचाल त्या दिशेनी सहजपणे होऊ शकते.

– – या मंत्राचा अर्थ सांगतात तो असा :- जीव आणि ब्रह्म हे एकच आहेत आणि त्यांना निराळे समजू नये. भगवान सर्वत्र आहेत आणि सर्व सत्ता भगवंतात आहे.

हा सांगितलेला अर्थ वाचून मला किंवा सगळ्यांना समजेल असा अर्थ लक्षात येत नव्हता. आणि त्यामुळे मंत्र आचरणात कसा आणायचा हे लक्षात येत नव्हते… म्हणून मी प्रत्येक शब्दाचा सर्व बाजूंनी अर्थ लक्षात घेऊन या मंत्राद्वारे महाराजांना काय सांगायचे असेल व ते सगळ्यांना कसे समजेल, असा या मंत्राचा अर्थ मी लिहून काढला.

– – मला या मंत्राचा सोपा अर्थ दिसतो तो असा —

(पहिला) गण = कुणीही व्यक्ती, कुणीही प्राणी

(दुसरा) गण = शिव म्हणजेच ईश्वर म्हणजेच देव

गणात = हृदयात

बोते = बघा

– – म्हणजे सगळ्या व्यक्तींमध्ये / प्राण्यांमध्ये ईश्वर आहे हे लक्षात घ्या आणि ही जाणीव ठेवा. आणि मग त्याप्रमाणे आपली वागणूक ठेवा. सगळ्या व्यक्ती; म्हणजे आपण स्वतः पण त्या मधे येतो, म्हणून स्वतःमध्ये पण ईश्वर आहे, हे पण लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.

आपण ज्या व्यक्तीशी बोलतोय किंवा ज्या व्यक्ती विषयी बोलतोय, त्या व्यक्तीमध्ये ईश्वर आहे, हे जर आपल्या प्रत्येकाला उमगलं, तर आपण त्या व्यक्तीशी खोटं बोलू शकणार नाही / नाटकीपणाने बोलू शकणार नाही / त्याच्यावर आरडाओरडी करू शकणार नाही / त्याला घालून पाडून बोलू शकणार नाही / त्याला फसवू शकणार नाही / त्याला खोटी आश्वासने देऊ शकणार नाही / कुठेहि भेसळ करू शकणार नाही / भ्रष्टाचार करू शकणार नाही. यामुळे सगळेच नातेसंबंध / मैत्रीसंबंध आणि व्यवहार स्वच्छ होतील, आणि राहतील.

आपण अनेक मंदिरांची यात्रा करतो, देवांची पूजा करतो, देवांचे सण साजरे करतो, पण आपल्याला देवदर्शन कधीच होत नाही. कारण देवळातला देव म्हणत असेल, इथे तू माझ्यासमोर हात जोडतो आहेस / माझ्या आरत्या करतो आहेस आणि बाहेर गेल्यानंतर तू लोकांना म्हणजेच मला (कारण सगळ्याच व्यक्तींमधे देव आहे) फसवतो आहेस / लोकांना म्हणजेच मला शिवीगाळ करत आहेस, तुला मी कस काय दर्शन देणार आणि तुझ्यावर कसा प्रसन्न होणार !

समोरच्या व्यक्ती मधे देव आहे हे जर आपल्याला मनापासून पटलं, तर आपलं आचरण आपोआपच भक्तासारखं होईल आणि मग देव स्वतः आपल्या दाराशी दर्शन देण्याकरता येईल हे नक्की. पुराणकाळात अशी उदाहरणे भरपूर आहेत.

आता दुसरा भाग म्हणजे, स्वतःमधे देव आहे, हे जर आपल्या मनात रुजलं तर एक गोष्ट सहज लक्षात येईल, की, आपले स्वतःचे शरीर हेच त्या देवाचे मंदिर होते. देवाचे वास्तव्य जागृत ठेवायचे असेल तर ते मंदिर म्हणजेच आपण आपले शरीर आणि मन हे दोन्ही स्वच्छ आणि पवित्र ठेवायलाच पाहिजे. आणि हे अगदी सोपे आहे. आपण याकरिता काय करायला पाहिजे –

रोज आपल्या शरीराची बाहेरून स्वच्छता करायला पाहिजे. नियमित व्यायाम, नियमित फिरणे, नियमित प्राणायाम, आपल्या आवडी / छंद जपणे, चांगले खाणेपिणे, वेळेवर झोपणे आणि उठणे, हे करायलाच पाहिजे. आपली घरची / बाहेरची कामे, नोकरी, व्यवसाय, हे सगळे नेहेमीच मन लावून करायलाच पाहिजेत. सगळ्यांशी प्रेमानी बोलणे / वागणे / कायम चेहेरा हसरा ठेवणे, यामुळे मन स्वच्छ राहते. कुणाही कडून अपेक्षा न ठेवणे यामुळे पण मन स्वच्छ राहते.

तुकाराम महाराजांचं याच विषयावर एक सुंदर भजन आहे – 

देह देवाचे मंदिर, आत आत्मा परमेश्वर l 

देव देहात देहात, का हो जाता देवळात l 

तुका सांगे मूढ जना, देही देव का पहाना II

गजानन महाराजांच्या मंत्राचा सोपा अर्थ आता लक्षात आला असेलच.

 – – चला तर मग आपण सगळेच जण आजपासून आचरणात आणूया –

गण गण गणात बोते l

गण गण गणात बोते l

© श्री सुधीर करंदीकर

मो. 9225631100 – ईमेल – srkarandikar@gmail. com

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

इंद्रधनुष्य 

☆ “कब है छब्बीस जनवरी? कब?” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताक दिन हे आपले राष्ट्रीय सण अनुक्रमे पंधरा ऑगस्ट आणि सव्वीस जानेवारी रोजी असतात. आणि या तारखा केवळ तारखा न राहता आपल्या राष्ट्रीय मानसिकतेच्या प्रतिक बनल्या आहेत.

पण यामुळेच कधी कधी ‘सव्वीस जानेवारी किती तारखेला आहे? ’ असा गंमतीदार प्रश्नही अनवधानाने विचारला जातो! त्याशिवाय कितवा प्रजासत्ताक किंवा स्वातंत्र्य दिन हा प्रश्नही दरवर्षी उपस्थित होतोच! काही जणांना स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताक (गणतंत्र) दिन यांमधील फरक लवकर सांगता येत नाही… असे पाहिले गेले आहे! ऑगस्ट महिन्यात बहुदा पाऊस असल्याने सांस्कृतिक कार्यक्रम सव्वीस जानेवारी रोजी मोठ्या प्रमाणात आयोजित होतात. शालेय जीवनातील हे दोन राष्ट्रीय सण आपल्या चांगलेच लक्षात असतात. विशेषत: सुमारे ३० वर्षांपूर्वी घरोघरी इस्त्री नसण्याच्या काळात, किंवा कपड्यांना इस्त्री करायची आवश्यकता न वाटण्याच्या काळात गावातल्या इस्त्रीवाल्यांकडे शालेय गणवेश मोठ्या संख्येने इस्त्रीसाठी येत असत. ज्यांना हे शक्य नसे ते विद्यार्थी पाणी पिण्याच्या लोटीमध्ये/तांब्यामध्ये कोळशाचे निखारे घालून ते तापलेले भांडे इस्त्रीसारखे वापरत… आणि या प्रयत्नात काहींनी टेरीकॉटचे शर्टस जाळूनही ठेवलेले आहेत. प्रभातफेरी खरोखरीच प्रभातीच काढली जायची आणि त्यानंतर मिळणारा खरोखरीचा अल्प खाऊ हे सुद्धा एक आकर्षण असायचे. त्यावेळी सुट्टी आहे म्हणून मुलांना घेऊन बाहेर फिरायला जायचे म्हणून शाळेला दांडी मारण्याची परंपरा सुरु झालेली नव्हती. असो.

तर विषय असा आहे… एका शिक्षकांनी आपल्या मुलाचे नाव चक्क सव्वीस जानेवारी ठेवल्याचे वाचनात आले. झाले असे होते, की शिक्षक महोदय त्यांच्या शाळेच्या प्रजासत्ताक, उत्तरेत असल्याने गणतंत्र दिवस च्या कार्यक्रमात व्यस्त म्हणजे व्यग्र होते… (मराठीत व्यस्तचा अर्थ वेगळा आहे! ) तेवढ्यात त्यांच्या पत्नीने घरी पुत्ररत्न प्रसवले. ही बातमी गुरुजींच्या पर्यंत अत्यंत तातडीने पोहोचवण्यात आली. नावे ठेवण्याची पद्धत त्याहीवेळी होतीच. शिवाय आपल्या अपत्यांची नांवे इतरांच्या अपत्यांपेक्षा जरा हट के असावी असा हट्टही काही लोक बाळगीत. (श्रीमंती नांवे पूर्वी वर्तमानपत्रांच्या शेवटच्या, खेळांच्या पानांवर आढळून येत… विशेषत: टेनिस, टेबल टेनिस, बॅडमिंटन, स्विमिंग यांसारख्या खेळांतल्या मुला-मुलींची नांवे वेगळीच असत… मात्र बळेबळेच जुळवलेली नसत! )

तर गुरुजींनी त्याच वेळी तिथेच जाहीर केला… हमारा बेटा छब्बीस जनवरी के नाम से जाना जायेगा! आणि त्या बालकाचे नांव चक्क छब्बीस जनवरी असे नोंदवलेही गेले. या नावामुळे या बालकास आपली प्रजा आणि तिचे तंत्र यांमुळे बराच मनस्ताप भोगावा लागला, ही बात अलग! आपल्या या प्रजासत्ताक चिरंजीवाच्या नावाचे आधार कार्ड बनवून घेताना मात्र गुरुजींनी विशेष काळजी घेतली नाही. आधार कार्डची माहिती data enter करताना संबंधित ऑपरेटर त्याच्या ‘उत्तरी’य अंग्रेजीला जागला आहे… त्याच्यासाठी जानेवारी म्हणजे इंग्लिश लेटर्समध्ये Jawvaary…साधारण जवारी (ज्वारी) सारखी. निर्वाचन वाल्यांनी janvary हे स्पेलिंग बिनविरोध निवडून दिले आहे… AB फॉर्म बहुदा संपले असतील किंवा कुणी पळवले किंवा गिळून टाकले असतील! शिवाय बहुदा या गुरुजींचे कुलनाम दर्जी (कपडे शिवून देण्याचा व्यवसाय करणारे) असावे… आता हे इंग्रजीत असावे असे त्यांना वाटणे साहजिकच.. त्यामुळे आडनाव टेलर असे केले गेले असावे. एलिझाबेथ टेलर सुद्धा त्यांना माहीत असावी! फक्त तारीख ट्वेंटी सिक्स जरा अति झाले असते, म्हणून त्यांनी ते तसेच राहू दिले!

January या इंग्रजी शब्दाचा सर्वाधिक अचूक उच्चार हिंदीत आहे… जनवरी. आपण तो अधिक उंचीवर नेत जानेवारी असा निवांत लांबलेला केलेला आहे.

गेल्या वर्षात अशी नांवे प्रकाशात येताना दिसतात. कोरोना, रेल्वे, एक्स्प्रेस अशीही नावे त्या त्या बालकांच्या जन्मकाळानुसार, स्थळानुसार पाडली गेली असावीत. पण छब्बीस जनवरी हे नांव मात्र आहे भारी!

संबंधित व्यक्तीची त्याकाळी खूप चेष्टा (हिंदीत चेष्टा म्हणजे प्रयत्न) झाली. पण आता त्यांना त्याच नावाचा अभिमान वाटतो. असो. सर्वांना ७७व्या प्रजासत्ताक दिनाच्या belated शुभेच्छा! जय हिंद! जय भारत!

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सुश्री सुलू साबणे जोशी

 इंद्रधनुष्य 

☆ ‘मुन्नीची कथा…’ – लेखक : श्री दीपक कणगलेकर ☆ प्रस्तुती – सुश्री सुलू साबणे जोशी ☆

(नाव बदलले आहे.)

न्यायदेवतेच्या दरबारात न्यायाची चक्रे फार मंद गतीने फिरत असतात. भारतात तर ती कायम स्लो मोशनमधेच फिरतात. पोलीसखाते देखील त्यांच्यावरच्या भ्रष्टाचार, कोठडीतील मृत्यू आणि खोटे साक्षीदार अशा आरोपांमुळे मलीन झाले आहे. या अशा पार्श्वभूमीवर मुन्नीची ही कथा तुमच्या मनाला अस्वस्थ तर करेलच, पण त्याबरोबर कुठेतरी थोडासा दिलासा पण देऊन जाईल.

चार डिसेंबर २०२५ ला सात वर्षाच्या मुन्नीचे, ती तिच्या मैत्रिणीबरोबर खेळत असताना एका नराधम मानवी राक्षसाने अपहरण केले, तिला निर्जन स्थळी नेऊन लोखंडाच्या कांबीने निर्घृणपणे मारहाण केली आणि त्या कोवळ्या जिवावर बलात्कार केला. गुन्हेगाराचा शोध लावण्यासाठी मुन्नीची साक्ष घेणे महत्वाचे होते. पण तिच्यावर झालेला अत्याचार, त्यानंतरचे इस्पितळ आणि ऑपरेशन्स यामुळे झालेल्या शारिरीक आणि मानसिक इजेमुळे ती शॉकमधे गेली होती. तिचे बोलणे बंद झाले होते. कोणीही जवळ आले की थरथर कापत ती भयभीत होत होती. तिच्या डोळ्यातून सतत अश्रू ओघळत होते. पोलिसांची खाकी वर्दी आणि वकीलांचा काळा डगला बघून ती आणखीनच विड्रॉलमधे जाऊ लागली.

असे सहा दिवस गेले. अपर पोलीस अधीक्षक ASP सिमरन भारद्वाज हिने यावर एक तोडगा काढला. तिने तिची खाकी वर्दी उतारून साधा पोषाख धारण केला. दररोज मुन्नीला भेटून तिच्याशी गुन्हा सोडून इतर अनेक विषयांवर गप्पाटप्पा केल्या. तिच्याबरोबर खेळ खेळली, तिचा चॉकलेटचा हट्ट पुरवला. काही दिवसातच मुन्नीची भीति आणि अबोला हळूहळू कमी होत गेला. ती अधेमधे बोलू लागली आणि एके दिवशी तिने सर्व घटनाक्रम सांगितला. आरोपीचे वर्णन केले, आपण त्याचे केस कसे ओढले, तेही सांगितले. पोलीसांनी लगेच घटनास्थळावरून ते केसही हस्तगत केले आणि या सर्व पुराव्याच्या आधारावर आरोपी _रामसिंग_ (वय ३२) याला अटक केली.

पण आता खरी अडथळा शर्यत तर पुढे होती. नवीन _भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता_ BNSS प्रमाणे पोलीस अधिकाऱ्यासमोरची साक्षीदाराची साक्ष न्यायालयात ग्राह्य धरली जात नाही. (Section 183- Record of confessions & statements). त्यासाठी ती साक्ष _न्यायदंडाधिकाऱ्यासमोरच_ (Judicial Magistrate) व्हावी लागते. मुन्नीच्या डोळ्यासमोर परत जज्ज, काळे डगले, खाकी वर्दी आली असती, तर ती परत विड्रॉलमधे गेली असती.

या वेळी सिमरनने एक नवी युक्ती केली. तिने मुन्नीला सांगितले की आता आम्ही तुला एका छान शाळेत घालणार आहोत, आणि त्यासाठी शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी तुला बोलावले आहे. सिमरनने तिच्या दोन महिला कॉन्स्टेबल साधे कपडे घालून तयार केले. त्यांनी मुन्नीला कारमधून फिरवले, शाळेसाठी तिच्या पसंतीचे शॉपिंग केले, स्कूल बॅग आणि वह्या, पुस्तकांची पण खरेदी झाली. एवढेच नव्हे तर शाळेला योग्य अशी केशरचना पण केली. मुन्नी आता खूष होती, शाळेत जायला उत्सुक होती.

साक्षीच्या ठरलेल्या दिवशी न्यायदंडाधिकारी मुख्याध्यापकाच्या भूमिकेत शाळेत बसले. नवीन सर खूपच प्रेमळ, हसरे व रिलॅक्स दिसत होते. ते अधूनमधून जोक्स पण मारत होते. त्यांनी मुन्नीबरोबर बर्‍याच इकडच्या तिकडच्या गप्पा केल्या. तिला भूक लागली तेव्हा त्यानी चक्क शाळेच्या शिपायाला पाठवून तिच्या आवडीची पाणीपुरी मागवली. संध्याकाळ होता होता दंडाधिकाऱ्यांनी सर्व साक्ष रीतसर रेकॉर्ड केली. मुन्नी तर खूषच होती. तिला नवी शाळा खूप आवडली होती. सर्वांनी सुटकेचा निश्वास टाकला!

मात्र अजून शेवटची एक बाजी मारणे बाकी होते आणि ते म्हणजे _ओळख परेड_! पोलीसांनी कोर्टाच्या परवानगीने एक _स्पेशल वीटनेस डिपोझिशन सेंटर_ स्थापन केले. परेड रूमला एकतर्फी काच (one way mirror) लावण्यात आली. पाच सहा गुंडासारखे दिसणारे चेहरे एकत्र बघून मुन्नी परत गप्प झाली असती. या धोक्याची शक्यता पत्करायला सिमरन तयार नव्हती. तिने रामसिंग आणि इतर इसमांना हातात खेळणी (stuffed toys) घेऊन उभे रहायची आज्ञा केली. मुन्नीने क्षणार्धात आरोपीला ओळखले!

खटला उभा राहिला आणि FIR दाखल केल्यापासून एक्केचाळीसाव्या दिवशी, १७ जानेवारी २०२६ ला (पाचच दिवसापूर्वी) कोर्टाने रामसिंगला अल्पवयीन बालिकेचे अपहरण, शारिरीक इजा व बलात्कार प्रकरणी दोषी ठरवून फाशीची शिक्षा ठोठावली!

लेखक : दीपक कणगलेकर

मो 9822281018

प्रस्तुती : सुश्री सुलू साबणे जोशी 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री दिवाकर बुरसे

 मनमंजुषेतून 

☆ एक इर्जिक पुन्हा इर्जिक… ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆

☆

‘इर्जिक’—हा शब्द मराठी ग्रामीण जीवनाच्या मुळाशी रुजलेला. शहरी रसिक वाचकांसाठी तो प्रथमच गो. नि. दांडेकरांच्या ‘पवनाकाठचा धोंडी’ या अजरामर कादंबरीतून परिचित झाला.

इर्जिक ही केवळ एक शेतीपद्धत नव्हे, तर ती ग्रामीण समाजाची सामूहिक संवेदना होती. एखाद्या शेतकऱ्याकडे नांगरणी, काढणीसारखी कामे करण्यासाठी पुरेशी साधनसामग्री, मनुष्यबळ किंवा भांडवल नसेल तेव्हा तो आपल्या स्वाभिमानाला मुरड घालून, अगतिकतेने गावकऱ्यांना हाक मारी. गावकरीही त्या हाकेला ‘ओ’ देत. कुणी मागे राहू नये, कुणी उपाशी पडू नये, या भावनेतून ते सारे मिळून त्याचे काम निःशुल्क उरकत. काम संपले की कृतज्ञतेपोटी यथाशक्ती मिष्टान्न वा सामिष भोजन देऊन श्रमपरिहार केला जाई. ह्यालाच ‘इर्जिक’ म्हणत.

शेकडो वर्षे चालत आलेली ही सहकारसंस्कृती आज मात्र काळाच्या प्रवाहात जवळजवळ लोप पावली आहे. इर्जिक मागणे किंवा करून घेणे, कोणत्याही स्वाभिमानी शेतकऱ्याला कमीपणाचे वाटे.

पवनाकाठचा धोंडी या कादंबरीचा नायक धोंडी, इर्जिक टाळण्यासाठी प्राणपणाने झुंज देतो. स्वाभिमान आणि परिस्थिती यांच्या संघर्षात अखेर त्याचा अंत होतो. धोंडी हा शतकभरापूर्वीच्या शेतकऱ्यांचा प्रतिनिधी होता. आज मात्र शेतकरी बदललाय. पत्रकारांनी, राजकारण्यांनी त्याला ‘बळिराजा’ केलं आहे. त्याच्या अपेक्षा बदलल्या, शेतीकडे पाहण्याची दृष्टी बदलली—आणि माझीही.

यंदा मी माझ्या शेतात चक्क इर्जिक करतोय.

सहा एकरांचा हा भूखंड मी मुद्दाम वेगळा राखून ठेवलेला आहे. इथे केवळ पारंपरिक पद्धतीने पिके घेतो. गेली शंभर-सव्वाशे वर्षे जतन केलेली असंकरित बियाणी पेरली जातात. रासायनिक खते, कीटकनाशके यांना इथे प्रवेश नाही. पावसाचं पाणी आणि भूमीत साठलेली नैसर्गिक आर्द्रता, हाच आमचा आधार. खरीप आणि रब्बी, दोन्ही पिके याच तत्त्वावर घेतली जातात.

‘पुरंदर जलउपसा योजने’मुळे हा परिसर सुजलाम् झाला आहे. शेततळी, विंधनविहिरी, ओलिताखाली आलेली शेती यामुळे एकेकाळचा दुष्काळी प्रदेश आज पूर्ण बदललाय. कांदा, ऊस, फुलपिके, भाजीपाला, फळबागा यांकडे सर्वांचा कल आहे.

तरीही आम्ही पारंपरिक पिकांवर ठाम आहोत. जगाच्या दृष्टीने ही शेती मागास, आतबट्ट्याची वाटेल. पण आमच्यासाठी हा पर्यावरण रक्षणाचा, जीवनसाखळी अखंड ठेवण्याचा प्रयत्न आहे. तो कदाचित केविलवाणा, हास्यास्पदही असेल—हे आम्ही जाणतो. तरीही रेटून करतोय.

गावाजवळ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, रिंगरोड, मेट्रो, बुलेट ट्रेन यांसारखे विशाल प्रकल्प येवू घातले आहेत. विकासाच्या या रेट्यापुढे आम्ही किती काळ तग धरू, हे काळच ठरवेल.

पोटऱ्यातून कणसं डोकावू लागली की रानपाखरांचे थवे त्यावर तुटून पडतात. आम्ही त्यांना हुसकावत नाही. हरणांचे कळप शेतात धुडगूस घालतात—त्यांनाही आडवत नाही. त्यांची पोटं तट्ट फुगल्यावर त्यांच्या मुखातून जे उरेल, तेवढ्यावरच आमचा अधिकार. सगळ्यांनीच ऊस, फुले, फळे पिकवली, तर तृणधान्यांवर जगणाऱ्या पाखरांनी काय खावं, कसं जगावं?

काळ बदलतो आहे. कदाचित अशी पारंपरिक शेती करण्याची ही अखेरची संधी असेल.

आज माघ वद्य चतुर्थी. पौर्णिमेच्या तीन कला जरी क्षीण झाल्या असल्या, तरी चांदण्याचा शीतल प्रकाश अजूनही शेतावर अलगद सांडतो आहे. अशाच चांदण्यारात्री ज्वारीची काढणी इर्जिकीतून करण्याचा आम्ही निर्धार केला.

सायंकाळी पुण्याहून निघून रात्री शेताच्या बांधावर पोहोचलो. ९. ५६ ला चंद्र उगवला—गुलाबी, केशरी छटांनी न्हालेला. एका सुहासिनीने निरांजनाने चंद्राला ओवाळले. बायांनी पदर खोचले, एकमेकींना कुंकू लावलं. तरुणांनी बाह्या सरसावल्या. ‘गणपतीबाप्पा मोरया’चा गजर आसमंतात घुमला आणि काढणीला सुरुवात झाली.

चार तासांत उभं पीक धराशायी झालं! घामाच्या धारा, वाढता गारवा, थकलेली शरीरे—आणि तरीही चेहऱ्यावर समाधान.

रात्री तीन वाजता काम उरकलं. श्रमपरिहार पुढे ढकलला गेला. आम्ही पुण्याच्या दिशेने निघालो. रस्ता निर्मनुष्य होता. एक तरसांची जोडी रस्ता ओलांडताना क्षणभर थांबावं लागलं—निसर्गाने जणू नमस्कार स्वीकारला.

घरी पोहोचून जरा आडवा झालो डोळा लागता, पण स्वप्नात जेसीबी, बोअरवेल जिग, ट्रक, ट्रॅक्टर यांचे गगनभेदी आवाज, भेदरून पळून जाणारी पाखरं दिसू लागती, छाती धडधडू लागली—आणि डोळे टक्क उघडले.

मनात विचार चमकून गेला—आज आपण स्वतःसाठी इर्जिक केली, पण जर पुन्हा एकदा, गावासाठी, गावाच्या भविष्यासाठी इर्जिक करता आली तर?

चावडीवर उभं राहून गावक-यांना आवाहन करता आलं तर—

“बाबांनो, माझ्यासाठी नव्हे, साऱ्या गावासाठी इर्जिक करूया.

प्रत्येक शेताच्या बांधा-बांधावर, मोकळ्या जागांवर, माळणानांवर झाडं लावूया, प्रयत्नपूर्वक ती शिंपून, जगवूया… पाखरांसाठी, निसर्गासाठी, आपल्या पुढच्या पिढ्यांसाठी. ”

हे शक्य आहे का?

हे स्वप्न कधी प्रत्यक्षात उतरेल?

उत्तर काळ देईल!

© श्री दिवाकर बुरसे

पुणे

संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सौ शोभा जोशी 

 इंद्रधनुष्य 

☆ “राणी मा गाईदन्ल्यू…” ☆ सौ शोभा जोशी ☆

आपल्या निःस्वार्थ कर्माने दुसर्‍याच्या मनात सदैव घर करून जगणे हीच जीवनातील सर्वात मोठी कमाई आहे. अशी कमाई करणारे आपल्या देशात असंख्य लोक आहेत. अगदी जनजातीत सुध्दा. त्यापैकीच एक आहेत राणी मा गाईदन्ल्यू.

भारताच्या उत्तर पूर्वेकडचा भाग पूर्वांचल या नावाने प्रसिध्द आहे. या भागात असणार्‍या सात राज्यांना ‘ सेव्हन सिस्टर्स ‘असही म्हटलं जातं.

बर्फाचे डोंगर, दर्‍या, नद्या, धबधबे, झाडी, दरीत पसरलेले धुके, धुके घेत असलेले विविध आकार अशा नैसर्गिक सौंदर्यानी ही राज्ये नटलेली आहेत.

या सात राज्यांपैकी मणीपूर राज्यात, उहूसैन व मकरू या नद्यांमध्ये काला नागा पर्वतांची रांग आहे. या रांगांमध्ये नागा नावाची जनजाती राहाते. तेथील लंकोवा गावामध्ये २६ जानेवारी १९१५ ला गाईदन्ल्यू यांचा जन्म झाला. त्यांच्या वडीलांचे नाव लोथोनाग व आईचे नाव करोतलीन्ल्यू होते. सात बहिणी आणि एक भाऊ असा त्यांचा मोठा परिवार होता. गाईदन्ल्यूचा अर्थ चांगला मार्ग दाखवणारी. ‘ मुलाचे पाय पाळण्यात दिसतात ‘ अशी आपल्याकडे म्हण आहे. गाईदन्ल्यू लहानपणापासूनच स्वतंत्र विचारांच्या, दृढ इच्छाशक्ती असलेल्या, प्रतिभासंपन्न, आणि चिंतनशील होत्या. गल्लीतील मुलांमध्ये त्या जास्त हुशार, समजदार आणि तीक्ष्ण बुध्दीच्या होत्या. लहानपणापासूनच इंग्रजांचे अत्याचार त्या पाहात होत्या. आपल्या संस्कृतीवर, धर्मावर होणारं ख्रिस्तींचं आक्रमण त्या पाहात होत्या. म्हणून आपल्या संस्कृतीचं, धर्माचं इंग्रजांपासून रक्षण करणं, रूढी, परंपरा टिकवून ठेवणं, अंधश्रध्दा दूर करणं तसंच इंग्रजांना आपल्या देशातून हाकलून लावणं हे ध्येय त्यांनी उराशी बाळगलं होतं.

त्यांचा चुलत भाऊ हैपोउ जादोनांग हा त्यांच्यापेक्षा १० वर्षांनी मोठा होता. त्यानं ‘ हेरका ‘ हे धार्मिक आंदोलन सुरू केलं होतं. त्या धार्मिक आंदोलनाचा प्रभाव गाईदन्ल्यूंवर पडला. हे धार्मिक आंदोलन हळू हळू स्वतंत्रता आंदोलनाकडे झुकलं. इंग्रजांनी हे धार्मिक आंदोलन मोडून काढण्यासाठी १९३१ मध्ये जादोनांगला कैद केलं. त्याच्यावर खटला चालवून २० आॅगस्ट १९३१ ला त्याला फाशी दिले.

त्याच्या मृत्यूनंतर आंदोलनाची सूत्रं वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी गाईदन्ल्यू यांच्याकडे आली आणि लहान वयातच त्यांनी इंग्रजांविरूध्द लढा द्यायला सुरूवात केली. त्या खूप आक्रमक झाल्या. ‘ हम आजाद लोग है। गोरे हमपर राज नही कर सकते।’ अशी त्यांनी घोषणा दिली.

त्यांनी जेमी आणि रोंगमै नागा या जनजातींना एकत्र केले. या जनजाती पुढे जेलियांगरांग हराका नावाने ओळखल्या जाऊ लागल्या. स्थानिक लोकांना आंदोलनात ओढण्यासाठी त्यांनी, इंग्रजांना टॅक्स देऊ नका असं लोकांना सांगितले. इंग्रजांच्या जाचाला लोकही कंटाळले होते. त्यांनी त्यांचा सल्ला मानून टॅक्स देणं बंद केलं. इंग्रज भडकले. त्यांनी लोकांवर कारवाई सुरू केली. गाईदन्ल्यू आपल्या साथीदारांसह भूमीगत राहून इंग्रजांवर हल्ले करत राहिल्या. आणि त्यांना भीतीच्या छायेत ठेवले. त्यांच्या या गनिमी काव्याच्या लढाईने इंग्रज जेरीस आले. त्यांनी इंग्रजांच्या नाकात दम आणला होता. काय करावे इंग्रजांना समजेना. त्यांना पकडण्यासाठी इंग्रजांनी सैनिकांच्या तुकड्या पाठवल्या पण त्या हाती लागल्या नाहीत. इंग्रजांनी त्यांना पकडून देणार्‍याला २००/- रू. चं आणि नंतर ५००/- रू. बक्षीस जाहीर केलं, त्यांची माहिती देणार्‍याचा कर १० वर्षं माफ केला जाईल अशीही लालूच दाखवली. पण त्याचा उपयोग झाला नाही. त्यावेळी गाईदन्ल्यूंचं वय अवघं १६ वर्षांचं होतं. त्यांच्या या लढ्याचा प्रभाव, आसाम, मणिपूर, नागालॅंड या राज्यांवरही होता.

१६ फेब्रुवारी १९३२ रोजी आसाम रायफल्सच्या सैनिकांबरोबर त्यांची लढाई झाली. पण त्यावेळीही इंग्रजांना त्यांना पकडता आले नाही. या लढाईला ‘ हैग्रम की लढाई ‘ असं म्हणतात.

नंतर त्या पोलोमी गावी गेल्या. आपल्या साथीदारांसह त्यांनी तिथं आऊट पोस्ट बनवायला सुरूवात केली. त्याची कुणकुण इंग्रजांना लागली. त्यांनी मोठं सैन्य पाठवून त्यांच्यावर हल्ला केला. हा हल्ला अनपेक्षित असल्यानं आणि त्या दुसर्‍या कामात गुंतलेल्या असल्यानं बेसावध होत्या. लढाईच्या तयारीत नव्हत्या. त्यामुळं त्या पकडल्या गेल्या. त्यांना कोहिमाला पाठवलं गेलं. त्यांना तुरूंगवासाची शिक्षा झाली. त्यांनी १४ वर्षं तुरूंगवास भोगला. या १४ वर्षांत त्यांना अनेकदा निरनिराळ्या तुरूंगात हलवण्यात आलं.

१९३७ मध्ये पं. नेहरूंना त्यांचा पराक्रम कळला. त्यांनी शिलाॅंगच्या तुरूंगात त्यांची भेट घेतली. ‘आपण तर नागांच्या राणी आहात ‘ असं म्हणून त्यांनी त्यांचा गौरव केला. नेहरूंनी, गाईदन्ल्यूंची तुरूंगातून सुटका करावी अशी मागणी इंग्रजांकडे केली. परंतु इंग्रजांनी ती धुडकावून लावली. कारण त्यांना सोडलं तर त्या पुन्हा उठाव करतील अशी भीती इंग्रजांना होती.

स्वातंत्र्यानंतर त्यांची तुरूंगातून सुटका झाली. सूर्याला जरी तात्पुरतं ग्रहण लागलं तरी तो कायमचा निस्तेज थोडाच होतो! त्या पुन्हा झळाळून उठल्या. त्यांनी समाजकार्याला वाहून घेतलं. शेवटपर्यंत त्या राष्ट्रहिताकरता संघर्ष करत राहिल्या. आपल्या स्वातंत्र्याच्या रजत जयंतीला त्यांना ताम्रपट देऊन गौरविण्यात आलं. हा सन्मान मिळवणार्‍या त्या एकमेव महिला होत्या. १९८२ ला पद्मभूषण देऊन त्यांना सन्मानित करण्यात आलं.

१८८५ साली झालेल्या वनवासी कल्याण आश्रमाच्या भिलाई येथील पहिल्या महिला संमेलनास त्यांना प्रमुख अतिथी म्हणून आमंत्रित करण्यात आलं होतं. त्यावेळी त्यांनी महिलांना आवाहन केलं की, आपण देशाचे, धर्माचे, भारतीय संस्कृतीचे, आमच्या अस्तित्वाचे रक्षण करावे. मी कधीही धर्म बदलणार नाही, विदेशी होणार नाही. कारण मी हिंदू आहे आणि त्याचा मला अभिमान आहे. असं प्रत्येक महिलेनी ठरवलं पाहिजे. अशा या निस्सीम देशभक्त, प्रखर हिंदूधर्माभिमानी, पराक्रमी, निष्ठावान, संस्कृतीरक्षक, समाज हिताचे रक्षण करणार्‍या गाईदन्ल्यूंना १७ फेब्रुवारी १९९३ रोजी देवाज्ञा झाली.

त्यांच्या स्मृती प्रित्यर्थ भारत सरकारने एक टपाल तिकिट काढले. वनवासी कल्याण आश्रमाने सुध्दा, त्यांचे देशासाठीचे योगदान लक्षात घेऊन त्यांचे चरित्र संपूर्ण देशभर प्रसारित केले. २०१४ ते २०१५ हे वर्ष त्यांचे जन्मशताब्दी वर्ष म्हणून साजरे करण्यात आले. अखिल भारतीय वनवासी कल्याण आश्रमातर्फे २६ जानेवारी हा दिवस ‘ नारी शक्ती दिवस ‘ म्हणून साजरा करण्यात येतो. या वीरांगनेच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन.

माहिती संग्रहिका व लेखिका :  सौ शोभा जोशी

कार्यकर्ती, जनजाती कल्याण आश्रम, पुणे महानगर. 

मो ९४२२३१९९६२ 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈