Category: इन्द्रधनुष्य

सुश्री मीनल केळकर

 इंद्रधनुष्य  

☆ ‘हा’ मराठी माणूस तुम्हाला माहितीये का? – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – सुश्री मीनल केळकर ☆

मरीन ड्राईव्ह बांधणारा आणि दादरची स्मशानभूमी दान देणारा ‘हा’ मराठी माणूस तुम्हाला माहितीये का?

तुम्हाला विचारलं की मुंबईची शान असलेला मरीन ड्राईव्ह कोणी बांधला? तर अनेकांना उत्तर माहीत नसेल. पण स्वतःच्या खिशातले लाखो रुपये खर्चून मुंबईसाठी मरीन ड्राईव्ह बांधणारा, आणि दादरमध्ये स्मशानभूमीसाठी तब्बल ५ एकर जागा दान देणारा एक महान मराठी माणूस होता !

ते होते : श्रीमान भागोजी शेठ कीर ! 

रत्नागिरीतल्या एका अत्यंत गरीब भंडारी कुटुंबात जन्मलेल्या या सुपुत्राने स्वतःच्या जिद्दीवर मुंबईत साम्राज्य उभं केलं. आज दादरमध्ये ज्या जागेवर भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची ‘चैत्यभूमी’ आणि ‘सावरकर स्मारक’ डौलाने उभं आहे, ती ५ ते ६ एकर जागा भागोजी शेठ कीर यांनी स्वतःच्या पैशाने विकत घेऊन स्मशानभूमीसाठी दान केली होती.  

इतकेच नाही, तर मरीन ड्राईव्हची समुद्राचे पाणी अडवणारी भिंत, मुंबई सेंट्रल स्टेशन आणि ब्रेबॉर्न स्टेडियम या मुंबईच्या ऐतिहासिक वास्तूंचे बांधकाम त्यांनी शापूरजी पालनजी यांच्यासोबत भागीदारीत केले.

नुसता पैसाच नाही तर समाजसुधारणेतही ते पुढे होते. स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी स्वतःच्या खर्चाने रत्नागिरीत देशातले पहिले ‘पतित पावन मंदिर’ बांधले आणि सर्व जाती-धर्मांसाठी खुले करून अस्पृश्यता निवारणाचा मोठा लढा उभारला.

ज्या माणसाने मुंबईच्या जडणघडणीसाठी आपली संपत्ती पणाला लावली, त्यांचं साधं एक भव्य स्मारक आज मुंबईत नाही, हे आपलं दुर्दैव आहे ! 

पण हा इतिहास इथवरच थांबता कामा नये.

… भागोजी शेठ कीर यांच्याबद्दल प्रत्येक मराठी माणसाला अभिमानाने सांगा! 

माहिती संग्राहक : अज्ञात 

प्रस्तुती – मीनल केळकर

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री मोहन निमोणकर 

 इंद्रधनुष्य 

☆ “स्वित्झर्लंड, लंडन की भारत?” – लेखक : डॉ. सुशांत पाटील ☆ प्रस्तुती – श्री मोहन निमोणकर ☆

… आपण कुठे जास्त सुखी आहोत?

आजकाल सोशल मीडियाच्या काळात आपल्याला अमेरिका, लंडन किंवा स्वित्झर्लंडचे फोटो पाहून वाटतं, “काय नशीब आहे या लोकाचं””! किती सुंदर बर्फ आणि किती स्वच्छ हवा!” पण मित्रांनो, एक डॉक्टर म्हणून आणि निसर्गाचा अभ्यासक म्हणून मी तुम्हाला सांगेन, ‘दुरून डोंगर साजरे’ ही म्हण इथे तंतोतंत लागू पडते.

आज आपण जगातील मोठ्या देशांची हवामान स्थिती आणि आपला भारत किती ‘नशिबवान’ आहे, याचा वास्तववादी आढावा घेऊया.

१. स्वित्झर्लंड: केवळ पर्यटनासाठी सुंदर, जगण्यासाठी कठीण!

स्वित्झर्लंड म्हटलं की डोळ्यासमोर येतो पांढराशुभ्र बर्फ. पण विचार करा:

गोठलेले आयुष्य: तिथे वर्षातील ७ ते ८ महिने कडाक्याची थंडी असते. जो बर्फ फोटोंमध्ये छान वाटतो, तोच बर्फ जेव्हा घराच्या दारासमोर ३-४ फूट साचतो, तेव्हा तो काढताना नाकी नऊ येतात.

शेतीचा अभाव: हवामानामुळे तिथे आपल्यासारखी विविध कडधान्ये, फळे किंवा भाजीपाला पिकवणे अशक्य आहे. त्यांना बहुतेक अन्नधान्य आयात करावे लागते.

२. लंडन (यूके): सूर्यप्रकाशासाठी आसुसलेले लोक लंडनच्या हवामानाचा भरवसा कोणीच देऊ शकत नाही.

नेहमीचा पाऊस: तिथे कधीही पाऊस पडतो, त्यामुळे लोक सतत छत्री घेऊन फिरतात. पण तो पाऊस आपल्यासारखा ‘चिंब भिजवणारा’ नसतो, तर तो हाडे गोठवणारा आणि ओलसर असतो.

विटामिन-डी ची कमतरता: तिथे कित्येक आठवडे सूर्यदर्शन होत नाही. यामुळे तिथल्या लोकांमध्ये हाडांचे आजार आणि ‘डिप्रेशन’ (उदासीनता) मोठ्या प्रमाणात आढळते. म्हणूनच तिथे उन्हाळ्यात थोडा जरी सूर्य दिसला की लोक पार्क मध्ये धावतात.

३. अमेरिका: निसर्गाचा रुद्रावतार

अमेरिका हा देश जेवढा प्रगत आहे, तेवढाच तो नैसर्गिक आपत्तींनी घेरलेला आहे.

बर्फाची वादळे (Blizzards): अमेरिकेत जेव्हा बर्फाची वादळं येतात, तेव्हा वीज पुरवठा खंडित होतो, हीटिंग सिस्टम बंद पडते आणि लोक घरातच गोठून मृत्यू पावल्याच्या घटना दरवर्षी घडतात.

टोर्नेडो : तिथल्या काही राज्यांमध्ये इतकी भयानक चक्रीवादळं येतात की अख्खी घरं हवेत उडून जातात. अशा भीतीखाली जगण्यापेक्षा आपला भारत कितीतरी पटीने सुरक्षित आहे.

४. रशिया आणि कॅनडा: उणे ५० अंशांचा छळ

या देशांतील काही भागांत तापमान उणे ४० ते ५० अंशांपर्यंत जातं. तिथे साध्या पाण्याचा बर्फ व्हायला काही सेकंद लागतात. अशा ठिकाणी राहणं म्हणजे निसर्गाशी रोजचं युद्ध असतं.

मग आपला भारत ‘नशिबवान’ का?

आपण महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमेवर राहणारे लोक खरंच भाग्याचे आहोत,  

कारण: न मोजता मिळणारा सूर्यप्रकाश: आपल्याला वर्षभर मोफत ‘व्हिटॅमिन-डी’ देणारा सूर्य मिळतो, जो जगातील निम्म्या देशांना मिळत नाही.

मोजून चार-चार महिने: निसर्गाने आपल्याला बदलायची संधी दिली आहे. उन्हाळ्यात आपण आंबे खातो, पावसाळ्यात निसर्गाच्या हिरवाईचा आनंद घेतो आणि हिवाळ्यात आल्हाददायक वातावरणात काम करतो.

अतिरेक नाही: आपल्याकडे रशियासारखा हाडे गोठवणारा बर्फ नाही की दुबईसारखं अंगाची राख करणारं ऊन नाही. आपल्याकडे ‘मध्यम’ मार्ग आहे.

अन्नधान्याची श्रीमंती: आपल्या हवामानामुळे आपण वर्षातून ३-३ पिके घेऊ शकतो. ताज्या भाज्या, फळे जे आपल्याला सहज मिळतात, ते परदेशात ‘लक्झरी’ मानले जातात.  

डॉक्टरांचा सल्ला:

परदेशाचे फोटो पाहून स्वतःच्या नशिबाला दोष देऊ नका. आपण अशा भूमीत जन्माला आलो आहोत जिथे निसर्ग आपली ‘माय’ बनून काळजी घेतो, ‘वैरी’ बनून नाही. या सुवर्ण हवामानाचा आनंद घ्या, व्यायाम करा आणि निरोगी रहा.

लेखक: डॉ. सुशांत पाटील

(मोरया क्लिनिक, अक्कोळ)

संकलन आणि प्रस्तुती : श्री मोहन निमोणकर

संपर्क – सिंहगडरोड, पुणे-५१ मो.  ८४४६३९५७१३.

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री विश्वास देशपांडे

 इंद्रधनुष्य 

☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक ४५ आणि ४६ ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆

मश्लोक क्र. ४५ – – – 

जयाचेनि संगे समाधान भंगे |

अहंता अकस्मात येऊनि लागे |

तये संगतीची जनी कोण गोडी |

जिये संगतीने मति राम सोडी |४५|

अर्थ : ज्यांच्या संगतीत मनाचे समाधान नष्ट होते आणि अहंकार वाढीस लागतो अशा लोकांची संगत चांगली नाही. ज्यांच्या संगतीत आपण बुद्धीने परमेश्वरापासून दूर जातो अशांच्या संगतीत राहण्यात गोडी ती कोणती ?

विवेचन : या श्लोकात समर्थांनी अप्रत्यक्षपणे सत्संगतीची महती सांगितली आहे. व्यवहारात आणि परमार्थातही संगत अतिशय महत्त्वाची असते. आपण ज्याच्या संगतीत राहतो त्याचे गुण किंवा दोष आपल्याला लागतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात …..

ढेकणाच्या संगे हिरा जो भंगला

कुसंगे नाडला साधू तैसा ||

हिरा अत्यंत कठीण असतो परंतु त्याला ढेकणाचे रक्त लागले की तो भंग पावतो असे म्हणतात. त्याप्रमाणेच दुर्जनांच्या संगतीत राहिले की साधू देखील बिघडतो एवढे संगतीचे महत्त्व आहे. ‘संगती संग दोषेंण’ असे म्हटले जाते. म्हणूनच मोरोपंत म्हणतात, ” सत्संगती सदा घडो सुजन वाक्य कानी पडो” व्यसनी माणसाच्या सतत सहवासात राहिल्यामुळे आपल्यालाही व्यसन लागण्याची शक्यता असते. सतत खोटे बोलणाऱ्या व्यक्तीच्या सहवासात जर आपण राहत असू तर आपल्याला तसे वागणे योग्यच वाटायला लागते. श्रीमंत व्यक्तीच्या सहवासात राहिल्यानंतर आपल्यालाही तसेच श्रीमंत व्हावेसे वाटते. या सगळ्या अशा प्रकारच्या संगतीत आपण भगवंताला मात्र विसरतो आणि आपला अहंकार मात्र वाढत असतो. ‘मी ‘पणाला खतपाणी मिळते.

संत नामदेवराय म्हणतात ….

अहंकाराचा वारा | न लागो राजसा | माझिया विष्णुदासा | भाविकांसी ||

क्षमा हे वीराचे भूषण आहे. नम्रता हे विद्येचे भूषण आहे. गर्व नसणे हे श्रीमंतीचे भूषण आहे. परंतु ज्या माणसांना हे माहिती नसते त्यांचा अहंकार बळावतो. अशांच्या संगतीत राहिल्याने आपलाही अहंकार आपण जोपासत राहतो. संत कबीर यांचा एक दोहा फार सुंदर आहे…

‘बडें बडाई न करे, बडे न बोले बोल| हिरा मुख से न कहे, लाख टका मम मोल||

“मैं मैं” बडी बलाई है, सके निकल तो निकले भाग| कहे कबीर कब लग रहै, रुई लपेटी आग||’

समर्थ म्हणतात, “प्राप्त झालेले ज्ञान ‘अहंकारामुळे’ नष्ट होते. ” अहंकारामुळे काम, क्रोध आदी दुर्गुण वाढीस लागतात. वैज्ञानिक आणि भौतिक प्रगतीमुळे अनेक प्रगत राष्ट्रांमध्ये आर्थिक सुबत्ता आहे. परंतु शांतता आणि समाधान मात्र हरवलेले दिसते. आपल्याला त्यांची प्रगती जरी आकर्षक वाटली तरी त्यातील फोलपणा समजून घेतला पाहिजे.

तात्पर्य, ज्या संगतीने भगवंताचे नाम मुखात येऊन ते संगत म्हणजे सत्संगत ! सत्संगती धरली तर सद्गुणांची वृद्धी होऊन भगवद्कृपा प्राप्त होते.

स्वसंवाद :: 

१) ज्या लोकांच्या सहवासात गेल्यानंतर मला अशांत वाटते किंवा स्वतःबद्दल उगाचच बडेजाव (मीपणा) मिरवावासा वाटतो, असे लोक माझ्या लक्षात येतात का ?

२)माझ्या मित्रांच्या किंवा परिचितांच्या वर्तुळात गेल्यानंतर आमचा संवाद भगवंताकडे/सद्गुणांकडे वळतो की केवळ परनिंदा आणि ऐहिक सुखांच्या गोष्टींकडे ?

३) श्रीमंतांच्या संगतीत स्वतःबद्दलचा न्यूनगंड आणि सत्ताधीशांच्या संगतीत वाढलेला माझा अहंकार मला जाणवतो का ? (हे देखील समाधान भंग पावण्याचे लक्षण आहे).

४) ‘अहंकाराचा वारा’ लागून माझी बुद्धी रामापासून (सत्यापासून) दूर जात आहे, हे ओळखण्याची सतर्कता माझ्यात आहे का?

– – – –

श्लोक क्र. ४६ – – 

मना जे घडी राघवेवीण गेली |

जनी आपुली ते तुवा हानी केली |

रघुनायकावीण तो सीण आहे|

जनी दक्ष तो लक्ष लाऊनि पाहे|४६|

अर्थ : हे मना, जो क्षण राघवाच्या स्मरणाशिवाय गेला त्याने तू आपले नुकसान करून घेतले असे समज. ज्या गोष्टीत रामाचे अधिष्ठान नाही अशा गोष्टी करणे म्हणजे व्यर्थ शीणणे असे समजून या जगात तू अत्यंत सावधपणे वावर.

विवेचन : श्रीराम हे समर्थांचे आराध्य दैवत. एक क्षणही आपण श्रीरामाच्या स्मरणाशिवाय घालवावा असे त्यांना वाटत नाही. ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराज देखील हेच आपल्याला सांगतात. आपण जर स्वतःला साधक मानत असू आणि संतांनी सांगितलेल्या मार्गावर आपल्याला वाटचाल करायची असेल तर भगवंताच्या नामाशिवाय एक क्षणही व्यर्थ घालवू नये. असा वाया घालवलेला वेळ म्हणजे साधकाने आपले स्वतःचेच करून घेतलेले नुकसान.

आपल्याला दृश्य गोष्टी जास्त आकर्षित करतात. परमेश्वर हा निर्गुण निराकार आहे म्हणून त्याची ओढ आपल्याला वाटत नाही. त्यासाठीच संतांनी आपल्याला सगुण भक्ती करायला सांगितले आहे. डोळ्यासमोर भगवंताची मूर्ती आणि चित्तात त्याचेच ध्यान अशी साधकाची अवस्था असावी. तुझे रूप चित्ती राहो, मुखी तुझे नाम अशी संत परमेश्वराला प्रार्थना करतात यासाठीच.

विज्ञानाच्या प्रगतीने आणि भौतिक समृद्धीने माणसाला ज्या सुखसोयी उपलब्ध करून दिल्या आहेत त्यातच माणूस सुख मानतो. त्या प्राप्त करणे हेच आपल्या जीवनाचे ध्येय समजतो आणि ज्याने आपल्याला जन्म दिला त्या परमेश्वराला आपण विसरतो. भगवंताशिवाय आपल्या हिताचे कोणी नाही आणि उपासनेशिवाय आपल्याला पर्याय नाही हे साधकाने पक्के लक्षात ठेवले पाहिजे.

प्रत्येक व्यक्तीचे जीवनामध्ये कोणते तरी ध्येय असते हे ध्येय प्राप्त करण्यासाठी त्याला त्या ध्येयाचा विसर पडून चालत नाही म्हणजेच त्या ध्येयाकडे सतत लक्ष असावे लागते. ते साध्य होण्यासाठी दक्ष असावे लागते. परीक्षेमध्ये उत्तम गुण प्राप्त करणे हे विद्यार्थ्याचे ध्येय असते. त्यासाठी अभ्यासाकडे लक्ष द्यावे लागते. इतर गोष्टींमध्ये आपला फार वेळ जाणार नाही याबाबत दक्ष असावे लागते. एखाद्याला उत्तम गायक व्हायचे असेल, तर त्याला रोजचा रियाज करणे आवश्यक आहे. आपल्या गळ्याचे आरोग्य बिघडणार नाही याबाबतीत त्याला दक्ष असावे लागते. थंड, तेलकट पदार्थ खाल्लेले त्याला चालत नाहीत.

त्याप्रमाणेच साधकाने देखील सदैव दक्ष असावे असे समर्थ म्हणतात. सर्वत्र सावधानता बाळगावी असा समर्थांचा आग्रह आहे. मग साधना मार्गावर तर सावधानता अत्यंत आवश्यक आहे. कारण साधकाला आपल्या मोहात पाडून त्याला त्याच्या ध्येयापासून विचलित करणाऱ्या अनेक गोष्टी असतात. त्यासाठी विवेक हवा.

रोज मी भगवंताच्या नामस्मरणासाठी किती वेळ देतो याचा विचार प्रत्येक साधकाने करायला हवा. आजकाल सगळ्या गोष्टी आपण अतिशय घाईने उरकतो. भगवंताची पूजा, नामस्मरण यासारख्या गोष्टी रोजचा उपचार म्हणून उरकल्या जातात. ज्या गोष्टी मनापासून किंवा समर्पण भावनेने केल्या जात नाहीत, त्या गोष्टी उपचार ठरतात. इतरही अनेक गोष्टींमध्ये आपण आपला वेळ घालवत असतो. परंतु समर्थ म्हणतात की भगवंताच्या स्मरणाशिवाय वेळ घालवणे म्हणजे आपली हानी आपण करून घेणे. तो केवळ ‘ सीण आहे ‘ म्हणूनच आपण आपला एक क्षणही परमेश्वराच्या स्मरणाशिवाय जाणार नाही याबाबत दक्ष असले पाहिजे.

स्वसंवाद (नवीन)

१) मी स्वतःला साधक मानतो का?

२) माझी पूजा, नामस्मरण या गोष्टी मनापासून होतात की केवळ रोजचा उपचार म्हणून उरकल्या जातात ?

३) ध्येयापासून विचलित करणाऱ्या कोणत्या गोष्टी माझ्या जीवनात आहेत असे मला वाटते ? त्याबाबत मी खरोखर दक्ष आहे का ?

– क्रमशः श्लोक ४५ आणि ४६.

© श्री विश्वास देशपांडे

चाळीसगाव

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री मोहन निमोणकर 

 इंद्रधनुष्य 

☆ “वन रुपी इडली ट्रस्ट” ☆ संकलन आणि प्रस्तुती – श्री मोहन निमोणकर ☆

कोणीच घेत नव्हतं. वर्ष २०२६. एका रुपयात चॉकलेटही मिळत नाही—आणि इडली? लोक त्यांना वेडा समजून हसत होते.

माझं नाव अरविंद. मी एका Infosys सारख्या आयटी कंपनीत काम करतो. रात्रीची शिफ्ट संपवून घरी जात होतो. एसी गाडी, चांगली नोकरी… पण भूक लागली होती. स्टेशनवरील स्टॉलवर इडली ₹५० ला मिळत होती.

त्या आजोबांकडे लक्ष गेलं. टोपलीत साधारण १०० इडल्या. एकही ग्राहक नाही. त्यांच्या डोळ्यांत पाणी होतं.

मी खाली उतरलो.

“आजोबा, एक रुपयाला इडली? तोटा होत नाही का?”

ते हसले.

“बाळा, हा तोटा नाही. हा नफा आहे. ”

“कसा आजोबा? तांदूळ, गॅस, सगळ्याचे भाव वाढले. एक इडली किमान ₹५ ला पडते. तुम्ही ₹१ ला विकता?”

ते टोपली बंद करून म्हणाले,

“एक गोष्ट सांगतो. ”

“१९७५ साल. मी २५ वर्षांचा. रेल्वेत हमाल होतो. महिन्याला ₹१०० पगार. एक दिवस जोरदार पाऊस. काम नाही. पैसे नाहीत. सलग ३ दिवस उपाशी. स्टेशनच्या बाकावर बेशुद्ध पडलो. ”

“तेव्हा एक बाई आली—ती प्लॅटफॉर्मवर इडली विकायची. एक रुपयाला. तिने मला उचललं, पाणी शिंपडलं, ४ इडल्या खायला दिल्या. पैसे विचारले नाहीत. ”

“मी रडलो… म्हणालो, माझ्याकडे पैसे नाहीत. ती म्हणाली— ‘बाळा, मीही एकदा अशीच उपाशी होते. कुणीतरी मला खायला दिलं. म्हणून मी व्रत घेतलं—मरेपर्यंत एक रुपयाला इडली विकणार, जेणेकरून भुकेल्याला अन्न मिळेल. तूही मोठा झालास की एखाद्या भुकेल्याला खाऊ घाल. ’”

आजोबांनी डोळे पुसले.

“ती १९९५ मध्ये गेली. शेवटच्या क्षणी माझा हात धरून विचारलं—‘वचन पाळशील ना?’ मी हो म्हटलं. ”

“त्यानंतर मी रेल्वेचे कॉन्ट्रॅक्ट घेतले. चांगले पैसे कमावले. तीन घरे. दोन मुलं. दोघेही United States मध्ये. पण १९९५ पासून आजपर्यंत—दररोज पहाटे ३ वाजता—१०० इडल्या. एक रुपया. याच स्टेशनवर. ३० वर्षे. ”

माझ्या अंगावर काटा आला.

“आजोबा… रोज ₹४०० तोटा. महिन्याला ₹१२, ०००. वर्षाला ₹१. ५ लाख. ३० वर्षांत ₹४५ लाख!”

ते शांतपणे म्हणाले,

“पैशाने पाहिलं तर तोटा. मनाने पाहिलं तर नफा. ३० वर्षांत किती लोकांना खाऊ घातलं असेल? १० लाख इडल्या. १० लाख पोटं. १० लाख आशीर्वाद. त्याची किंमत किती कोटी?”

इतक्यात एक १२ वर्षांचा मुलगा धावत आला. फाटका शर्ट.

“आजोबा… इडली… ३ दिवसांपासून काही खाल्लं नाही. आई हॉस्पिटलमध्ये. पैसे नाहीत. ”

आजोबांनी ४ इडल्या पानात ठेवल्या, चटणी घातली.

“हळूहळू खा बाळा. ”

तो मुलगा खात होता… आणि रडत होता.

“उद्या पैसे देतो…”

“नको. तू मोठा झाल्यावर एखाद्या भुकेल्याला खाऊ घाल. तेवढंच पुरे. तीच किंमत. ”

तो मुलगा त्यांच्या पाया पडला.

“वचन देतो आजोबा. मीही एक रुपयाला इडली विकेन. ”

मी ₹१००० ची नोट काढली.

“आजोबा, कृपया… सगळ्या इडल्या मी घेतो. ”

ते हसले.

“या एका माणसासाठी नाहीत. भुकेल्यांसाठी आहेत. तुला भूक असेल तर एक इडली घे. एक रुपया ठेव. ते पुरे. ”

मी ₹१ ठेवलं. एक इडली घेतली. आयुष्यात खाल्लेली सर्वात चविष्ट इडली होती. डोळ्यांत पाणी आलं.

मी विचारलं,

“तुमच्या मुलांना काही वाटत नाही? पैसे वाया जातात असं?”

त्यांनी फोन काढला. व्हिडिओ कॉल. मुलगा अमेरिकेत.

“अप्पा, इडल्या विकल्या? तब्येत कशी? डॉक्टर काय म्हणाले?”

“ठीक आहे. आज एक तरुण भेटला. गोष्ट ऐकली. ”

त्यांचा मुलगा माझ्याकडे पाहून हसला.

“सर, धन्यवाद. कृपया माझ्या वडिलांची काळजी घ्या. आम्ही दर महिन्याला ₹५०, ००० पाठवतो—इडल्यांसाठी. त्यांची इच्छा म्हणजे आमचं भाग्य. त्यांचं व्रत म्हणजे आमचं व्रत. ”

आजोबा म्हणाले,

“पाहिलंस? माझी मुलंही वचन पाळत आहेत. मी गेल्यावरही ही टोपली थांबणार नाही. एक रुपयाची इडली थांबणार नाही. ”

आज २०२६ आहे. ते आजोबा आता हयात नाहीत. गेल्या वर्षी त्यांचं निधन झालं. जाण्यापूर्वी त्यांनी माझा हात धरून सांगितलं—

“बाळा, टोपली सांभाळ. वचन पाळ. ”

आता दररोज पहाटे ३ वाजता, त्याच बाकावर, Chennai Central railway station मध्ये मी बसतो. टोपलीभर इडल्या. एक रुपया.

मी नोकरी सोडली नाही. पण रोज २ तास… इडल्यांसाठी देतो.

माझ्या कंपनीत २०० कर्मचारी आहेत. प्रत्येक जण महिन्याला ₹१०० देतो.

“वन रुपी इडली ट्रस्ट. ”

तो १२ वर्षांचा मुलगा—गणेश—आता बारावीत शिकतो. संध्याकाळी येतो आणि मदत करतो.

“अण्णा, मीही वचन घेतलं आहे. मोठा झाल्यावर मीही हेच करणार. ”

मित्रांनो, पैसा कमावणं मोठेपण नाही. पैशाचा उपयोग करून पुण्य कमावणं हे खऱ्या अर्थाने मोठेपण आहे.

घरात मुलं असतील तर एक छोटा डबा ठेवा.

“₹१ ची पेटी. ”

दररोज ₹१ टाकायला सांगा. महिन्याला ₹३० होतील. त्या पैशातून एखाद्या भुकेल्याला जेवण द्या.

कारण तुमच्यासाठी ₹३० कदाचित किरकोळ खर्च असेल…

पण कोणासाठी तरी ते ३० दिवसांच्या अन्नासारखं असू शकतं.

एक संकल्प करा — किमान एका भुकेल्या व्यक्तीला अन्न द्या.

पैसा जाईल… पण पुण्य राहील.

टोपली रिकामी होईल… पण मन भरून जाईल.

लेखक : अज्ञात 

संकलन आणि प्रस्तुती : श्री मोहन निमोणकर

संपर्क – सिंहगडरोड, पुणे-५१ मो.  ८४४६३९५७१३.

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सुश्री सुनीला वैशंपायन 

 इंद्रधनुष्य 

☆ कहाणी सिद्धीविनायक मंदिराची –  लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – सुश्री सुनीला वैशंपायन ☆

अंबानीही रांगा लावतात ते सिद्धिविनायक मंदिर कुणी बांधलंय माहितीये_ इतिहास ऐकून रडू येईल!

आज कोट्यवधी भक्तांच्या पदरात सुख टाकणारं मुंबईचं सिद्धिविनायक मंदिर… एका अशा मराठी माऊलीने बांधलंय, जिला स्वतःला कधीच आई होता आलं नाही! 

१९ नोव्हेंबर १८०१ रोजी दादर-प्रभादेवीत _देऊबाई पाटील आणि लक्ष्मण विठू पाटील या सधन आगरी-कोळी दांपत्याने स्वतःच्या पैशाने हे मंदिर बांधलं. देऊबाईंना स्वतःला मूलबाळ नव्हतं. वांझोटी म्हणून समाजाने दिलेले टोमणे त्यांनी निमूटपणे सहन केले. पण, जे दुःख माझ्या वाट्याला आलं, ते इथल्या इतर कुणाच्याही वाट्याला येऊ नये, बाप्पाने प्रत्येकीची ओटी भरावी याच एका उदात्त हेतूने त्यांनी हे सिद्धिविनायकाचे मंदिर उभारले !

आज याच मंदिरात अंबानींपासून ते सुपरस्टार्सपर्यंत सगळेच अनवाणी पायाने रांगा लावतात. पण स्वतः मातृत्वाला पारख्या झालेल्या आणि कोट्यवधी लोकांना आशेचा किरण देणाऱ्या या मराठी माऊलीचा इतिहास मात्र कुठेतरी हरवलाय.

– – हा अंगावर काटा आणणारा इतिहास बाप्पाच्या प्रत्येक भक्तापर्यंत पोहोचलाच पाहिजे !

लेखक : अज्ञात 

प्रस्तुती : सुश्री सुनीला वैशंपायन 

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ “अग्निरूपेण संस्थिता…” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

भस्मासूराची राखरांगोळी करण्यासाठी हृदयात अग्निचा संचार व्हावा लागतो… आणि हा अग्नी प्रज्वलित व्हावा यासाठी मुखाने त्या अग्नीला आवाहन करावे लागते… मरणावर चालून जाताना एकाच वेळी हजारो मुखांतून ज्वाला माता की जय! असा जयकारा उच्चारला जातो… आणि उर्वरित कार्यभार अग्नी देवता तिच्या शिरावर घेते!

भारतीय सैन्यातील Gentlemen Warriors अर्थात सभ्य, सुसंस्कृत लढवय्ये अशी ख्याती असलेले डोग्रा सैनिक जेंव्हा सैनिकी कारवाईस निघतात, आनंदाचे क्षण साजरे करतात तेंव्हा त्यांची पहाडी गर्जना असते… ज्वाला माता की जय!

जळी, स्थळी, अग्नी आणि पाषाणी आपल्या देवता वास करतात! पाषाण कितीही कठीण असला तरी त्याच्यातून भावनांचा झरा प्रवाहित करण्याची मानवी मनांत शक्ती असते. आभाळातून बर्फ पडतो हे जरी खरं असलं तरी त्या बर्फाने मनातल्या शिवलिंगाचं दृश्य स्वरूप धारण केलं तर तो बर्फच शिवस्वरूप होऊन जातो! अग्नीचं तरी काय निराळं असतं… प्राणिसृष्टि सदैव सचेतन राखण्यासाठी जे चैतन्य आवश्यक असतं त्यासाठी अग्नीच कारणीभूत. अशावेळी या अग्नीची एक पुसटशी ज्वालासुद्धा देवता बनते!

अग्नी प्रज्वलित होण्यासाठी इंधनाची आवश्यकता असते हे कुणीही नाकारणार नाही, पण या इंधनाचा स्रोत, त्याची निर्मिती कुणीतरी करत असेलच… आणि निर्मितीचे पितृत्व निसर्गाच्या भाळी स्पष्टपणे गोंदवलेलं दिसतं!

सुमारे हजार वर्षांपूर्वी देवभूमी हिमाचल प्रदेशातील कांगडा जिल्ह्यातील एका पर्वताच्या पायथ्याशी एकाच वेळी नऊ ज्वाला प्रकटल्या असं इतिहास सांगतो… आणि हे उघड्या डोळ्यांना दिसतं… आणि स्पर्शाला जाणवतं!

भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि सामूहिक मानसशास्त्र यांच्यात मानवी मनाची शक्ती अजेय ठरते. एखाद्या घटनेचा अर्थ कसा लावायचा ते समूह ठरवतो… आणि त्याचा निर्णय शिरसावंद्य मानला पाहिजे, असा संकेत आहे!

भूगर्भातून वायू उत्सर्जित होत राहतो आणि त्याला अग्निचा स्पर्श घडल्यास त्यातून ज्योत उमलते हे साहजिकच. परंतु एवढ्या मोठ्या प्रदेशात, विशिष्ट ठिकाणी असं घडणं याला दैवी चमत्कार अशी संज्ञा प्राप्त होणंही काही आश्चर्याचं नाही.

मनातील भावनांच्या ज्योती मालवून टाकणं शक्य नसतं. भौतिक ज्योत फुंकून टाकता येते… पण इथं तर तेही शक्य झालेलं नाही आजवर. तरवारीच्या जोरावर तसं करूनही बघितलं गेलं… पण ज्योती आजही लवलवत आहेतच. भूगर्भ वायूतज्ज्ञ, शास्त्रज्ञ यांनी त्यांच्या परीने प्रयत्न करून पाहिले आहेत. किमान याक्षणापर्यंत तरी कुणाला स्रोत समजला नाही… ! असो.

मानवी बुद्धीच्या, आकलन शक्तीच्या पल्याड बरंच काही असतं. एखाद्या श्वानाला जो गंध जाणवतो तो विकसित मानवी घ्राणेंद्रिय टिपू शकत नाहीत… याचाच अर्थ आपल्याला मर्यादा आहेत आणि त्या मान्य करणे किंवा न करणे यावर सर्वसामान्य मानवी व्यवहाराचे काहीही अवलंबून नाही! यास्तव सामान्यत्वाचा छाप घेऊन जगणाऱ्यांनी चमत्कारांना नमस्कार करणे क्रमप्राप्तच असते.

जम्मू – काश्मीर, हिमाचल प्रदेश इत्यादी ठिकाणी डोग्रा नावाच्या समाजसमूहातून अत्यंत नीडर, कर्तव्यदक्ष, कणखर आणि त्याचवेळी सुसंस्कृत, सभ्य सैनिकही जन्म घेतात. त्यांच्या माध्यमातून भारत भूमीच्या पर्वतीय सीमा अभेद्य आहेत. या सैनिकांनी ज्वाला मातेला त्यांची रक्षक, पूज्य आणि स्मरणीय देवता मानली आहे. आणि याच भक्तीचा आधारे त्यांनी शक्तीची जोपासना केली आहे.

ज्वालामुखी, ज्वालाजी अशा विविध नावांनी प्रसिद्ध असलेल्या या क्षेत्राचा जीर्णोद्धार, विकास डोग्रा सैनिक मोठ्या आस्थेने करत असतात, हे लक्षणीय आहे!

अखेरीस, भारतभूमी देवता मानली असता तिची अशी पूजा बांधणे सर्वथा वंदनीय मानले पाहिजे!

सैनिक आहेत म्हणून देश आहे… आणि हे सैनिक जिथे माथा टेकवतात.. ते ठिकाण आपल्यालाही पूजनीय असावे!

यानिमित्ताने कर्तव्यं अन्वात्मा अर्थात मृत्यूआधी कर्तव्य पूर्ण करण्यास प्राधान्य देणारे डोग्रा सैनिक आणि व्याघ्रावर आरूढ ज्वालामाता यांना नमस्कार.. जय हिंद… जय हिंद की सेना!

(धरमशाला/धर्मशाला येथे स्थापित war memorial पाहण्यासारखे आहे. त्याचे अनुकरण महाराष्ट्रात व्हावे!)

(लेखात व्यक्त केलेल्या भावना माझ्या वैयक्तिक आहेत. हिमाचल प्रवासातून..) 

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री मोहन निमोणकर 

 इंद्रधनुष्य 

☆ “संतवाणी म्हणजे नेमकं काय ?? ” ☆ संकलन आणि प्रस्तुती – श्री मोहन निमोणकर ☆

प्रसिद्ध मुलाखतकार सुधीर गाडगीळ यांनी सांगितलेला हा एक अतिशय हृदयस्पर्शी प्रसंग आहे.

ते सांगतात—पुण्यातील मंडईत संतवाणीचा कार्यक्रम संपत आला होता. शेवटचा अभंग झाला होता. पेटी, तबला आवरले जात होते, कलाकार उठू लागले होते. भीमसेन जोशीही शांतपणे उभे राहून स्टेजवरून उतरण्याच्या तयारीत होते. सभागृहात “कार्यक्रम संपला” अशीच भावना होती.

तेवढ्यात, प्रेक्षकांमधून एक हमाल पुढे आला. साधा, घामेजलेला, काम करून आलेला. हात जोडून, थोड्या संकोचाने तो म्हणाला—

“जोशीबुवा… ‘तीर्थ विठ्ठल’ म्हणाल का?”

क्षणभर सगळे थांबले. कार्यक्रम संपलाच होता. साथीदारांनी वाद्यं आवरली होती. अशा वेळी अभंग म्हणणं म्हणजे पुन्हा सगळं उलगडणं. काहींच्या चेहऱ्यावर प्रश्नचिन्ह होतं.

पण भीमसेन जोशी थांबले.

त्या हमालाकडे नीट पाहिलं. त्याच्या चेहऱ्यावर आग्रह नव्हता, हट्ट नव्हता—फक्त भक्ती होती. जोशीबुवांनी क्षणाचाही विचार न करता मागे वळून म्हटलं,

“अहो, पेटी-तबला काढू नका… तीर्थ विठ्ठल म्हणूया. ”

… सगळे स्तब्ध झाले.

पुन्हा पेटी उघडली गेली. तबल्यावर हात बसला. आणि मग भीमसेन जोशींनी

“ तीर्थ विठ्ठल, क्षेत्र विठ्ठल…” सुरू केलं.

सुधीर गाडगीळ सांगतात— ‘ तो अभंग मैफिलीचा फाके एक भाग नव्हता.. तर तो करुणेचा, माणुसकीचा आणि भक्तीचा उद्गार होता. आवाजात विलक्षण आर्तता होती. जणू त्या हमालाच्या आयुष्याचं ओझं त्या स्वरांत उतरलं होतं. हमाल रडत उभा होता. प्रेक्षक नुसते ऐकत नव्हते— तर ते अनुभवत होते.

… अभंग संपल्यावर टाळ्या नव्हत्या. फक्त गहिरं मौन होतं.

गाडगीळ शेवटी म्हणतात—

“त्या दिवशी कळलं, भीमसेन जोशी हे मोठे गायक होतेच; पण त्याहून मोठं होतं त्यांचं मन. कार्यक्रम संपला होता, पण भक्ती संपलेली नव्हती—आणि जोशीबुवांनी ती ओळखली. ”

हा प्रसंग ‘ संतवाणी म्हणजे नेमकं काय ’ हे कायमचं समजावून जातो.

संकलन आणि प्रस्तुती : श्री मोहन निमोणकर

संपर्क – सिंहगडरोड, पुणे-५१ मो.  ८४४६३९५७१३.

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈