Tag: #मराठी-आलेख

विभावरी कुलकर्णी

 मनमंजुषेतून 

☆ माझ्या मनातील सल : एक न घडलेली भेट ☆ विभावरी कुलकर्णी ☆

आयुष्याच्या प्रवासात अनेक गोष्टी घडतात आणि अनेक घडायच्या राहून जातात. ज्या घडतात त्या आठवणींच्या कप्प्यात जमा होतात; पण ज्या राहून जातात, त्या मनात एक हलकीशी कळ आणि अस्वस्थता सोडून जातात. त्यालाच आपण ‘सल’ म्हणतो. नशिबाचा खेळ, वेळेचे गणित आणि स्वतःचा आळस किंवा दुर्लक्ष यामुळे अनेकदा आपण अशा काही क्षणांना मुकतो, ज्यांची भरपाई आयुष्यभरात कधीच होऊ शकत नाही. माझ्याही आयुष्यात असाच एक सल कायमचा घर करून राहिला आहे. महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्त्व, आमचे दैवत ‘भाई’ अर्थात पु. ल. देशपांडे यांची न घडलेली भेट.

‘पुलं’ हे नाव केवळ महाराष्ट्रासाठी एक लेखक, नाटककार किंवा कलाकार नाही, तर तो एक आनंदोत्सव होता. आमच्या पिढीचे बालपण आणि तारुण्य पुलंच्या समृद्ध लेखनाने, त्यांच्या निखळ विनोदाने आणि त्यांनी निर्माण केलेल्या जिवंत पात्रांनी नटलेले होते. ‘बटाट्याची चाळ’, ‘व्यक्ति आणि वल्ली’, ‘अपूर्वाई’ यांसारख्या कलाकृतींमधील माणसे वाचनात आली की मनातील सगळा ताण पळून जायचा. आजही निराशेच्या मनस्थितीत त्यांचे जादूचे लेखन वाचले किंवा ऐकले की, मनस्थिती बदलून जाते.

पुलंचे शब्द म्हणजे निव्वळ कागदावरची शाई नव्हती, तर तो मनाला तजेला देणारा आणि जगण्यावर प्रेम करायला शिकवणारा अमृतप्रवाह होता.

माझ्याबाबतीत सर्वात दुर्दैवाची आणि मनात टोचणारी गोष्ट म्हणजे, मी कित्येकदा त्यांच्या पुण्यातील घराच्या अगदी जवळून गेले आहे. त्यांच्या निवासस्थानाजवळून जाताना दरवेळी मनात यायचे, “आज आत जावे, भाईंना लांबून का होईना एकदा डोळे भरून पहावे, त्यांच्या चरणांना स्पर्श करावा. ” पण दरवेळी मनात एक संकोच आडवा यायचा. इतका मोठा माणूस, आपण अचानक कसे जायचे? किंवा “अरे, आजही वेळ घाईचा आहे, पुढच्या वेळी नक्की जाऊ, ” असा विचार करून मी तो बेत पुढे ढकलत राहिले.

“आज भेटू, उद्या भेटू” असे म्हणत दिवस निघून जात होते. घर अगदी जवळ असूनही आणि मनात अलोट प्रेम असूनही, केवळ ‘उद्या’वर ढकलण्याच्या वृत्तीमुळे ती भेट लांबणीवर पडत गेली. आणि मग एक दिवस ती दुर्दैवी बातमी आली… भाई हॉस्पिटल प्रयाग मध्ये एडमिट आहेत. हे खात्रीने सांगणारी व्यक्ती म्हणजे आमच्या वाड्यात राहणारी सख्खी शेजारीण, जी त्या हॉस्पिटल मध्ये नर्स म्हणून कार्यरत होती. तिथेही त्या दिवसात त्यांना बघायला आलोट गर्दी व्हायची. मोठे दिग्गज (पुढारी, नट, वक्ते) व सामान्य व्यक्ती ज्यांनी त्यांच्यावर प्रेम केले असे सगळेच दवाखान्यात गर्दी करायचे. आणि पुढच्या चार दिवसात ती पोकळी निर्माण करणारी बातमी आली, भाई आपल्याला सोडून गेले.

त्या दिवशी मला स्वतःचा खूप राग आला. मनात एक प्रचंड मोठी चूक घडल्याची जाणीव झाली. ज्या माणसाने आपल्या लेखनाने लाखो-करोडो लोकांच्या आयुष्यात आनंदाचे कारंजे फुलवले, ज्याच्या एका वाक्याने चेहऱ्यावर हसू फुलत होते, त्याला प्रत्यक्ष भेटण्याची, त्याच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची संधी माझ्या हातात होती; पण मी ती गमावली होती. ती न घडलेली भेट माझ्या मनावर असा एक कायमचा ओरखडा उमटवून गेली, जो आज इतक्या वर्षांनंतरही तसाच ताजा आहे.

आपण अनेकदा म्हणतो, “जाऊ दे, नशिबात नव्हते, आपला योग नव्हता. ” स्वतःचे समाधान करण्यासाठी किंवा मनाला समजावण्यासाठी हे शब्द ठीक आहेत; पण अंतरात्म्याला ठाऊक असते की, तिथे नशिबापेक्षा आपलाच हलगर्जी कारणीभूत होतो. ती रुखरुख आयुष्यभर मनात राहते. “माझ्याकडून असे कसे घडले? मी का नाही गेले? ” ही स्वतःला दिलेली दूषणे आणि हीच चूक पुन्हा पुन्हा आठवून होणारी घालमेल म्हणजेच हा सल.

पुण्यात त्यांच्या नावाचे एक उद्यान आहे. त्यांच्या साहित्यातील व सांस्कृतिक योगदानासाठी त्यांचे नाव या देखण्या उद्यानाला देऊन त्यांचा सन्मान केला आहे. त्या उद्यानात जेव्हा जाण्याचा प्रसंग येतो तेव्हा मनातील सल जाणवत राहतो 

पुलंच्या या न घडलेल्या भेटीने मला आयुष्याचा एक खूप मोठा धडा शिकवला. आपल्या जवळच्या, प्रिय किंवा आपण आदर करत असलेल्या माणसांना भेटण्यासाठी किंवा त्यांच्याबद्दल प्रेम व्यक्त करण्यासाठी ‘उद्या’ची वाट पाहायची नसते. कारण काळ कोणासाठीच थांबत नाही आणि निघून गेलेली वेळ किंवा माणूस कधीच परत येत नाही.

आजही जेव्हा जेव्हा मी पुलंचे पुस्तकाचे पान उघडते किंवा त्यांचे भाषण ऐकते, तेव्हा त्यांचा हसरा चेहरा डोळ्यांसमोर येतो आणि त्याच वेळी मनातील ती जुनी जखम पुन्हा ओली होते. घराच्या दारापर्यंत पोहोचूनही आत न जाण्याची ती चूक, ती न घडलेली भेट… हा माझ्या मनातील असा सल आहे, जो आयुष्यभर माझ्यासोबत राहील आणि मला वेळेचे अन् माणसांचे महत्त्व सातत्याने आठवून देत राहील.

© विभावरी कुलकर्णी

मेडिटेशन,हिलिंग मास्टर व समुपदेशक, संगितोपचारक.

सांगवी, पुणे

 – ८०८७८१०१९७

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री विश्वास देशपांडे

 मनमंजुषेतून 

☆ इंद्रायणी काठी… ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆

लहानपणी मला एक अभंग फार आवडायचा. त्यावेळी आजच्यासारखी गाणे ऐकण्यासाठी साधने नव्हती. कधी काळी रेडिओवर हा अभंग लागला की मी जीवाचे कान करून ऐकत असे. त्यावेळी त्या अभंगातला अर्थ फारसा कळत नसे. पण अभंगातील गोडवा आणि तळमळ मनाला स्पर्शून जात असे. तो अभंग होता जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचा–

चंदनाचे हात पाय ही चंदन, परिसा नाही हीन कोणी अंग

दीपालाही पाठी पोटी अंधकार, सर्वांगे साकर अवघी गोड

तुका म्हणे तैसा सज्जनापासून, पाहता अवगुण मिळेचिना ।।

सुमन कल्याणपूर यांनी आपल्या विलक्षण गोड आवाजात हा अभंग अजरामर केला आहे. आजही हा अभंग लागला की मी त्यात हरवून जातो. मग समोरचा माणूस माझ्याशी कितीही महत्वाचे बोलत असला तरी माझे त्याकडे लक्ष नसते. मग कधी कधी, “ अहो, मी काय म्हणतो? कुठे हरवलात? ” यासारखी वाक्ये ऐकण्याची मी तयारी ठेवतो. असो.

इंद्रायणीचा काठच सुपीक! जिथे तिच्या काठावर शेती, मळे बागबगीचे फुलले; तिथेच, त्याच काठावर विठ्ठल भक्तीचेही मळे फुलले. एक मळा फुलवला ज्ञानोबा माउलींनी आणि दुसरा तुकोबांनी. या मळ्यामध्ये विठ्ठल भक्तीचे अमाप पीक आले. आणि अवघ्या महाराष्ट्रातील जनता येथून विठ्ठल भक्तीचे बीज नेऊ लागली तरी ते कमी न होता उलट वाढतच गेले. इंद्रायणीच्या काठीच भागवत धर्माचा पाया रचला गेला. एकाने पाया रचला आणि दुसऱ्याने कळस.

ज्ञानदेवे रचिला पाया, तुका झालासे कळस ।।

दोघाही संतांच्या शिकवणुकीत विलक्षण साम्य. दोघानाही समाजातील दांभिकतेची चीड. दोघानाही सर्वसामान्यांच्या उद्धाराची तळमळ. भागवत धर्माच्या रत्नजडीत मुकुटात हे दोन अमुल्य हिरे जडवलेले आहेत. समाजातले वाईट, अमंगल नष्ट व्हावे हीच आस या दोघांच्या मनी. असे करताना समाजातील वाईट, दुष्ट व्यक्ती नष्ट होऊ नये तर त्यांची दुष्ट वृत्ती नष्ट व्हावी म्हणून दोघेही प्रयत्नशील. ज्ञानोबा आपल्या पसायदानात म्हणतात-

 जे खळांचीची व्यंकटी सांडो, तया सत्कर्मी रती वाढो ।

 भूता परस्परे पडो, मैत्र जीवांचे ।।

आणि तुकोबाराय म्हणतात, 

 मेणाहुनी मऊ आम्ही विष्णुदास, कठीण वज्रास भेदू ऐसे ।

 भले तरी देऊ कासेची लंगोटी, नाठाळाचे माथी हाणू काठी ।।

अशा या सर्व संतांच्या शिकवणुकीत साम्य आहे. असे म्हणतात की परमेश्वराला सर्वत्र जाता येत नाही, म्हणून त्याने आई निर्मिली. तसेच मी म्हणेन की परमेश्वराला सर्वाना समजावणे शक्य नव्हते, म्हणून त्याने संतांची निर्मिती केली. सर्व संतांचे हृदय हे आईचेच हृदय. मातेच्या ममतेने संतांनी समाजाचे पालन पोषण केले. माता प्रसंगी बालकाला रागावतेही पण ते त्याच्या हितासाठी. तसे तुकोबा कधी कधी कठोर झाले. पण ते समाजातील अंधश्रद्धा, रूढी, दुष्ट चालीरीती यावर प्रहार करताना. आणि त्या काळात अशा प्रकारे लोकांना समजावून सांगण्याची आवश्यकता होती. लोक आपले कर्तव्य विसरले होते, गुलामगिरीची वृत्ती अंगी भिनली होती, ढोंगीपणा, बुवाबाजी यासारख्या गोष्टीना ऊत आला होता. लोक देवाची खरी भक्ती विसरले होते आणि नवस सायास करू लागले होते. अशा वेळी ‘ नवसे पुत्र होती, तरी का करणे लागे पती ‘ यासारखे परखड बोल तुकोबांनीच समाजाला ऐकवले. दांभिकतेवर प्रहर करताना ते म्हणतात-कथा करोनिया दावी प्रेमकळा, अंतरी जिव्हाळा कुकर्माचा तुळसी खोवी कानी दर्भ खोवी शेंडी, लतिका धरी बोंडी नासिकाची ।

टिळे टोपी माळा देवाचे गबाळे, वागवी ओंगळे पोटासाठी

गोसाव्याच्या रूपे हेरी परनारी, तयाचे अंतरी कामलोभ ।

* 

कीर्तनाचे वेळी रडे, पडे, लोळे, प्रेमेविण डोळे गळताती

तुका म्हणे ऐसे भाषेचे महंत, त्यापाशी गोविंद नाही नाही ।

तुकोबांची दुसरी पत्नी आवली. कजाग आणि कर्कश मावली. आणि तुकोबा विठ्ठल भक्त. एवढेच आम्ही जाणतो फक्त. पण खरे म्हणजे असे नव्हते. आवली असेल कजाग आणि कर्कश पण तुकोबांवर तिचे अतिशय प्रेम. म्हणतात ना ज्या व्यक्तीवर आपले प्रेम असते त्या व्यक्तीवरच आपण रागावतो. ते जेवल्याशिवाय ती तोंडात अन्नाचा कणही घेत नसे. आणि तुकोबांची योग्यता ती जाणून होती.

घरामध्ये खायला काही नसायचे. मुलेबाळे, पत्नी उपाशी. अशा परिस्थितीत एखाद्याला आपल्या संसारासाठी थोडा स्वार्थ सुचला असता तर ते क्षम्यच होते. पण तुकोबांनी त्यांच्याकडे चालून येणारा नजराणा नाकारला. शिवरायांनी त्यांच्याबद्दल अतीव आदराने तो पाठवला होता. पण ‘ काय उणे आम्हां विठोबाचे पायी ‘ या भावनेतून तो नम्रपणे नाकारला. त्यांनी त्या नजराण्यावर तुळशीपत्र ठेवले आणि म्हटले-

सोने आणि माती, आम्हा समान हे चित्ती

तुका म्हणे आले, घरी वैकुंठ सगळे.

आणि त्यांनी त्या नजराणा घेऊन आलेल्या सरदारांबरोबर निरोप पाठवला, ‘ शिवाजीराजांना सांगा! तुम्ही स्वतः आमच्याहून थोर आहात. तुम्ही आहात म्हणून देहू गावावर परचक्र आलेले नाही. हाच नजराणा मोलाचा. आम्हाला द्रव्य काय करायचे? आम्हाला काय उणे आहे?

असे हे निरिच्छ तुकोबाराय. त्यांचे अभंग तरले कारण ते खऱ्या अर्थाने ‘अ-भंग’ होते. काळाच्या कसोटीवरही ते टिकून राहिले. ते अजरामर आहेत आणि राहतील. वर्षानुवर्षे समाजाला मार्गदर्शन करीत राहतील.

© श्री विश्वास देशपांडे

चाळीसगाव

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

बिल्वा शुभम् अकोलकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ ऊरुग्वे आणि ‘इंडियन काऊ’… माहिती संकलक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – बिल्वा शुभम् अकोलकर ☆

☆

उरुग्वे हा एक असा देश आहे, जिथे प्रत्येक व्यक्तीकडे सरासरी चार गायी आहेत, आणि कृषी क्षेत्रात तो जगात पहिल्या क्रमांकावर आहे!! हा फक्त ३३ लाख लोकसंख्येचा देश आहे आणि तिथे १ कोटी २० लाख गायी आहेत!

प्रत्येक गायीच्या कानात एक इलेक्ट्रॉनिक चिप बसवलेली आहे, ज्यामुळे प्रत्येक गाय कुठे आहे याचा मागोवा घेता येतो. एक शेतकरी कापणीच्या यंत्रामागे बसून काम करत असताना, दुसरा पिकाची आकडेवारी पाहण्यासाठी स्क्रीनवर डेटा जोडत असतो.

देशातील गोळा केलेल्या सर्व डेटाचा वापर करून प्रति चौरस मीटर पिकाचे विश्लेषण करतात. २००५ मध्ये, ३३ लाख लोकसंख्येचा हा देश ९० लाख लोकांसाठी अन्न उत्पादन करत होता, आणि आज तो २ कोटी ८० लाख लोकांसाठी अन्न उत्पादन करतो!

उरुग्वेच्या या यशस्वी कामगिरीमागे देश, शेतकरी आणि पशुपालकांचा अनेक दशकांचा अभ्यास आहे. संपूर्ण कृषी क्षेत्रावर देखरेख ठेवण्यासाठी ५०० कृषी अभियंत्यांना तैनात करण्यात आले आहे, आणि ते ड्रोन व उपग्रहांच्या साहाय्याने शेतकऱ्यांवर लक्ष ठेवतात. जेणेकरून ते विहित शेती पद्धतींचा अवलंब करत आहेत याची खात्री करता येते. म्हणजेच, देशाच्या अनेक पटींहून अधिक लोकसंख्येसाठी धान्य, दूध, दही, तूप आणि लोणी यांचे उत्पादन करणे.

सर्व धान्य, दूध, दही, तूप आणि लोणी यांची सहजपणे निर्यात केली जाते आणि प्रत्येक शेतकरी लाखो रुपये कमावतो. एका व्यक्तीचे किमान उत्पन्न दरमहा १, २५, ००० रुपये किंवा वार्षिक १, ९०, ००० डॉलर्स आहे!!

या देशाचे राष्ट्रीय चिन्ह सूर्य आहे, आणि प्रगतीची राष्ट्रीय चिन्हे गाय आणि घोडा आहेत! उरुग्वेमध्ये गाय मारल्यास तात्काळ मृत्युदंडाची शिक्षा आहे! या गायप्रेमी देशाचे अभिनंदन!!

सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ही सर्व जनावरे भारतीय वंशाची आहेत, ज्यांना तिथे ‘इंडियन काऊ’ म्हणून ओळखले जाते!!

☆

लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात 

प्रस्तुती :  बिल्वा शुभम् अकोलकर

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

डॉ. ज्योती गोडबोले 

 इंद्रधनुष्य 

☆ ‘ते‘ निळं फूल – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆

न्यूयॉर्कच्या कॅफेमध्ये गाजणारं ‘ते’ निळं फूल: आपल्या अंगणातल्या गोकर्णीची जागतिक भरारी

आपल्याला वाटतं की आपल्या मनाची एकाग्रता आणि स्मरणशक्ती ही फक्त प्रयत्नांवर किंवा नशिबावर अवलंबून असते? पण तसं नसतं एकाग्रता हा केवळ मनाचा खेळ नसून ते एक जैविक गणित आहे, जे निसर्गातील एका साध्या फुलाने सोडवता येऊ शकतं. आपण महागड्या बदाम आणि अक्रोडच्या मागे धावतो, पण खऱ्या शक्तीचा स्रोत आपल्या घरामागील अंगणात किंवा रानावनात दुर्लक्षित राहिला आहे.

**

न्यूयॉर्कमधील एका अतिशय आलिशान रेस्टॉरंटमध्ये तुम्ही बसला आहात. तुमच्यासमोर एक निळ्या रंगाचं पेय येतं, त्यात लिंबाच्या रसाचा एक थेंब पडताच त्याचा रंग जांभळा होतो. तिथले लोक याला ‘बटरफ्लाय पी’ (Butterfly Pea) म्हणतात आणि एका कपसाठी अनेक डॉलर्स मोजतात. पण हे तेच फूल आहे ज्याची भारतात शतकानुशतके ‘शंखपुष्पी’ नावाने ओळख आहे आणि आपण सगळे त्याला ‘गोकर्ण’ म्हणून ओळखतो.

**

ताज्या जागतिक ट्रेंड्सवर नजर टाकली, तर एक गोष्ट स्पष्ट होतेय की पाश्चात्य जग आता ‘फंक्शनल बेव्हरेजेस’ (Functional Beverages) कडे मोठ्या प्रमाणावर वळलं आहे. अमेरिकेच्या बाजारपेठेत सध्या ब्राह्मी आणि अश्वगंधा मिश्रित पेयांची लाट आली आहे. याच लाटेवर आता गोकर्णाचा चहा स्वार झाला आहे. पुढच्या दोन वर्षांत हे गोकर्णाचे फूल जागतिक स्तरावर एक ‘सुपरफूड’ म्हणून धुमाकूळ घालणार आहे.

**

गोकर्णाच्या चहाचा आता जागतिक बाजारपेठेने ‘लाईफस्टाईल ड्रिंक’ म्हणून स्वीकार केला आहे. भारतात मोठ्या प्रमाणावर उगवणारं हे फूल आता केवळ औषध राहिलेलं नाही. या फुलाच्या अर्कापासून बनवलेला चहा, सौंदर्य प्रसाधने आणि आरोग्यदायी पेये यांची मागणी युरोप आणि अमेरिकेत प्रचंड वाढली आहे.

या वाढत्या मागणीमुळे एक मोठी व्यापारी संधी निर्माण झाली आहे. केवळ या फुलाची शेतीच नाही, तर त्यातून अर्क काढणे (Extraction), सप्लिमेंट्स बनवणे आणि व्हॅल्यू-ॲडेड प्रॉडक्ट्स तयार करणे या क्षेत्रांत मोठी गुंतवणूक होत आहे. स्टार्टअप्ससाठी हे एक सुवर्णक्षेत्र ठरू पाहत आहे. ज्याप्रमाणे हळदीचं दूध ‘हळदी लॅटे’ होऊन जगात गाजलं, तसंच आता आपल्या अंगणात वाढणारे गोकर्ण ‘ब्लू टी’ किंवा ‘पर्पल मॅजिक’ म्हणून घराघरांत पोहोचत आहे.

**

आणि गोकर्णाची लागवड फार कठीण नाही हा अनुभव तुम्हालाही आला असेलच. बारा महिने हिरवीगार, भरपूर फुलं देणारी, थोडी मातीच्या ओलाव्याची माया मिळाल्यावर सुखाचा संसार थाटणारी वेल म्हणजे गोकर्णीची! एकदा ही वेल बागेत लावला की त्याची वाढ चक्क ‘ऑटॉ पायलट मोड’ वर होते. माळ्याकडून खत वगैरे अशी फारशी अपेक्षा नसते. वेळच्यावेळी फुलांनी बहरते आणि फुलपाखरांना आमंत्रण देते. तशी ही बहुप्रसवा म्हणावी अशी वनस्पती आहे. फुलागणिक एक शेंग उगवते. जरा उन्हाने तापली की शेंग फुटून पाच दहा बिया मातीत पडतात. थोड्याच दिवसात अंकुर येतात, ते आसपासच्या कोणत्याही दुसर्‍या झाडाच्या आधाराने वाढतात. असं साधं सोपं लाइफ सायकल फारच कमी बघायला मिळतं.

**

गोकर्णाला अपराजिता ब्लूबेल्व्हाइन, विष्णुकांता, ब्ल्यू-पी, बटरफ्लाय-पी आणि डार्वीन-पी अशा बर्‍याच नावानी ओळखलं जातं. पण ‘गाईच्या कानासारखी दिसणारे’ या अर्थाने गोकर्ण हेच नाव एकदम अर्थवाही वाटते.

**

गोष्ट अशी आहे की, आपल्याकडे असलेल्या खजिन्याची किंमत आपल्याला तेव्हाच कळते जेव्हा जग त्याचं कौतुक करायला लागतं. गोकर्ण हे केवळ एक फूल नसून ते मानसिक आरोग्यासाठीचं एक नैसर्गिक वरदान आहे. आजच्या धावपळीच्या युगात, जिथे प्रत्येक जण तणावाखाली आहे, तिथे हे निळं फूल मन:शांतीचा मार्ग दाखवत आहे.

**

ताज्या किंवा सुकवलेल्या गोकर्णाच्या पाकळ्या पाण्यात टाकल्या की निळ्या रंगाचा आरोग्यदायक चहा तयार होतो. हा चहा थंड किंवा गरम कसाही घ्या. गोडी आवश्यक असेल तर मध घाला, चव आणखी वाढवायची असेल तर लिंबू पिळून घ्या. या फुलांमध्ये अँथोसायनीन हे रसायन असते. अँथॉस म्हणजे फूल आणि सायनीन म्हणजे निळा -जांभळा रंग अशी या शब्दाची उत्पत्ती आहे. एक गंमतीदार वैशिष्ट्य असे की अँथोसायनीनचा रंग ज्या पाण्यात मिसळाल त्या पाण्याच्या pH प्रमाणे बदलतो. लिंबू पिळले की चहा अ‍ॅसीडीक होतो आणि नीळा चहाचा रंग गुलाबी होतो. पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा, हे फूल कितीही औषधी असलं तरी गंभीर आजारांच्या बाबतीत डॉक्टरांचा सल्ला घेणं नेहमीच हिताचं असतं. आरोग्य हीच खरी संपत्ती आहे आणि निसर्गाकडे या संपत्तीच्या अनेक चाव्या आहेत.

**

मग विचार करा, ज्या फुलाला आपण वर्षानुवर्षे केवळ देवाच्या पूजेत किंवा कुंपणावर पाहिलं, ते जागतिक बाजारात एक नवा ट्रेंड घडवू शकतं, ही कल्पनाच थक्क करणारी नाही का? आपल्या आजूबाजूला अशा कितीतरी वनस्पती असतील ज्यांच्याकडे आपण ‘फक्त एक गवत’ म्हणून पाहतोय, पण कदाचित त्या जगाचं पुढचं मोठं ‘इनोव्हेशन’ ठरू शकतील?

***

माहिती संग्राहक : अज्ञात

प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले 

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈

श्री अनिल वामोरकर

📖 वाचताना वेचलेले  📖

☆ “माय आहे रेऽऽ ती…” – लेखक – अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री अनिल वामोरकर

जेव्हा मी पावसातून भिजत घरी आलो.

बाबा ओरडले, “अरे गाढवा, छत्री का नेली नाहीस? “

बहीण म्हणाली, “आजारी पडल्यावरच मग ह्याला कळेल. “

आजोबा ओरडले, “पाऊस थांबेपर्यंत तुला थांबता नाही आले? एव्हढं भिजत यायची काय गरज होती? “

पण… आई माझे केस पुसत म्हणाली, “मूर्ख आहे हा पाऊस! माझा मुलगा घरी येईपर्यंत याला थांबायला काय झालं होतं? “

बाहेर मुसळधार पाऊस पडतोय. मी बाहेरुन आलेलो असतो. बाहेरच्या दाराच्या कोपऱ्यात भिजलेली छत्री ठेवतो आणि मागे वळतो. मधल्या दारात आई उभी असते, “उजव्या बाजूने पूर्ण भिजलायस. तिला उद्या घरी यायला सांग. मला भेटायचेय. “

मित्रांमधे खेळता खेळता उंबरठ्यावर बसलेल्या आपल्या आईला बघत तो दुडूदुडू धावत येतो आणि तिच्या कुशीत घुसतो.

“आई, तुझ्या पोटात येण्याआधी मी कुठे होतो गं? “

“तू ना.. कुठे बरं होतास? हां.. तू ना माझ्या स्वप्नात होतास. माझ्या डोळ्यात होतास. माझ्यातच माझ्यातला थेंब होतास. “

संध्याकाळची वेळ. गाडी चालवत घरी येतोय. समोर काचेवर पाऊस. बाहेर अंधार होत चाललाय. फोन वाजतो, “अरे कुठे आहेस? पाऊस पडतोय.. सावकाश ये.. लवकर ये.. मी वाट बघतेय. “

डोळ्यात निरांजनं घेऊन दारात वाट बघत उभी असलेली आई.

“गाढवा, अक्कल कधी येणारेय तुला? बाबा इथं मर मर मरतायत आणि तुला शिकवतायत, तर तू गणितात वीसपैकी दोन मार्क आणून मला न दाखवता पेपर फाडून टाकलास? तुला काय वाटलं, मला समजणार नाही? आयतं मिळतंय ना म्हणून हे सुचतेय. जा. स्टॅण्डवर जाऊन हमाली करून पाच रुपये कमवून आण. मग कळेल तुला कमावणं काय असतंय ते.

बाबा बोलत नाहीत म्हणून तुझी थेरं वाढलीत. पण आता नाही चालणारेय हे.

जोवर तू आपण होऊन बाबांना हे सांगत नाहीस तोवर तू उपाशी बसायचं.

काही मिळणार नाही तुला.

भूक लागली तर बाहेर जाऊन भीक मागून खा. पण घरातलं मी देणार नाही. “

रात्री न बोलता तसाच झोपलो. आई बाबा दोघंही बोलले नाहीत. दुसरे दिवशी सकाळी उठून बाबा ऑफिसला जायच्या वेळी धाडस करून त्यांना सांगितले. एक दणका पाठीत आणि एक गालावर बसला आणि न बोलता ते ताडताड निघून गेले.

आतून आई आली. पदराला हात पुसत होती. माझ्या रडक्या चेहऱ्याकडे बघत मला जवळ घेतले. केसातून हात फिरवत, “राजा, अभ्यास कर रे. अभ्यासाशिवाय काही खरं नाही रेऽऽ. अरे, बाबा एव्हढं कुणासाठी करतायत? आपल्यासाठी, तुझ्यासाठीच ना? मग, त्यांना बरं वाटायला तू अभ्यास करायला हवास. मार्क चांगले पाडायला हवेत. चल, आता रडणं बंद. आता अभ्यास करायचा आणि मार्क चांगले पाडायचे, हं. “

तोवर बाबा परत येतात, “जा, गाढवा. जा.. ते रडकं तोंड धुवून घे आणि जेवण कर. कालपासून ती पण उपाशीच आहे तुझ्यासाठी. “

पार्टीत बसलोय. वेळ झालाय. साडेबारा वाजलेत. पार्टी संपते. बाहेर येऊन मोबाईल बघतो. तेरा मिस कॉल्स. परत कॉल करायचं धाडस नसतं.

गाडी अंगणात आत घेतो. मधला लाईट सुरूच असतो. गाडीचा आवाज ऐकून दार उघडले जाते. पेंगुळल्या डोळ्यांनी, दिवसभराच्या शिणवट्याने थकलेली ती दारात. “अरे, किती फोन करायचे रे. काळजी वाटते. एक फोन घ्यायला काय होतंय रे. म्हातारं झाल्यावर कळेल तुम्हाला. चल, ये आता आत. आत कट्ट्यावर थंड ताक ठेवलेय ते पी आणि झोप. नंतर सकाळी ॲसिडिटी झाली म्हणून जेलुसिल खात बसशील… आणि आता हे जरा कमी कर. तूही पन्नाशी पार केलीयस आता. काळजी घे रे आता जरा स्वतःची. “

मुलाचं लग्न ठरलेलं. एक दिवस आईचा फोन, “येऊन जा. ” मी जातो. आई बाबा समोर बसवून घेतात आणि हातामधे एक पाकिट कोंबतात. मी उघडून बघतो. मुलाच्या नावाने अडीच लाखाचा चेक.

“आम्ही तुला काही दिले नाही. पण नातवाला देऊ शकतोय आज. हे त्याच्यासाठी. “

घराची थोडी दुरुस्ती करायचीय. पैसे असतात पण गंमत करायची म्हणून मी विचारतो, ” तुम्ही किती देणार? “

ताडकन् आई बोलते, “द्यायचं ते सगळं दिलेय. आता फक्त सईसाठीचे पाच लाख आहेत. ते मी मोडणार नाही. ते तिलाच तिचं लग्न ठरलं की देणार. इथे जे करायचेय ते तूच करायचेस. तुला एक पैसा देणार नाही. हां. पण कैरीचं लोणचं देणारेय. “

शनिवारी संध्याकाळी अंगणातल्या मारुतीसमोर भीमरुपी, रामरक्षा, करुणाष्टके म्हणून झाली की आम्हाला सगळ्यांना एकत्र बसवून मीठ मोहऱ्या ओवाळून टाकत ‘ईडापिडा टळो’ म्हणत दृष्ट काढणारी.. आई.

अशी आई असल्यावर आपल्याला दृष्ट लावायची कुणाची टाप आहे.

आणि

म्हणूनच आईचा दिवस वर्षातला फक्त एकच नसतो, तर सगळं आयुष्यच तिचं असतं. रोजचा दिवस तिचाच.

 

लेखक : अज्ञात

प्रस्तुती – श्री अनिल वामोरकर

अमरावती

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/ सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈

श्री तुकाराम दादा पाटील

विविधा 

☆ लहानपण, बालपण… ☆ प्रा तुकाराम दादा पाटील ☆

कशाचीच फिकीर नसते.

मजा असते सगळी, खेळण्यात,

मित्रांसोबत शिवारभर हुंदडण्यात,

निसर्गाच्या सानिध्यात.

छानछान खायला मिळतं. कोडकौतुक अमाप होतं, म्हणूनच लहानपण सगळ्यांनाच कायमच हवंहवंसं वाटत. पण त्याची मजा लुटता येण्यासाठी तुमच्या जवळ निसर्गाची आवड, मित्रपरिवार, घरच्यांचं पाठबळ, आणि तुमच्या तना मनातलं अमाप चैतन्य असावं लागतं. हे फार उशिरा म्हणजे बालपण निघून गेल्यावर कळतं. तेव्हा मन खट्टू होत. अपराधीपणाची भावना निर्माण होते मनात. एक छानशी संधी हकनाक हुकल्याची. तेव्हा कुठलाच पर्याय हातात नसतो… जुन्या आठवणीं आठवण्या शिवाय.

पण ज्यांनी आपलं बालपण घरच्यांचे पाठ शेकणारे धपाटे खाऊन ही मनसोक्त उपभोगलय, अनुभवलय ते भाग्यशाली ठरलेत.

कारण त्यांच्या जवळ आहे आठवणींचा जादुई पेटारा. तो उघडून ते कुठेही केव्हाही आपला स्वतःचा आनंदी कोश निर्माण करून तल्लीनतेने तेथे समधीस्त होऊन, गेल्या दिवसांच्या चित्रफितींचे अवलोकन करत असतात. अशा अनेकानेक चित्र फिती ज्यांच्या पोतडीत ठासून भरून ठेवल्या आहेत त्यांना एकांतवासाने कधीच छळले नाही. तर आनंदाचा पुनः प्रत्यय घेण्याची संधी वारंवार उपलब्ध करून दिली आहे. म्हणूनच आठवणीच्या इलाख्यातले हे मुसाफिर कायम हसतमुख राहून इतरांना ही हसमुख बनवण्यात तरबेज असतात.

प्रत्येकाला आपलं लहानपण आठवत असेल. त्यातला आपला मोलाचा वाटा त्यांच्यासाठी त्यांनी आपल्या काळजावर कोरून ठेवला असेल. त्यांच्यावर साठलेली वयाची धूळ जराशी झटकली की कुबेराला ही देता येणार नाही असा अविनाशी खजीना त्याच्या पुढ्यात अवतरतो.

मग त्यातला प्रत्येक दस्तऐवज त्याच्या गतकाळातील वैभवाला त्याच्या समोर प्रस्तुत करतो आणि आनंदी बनवून स्वप्नसश्रृष्टीची सफर घडवून आणतो. हे गतवैभव प्रत्यक्षात उपभोगता येणं दुरापास्त असलं तरी त्याला आठवून पंख लावून भुतकाळाची अविस्मरणीय सफर नक्कीच करता येते. म्हणूनच बालपणाला, लहानपणाला आपापल्या पासून कधीच दूर लोटून देवू नका. त्याच सतत चिंतन मनन तुम्हाला एक नवी ऊर्जा बहाल करून नवचैतन्य बहाल करील यात काही शंका नाही.

© प्रा. तुकाराम दादा पाटील

मुळचा पत्ता  –  मु.पो. भोसे  ता.मिरज  जि.सांगली

सध्या राॅयल रोहाना, जुना जकातनाका वाल्हेकरवाडी रोड चिंचवड पुणे ३३

दुरध्वनी – ९०७५६३४८२४, ९८२२०१८५२६

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

संध्या बेडेकर

 मनमंजुषेतून 

☆ “Reverse Counting…“ ☆ संध्या बेडेकर ☆

काल ताई कडे गेले होते. काहीही कारण नसताना, हक्काने जाण्यासाठी माझे एकमेव ठिकाण म्हणजे, माझ्या ताईचे घर. फोन करायची गरज नाही, काहीही संकोच न करता जाता येते. खरंतर ही माझ्यासाठी एक जमेची बाजू आहे.

“Count your blessings. ”

असं कोणी म्हंटल तर त्यात हे एक प्रमुख ‘blessing’ आहे. formalities नाही. मन हलकं करायला, काही सल्ला घ्यायला, काहीही न लपवता, रडायला, हसायला एक तरी हक्काची जागा असावी ना, ती माझ्या जवळ आहे. आजच्या जगात तर ही खूप मोठी जमेची बाजू आहे. नाही तर अकडून, आखडून जगून जगून थकायला होत. काय बोलायचे?? काय नाही?? याचे गणित मांडता मांडता घाबरायला होत. तसंही म्हणतातच ” नातं टिकवण्यासाठी गणित विषय कच्चाच असलेला बरा “. बरे असो.

काल भाऊजी खूप खुश होते. मी विचारलं आज काय विशेष?? खूप आनंदात दिसताय. ‘Sensex’ ने सत्तर हजार पार केले म्हणून का‌?? आज किती हजारांचा फायदा झाला तुम्हाला?

भाऊजी म्हणाले,  छे! ग!! आता ते सर्व मी काही करत नाही. आता दोनाचे चार करायला मी जात नाही. तसेच कोणाशी चार हात करायची पण आता हिम्मत नाही, म्हणण्यापेक्षा करायचे नाही. अशा कोणत्याही भानगडीत पडायचे नाही. हे मी ठरवलंय. वादविवादात पडायचेच नाही.

अग!! काल मला चालताना त्रास होत होता. आज सकाळी उठल्यावर अगदी व्यवस्थित चालता आले. आहे की नाही आनंदी रहायचे कारण. अग!! आता रोज सकाळी प्रत्त्येक अगांकडे लक्ष द्यावे लागते. इतके वर्ष यांच्या कडे लक्षच दिले नाही. सर्वांना गृहित धरले, आता चांगलाच बदला घेतायेत सगळे. मी पण काही कमी नाही. मी म्हणतो,  या! या!! मैदानात मी काही घाबरत नाही कोणाला??

आजकाल आनंदाची परिभाषा बदलली आहे ग.!! आता फक्त “अन्न, वस्त्र, निवारा आणि वायफाय ” एवढं मिळाले तरी खूप.. याच आवश्यक गोष्टी झाल्या आहेत.

झोप छान लागली, कार छान चालवली. जूना मित्र भेटला, फिरायला गेल्यावर चार ओळखीची माणसे भेटली. की तो दिवस आनंदात जातो.

आता ‘ Reverse counting ‘ सुरू झाले आहे ना.. तेंव्हा आता आयुष्याची व्याख्याच बदलली. ‘Priorities’ बदलल्या.

लहानपणी ‘ Reverse counting’ शिकताना १००, ९९, ९८ असं मोजत असू, पण आयुष्याचे तसे नाही ना. कोणता नंबर/ वर्ष /महिना / दिवस/वेळ आहे??? तो शेवटचा नंबर/ क्षण माहीत नाही.

म्हणून रोजचा दिवस उगवला की, अरे व्वा!!

‘Thank you God’ असं मी म्हणतो. आजचा दिवस काही तरी विशेष (चांगले) करायला देवाने दिला आहे. असं मी समजतो.

काल सकाळी फिरायला गेलो, तर ‘धुक’ (fog) होत. समोरचे काही स्पष्ट दिसत नव्हते. रस्त्याच्या त्या end वर काय आहे??? ते तर अजिबात दिसत नव्हते. रस्ता कुठे संपतोय??? हेही कळत नव्हते. तेंव्हा एक एक पाऊल पुढे टाकत गेलो, हळूहळू पूढचे दिसत गेले व मी चालत राहिलो..

आज धुक्याने एक गोष्ट शिकवली. खूप पूढचे दिसत नाही ना, तर मग जास्त विचार न करता एकेक पाऊल पुढे टाकावे. आता मी फक्त रोजच्या दिवसाचे ‘ planning’ करतो.

आयुष्यात प्रत्येक फेज मधे आपले ‘planning ‘ वेगळे असते. आता पुस्तकाचा शेवटचा चॅप्टर वाचायचा राहिला आहे. गोष्टींचा शेवट कसा होतो??? याकडे लक्ष आहे. मी आजकाल तीच पुस्तके वाचतो, ज्याचा शेवट हिंदी सिनेमा सारखा चांगलाच होईल, याची खात्री असते मला. जे होणार असेल ते होईल. पण गोष्ट तरी छान, आनंदी वाचावी नाही का??

” विनाकारण उदास खूपदा झालोय. आता विनाकारण आनंदी रहायला शिकतोय. ”

मागच्या वर्षीचा अनुभव खूप काही शिकवून गेला ग!! .

म्हणतात ना.

अनुभवाची एक ठोकर चांगल्या चांगल्या माणसांना सरळ करते.

हे बरोबर असले तरी,

“कोशिश ऐसे करनी चाहिए कि, हारते हारते भी कब जीत जाओ पता ही ना चले ।”

काल अजय म्हणाला,  बाबा सर्व गोष्टी ‘on line’ होतात. मग का बाहेर जाता तुम्ही??

मी म्हंटल,  अरे!! मला व्यवस्थित चालता फिरता येत. आपली काम करता येतात. स्कूटर चालवता येते. एकदा हे सर्व करण सोडलं, तर मात्र मग पुन्हा करता येणार नाही. तेंव्हा जाऊ दे मला. चार लोक भेटतात. बोलणं होतं. संपर्क राहतो. अरे! शेवटी चार माणसांचे महत्व नाकारता येत नाही. ते चार नेहमीच गरजेचे /महत्वाचे. नाही का??

ताई म्हणाली,  अग! आजकाल वेगळ्याच मोडमधे आहेत. आता सर्व ठिकाणी मला घेऊन जातात. काल बॅंकेत गेलो होतो.

परवा डॉक्टर कडे गेलो होतो. त्याला म्हणाले,  डॉक्टर साहेब, रात्री बेरात्री काही त्रास झाला, तर वेळेवर घेण्यासाठी काही औषध असेल का?? .

म्हणजे ‘first aid’ म्हणतात ना ते, द्या. अहो!! आम्हाला औषधांचे काही कळत नाही. वेळ सांगून येत नाही. आणि वेळेवर आम्हाला काहीही सुचणार नाही. हे पण नक्की. आम्ही दोघेच घरी असतो म्हणून विचारले.

मला भाऊजींचे कौतुक वाटले. आश्चर्य ही वाटले. जूने भाऊजी आठवले. त्यांचा नोकरीचा रूबाब, दबदबा आठवला. कोणाला त्यांच्या समोर बोलायची हिम्मत नव्हती. ताईला ही व्हायची नाही. भीती युक्त आदर होता सर्वांना.

मागच्या वर्षी एका आजारानंतर खूप बदलले भाऊजी. शरीरातील सर्व गाठी तर विरघळून गेल्याच. मनातील अहंकाराची, नोकरी तील पोझिशन ची गाठ तर पार नाहीशी झाली. आता बासरी सारखे आतुन पोकळ झालेत. आता एक वेगळेच व्यक्तिमत्त्व दिसतंय.

दहा चांगल्या गोष्टी कितीही वाचा, ऐका त्या लवकर समजत नाही. पण एक कठीण वेळ / अनुभव/ ठोकर उदाहरणासहित सर्व समजावून देते. आपला चेहरा, विचार, वागणे सर्व पार बदलते.

म्हणतात ना,

” अकड़ और अभिमान एक मानसिक बिमारी है। जिसका इलाज कुदरत और समय जरूर करते हैं ।”

भाऊजी म्हणाले,

अग! “चालता चालता कधी तरी ठेच लागणारच, जगायचं म्हंटल तर दुःख हे असणारच. ठेच लागणार म्हणून चालण सोडायचे का?? दुःखात ही आनंद शोधायचा.

भाऊजी पूढे म्हणाले,

काल मी माझ्या पायांना विचारले,

” काय रे?? इतके वर्ष माझा भार उचलून, चालून चालून थकला का तुम्ही??

पाय म्हणाले,

छे! छे! अजिबात नाही.

तू फक्त मनाने थकू नकोस. थोडे बदल कर. जे आवडतं ते कर. आयुष्यभर ‘perfection’ च्या मागे धावत राहिलास. आता मोकळेपणाने बिनधास्त जग. आम्ही आहोतच.”

So, Enjoy everyday as last day of life.

“प्रत्येक दिवस उत्सव म्हणून साजरा करा. ”

“जीवन एक पेन की भांति हैं।इंक खत्म हो उससे पहले अपनी कहानी लिख लो ।

लोग क्या कहेंगे???? ये सोचना बंद करो ।”

© संध्या बेडेकर 

वारजे, पुणे.  

7507340231

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री दिवाकर बुरसे

 मनमंजुषेतून 

☆ जीवनाचे नियम ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆

हे एक गंभीर चिंतन आहे. माझे नाही तर आजपर्यंतच्या अनेक संत माहात्म्यांनी, तत्वचिंतकांनी, विचारवंतांनी केलेले. मी केवळ त्यातले मला जे उमजले, ते माझ्या शब्दात मांडले आहे.

`“फोडिले भांडार, धन्याचा तो माल। मी तो हमाल, भारवाहू।।”* येवढीच माझी भूमिका.

 हे चिंतन थोडे दीर्घ वाटेल, नव्हे आहेच, पण वाचकांना प्रार्थना की त्यांनी थोडी कळ सोसून हे अंतापर्यंत वाचावे. मला विश्वास आहे, तुम्हाला ते निश्चित काही देऊन जाईल.

☆ जीवनाचे नियम ☆ 

☆

जीवन दिसते तेवढे सरळ नाही

वाटते तेवढे सोपेही नाही.

करतो काही, घडते काही

असे का? समजत नाही.

* 

नुसता त्रागा, चिडचीड होते

सारे आयुष्य यातच जाते!

याला काही उपाय आहे?

आहे, आहे, निश्चित आहे.

 *

जीवनाचे काही नियम आहेत.

ते समजून घ्यायला हवेत.

नियम बदलता येत नाहीत

तशा प्रयत्नांना यश नाही.

पण, जगायचे तर बदलायला हवे-

स्वतःला, नियमांना नव्हे!

आपल्या जीवनावर आपला अधिकार.

” तूच तुझ्या जीवनाचा शिल्पकार “

ज्यांना हे कळते, त्यांचे जीवन कृतार्थ होते!

 *

पेराल तरच उगवेल

म्हणून आधी पेरायला हवे.

खडकावर पेरून कसे चालेल?

सुपीक भूमीत रुजवायला हवे.

जे पेराल तेच उगवेल.

धोत्र्याला केशर कसे लागेल!

 *

आधी कष्ट मग फळ

कष्ट नाही ते निर्फळ.

केले तर सारे होते

न केले तर तसेच राहते.

 *

गमावण्यासाठी असायला हवे.

सापडण्यासाठी शोधायला हवे.

समजण्यासाठी विचारायला हवे.

कुणी सांगितले, तर ऐकायला हवे.

 *

मोती, रत्ने हवी असतील

तर सागरतळ गाठायला हवा.

किना-यावर बसणा-याला

माती, रेती, खारी हवा!

 *

अंधार आहे? दिवा घ्यावा.

अवघड वाट? आधार घ्यावा.

मागे कुणी यायला हवे?

आपण पुढे व्हायला हवे!

 *

देणे-घेणे व्यवहार आहे.

नुसते घेणे बेकार आहे.

देणारा दानशूर होतो.

नुसते घेणारा भिकार ठरतो!

 *

यश हवे? अपयश पचवा.

शांति हवी? कलह मिटवा.

एकी हवी? बेकी तोडा.

अंतराळ हवे? भूतल सोडा!

 *

येत नसेल? शिकायला हवे.

जमत नसेल? साधायला हवे.

घडवायचे असेल तर करायला हवे.

मरायचे नसेल तर जगायला हवे!

 *

इथे कर्म करायलाच हवे.

त्याखेरीज सुटकाच नव्हे.

कर्मात दोष असुदे काही,

निर्दोष कर्मे शक्य नाही.

त्यातील दोष तेव्हाच जळतील

जेव्हा कर्मे यशस्वी होतील!

 *

सार काय? असार काय?

याचा विचार व्हायला हवा.

मी कोण? कोठून आलो? जाणार कोठे?

याचा शोध घ्यायला हवा.

 *

कर्मासाठी काया दिली.

ज्ञानासाठी इंद्रिये दिली.

भवनांसाठी मन आहे.

निर्णय करणारी बुद्धी आहे.

जन्मसिद्ध हा ठेवा

अहंकार मात्र दूर ठेवा!

 *

दिसेल ते नासेल, रचेल ते खचेल.

चढेल ते पडेल, पडेल ते चढेल.

वाढेल ते मोडेल, येईल ते जाईल.

पसरेल ते आक्रसेल, जन्मेल ते मरेल.

 *

या स्वाभाविक नियमांच्या चौकटीत

आपले जीवन बसवायला शिका.

आनंदाने जगता जगता

आत्माराम विसरू नका!

 *

संशय नको, नाश पावाल.

विश्वास ठेवा, ज्ञानी व्हाल.

जेव्हा जग सोडून जाशील

सारे काही इथेच राहील.

आलास तसाच निघून जाशील

कीर्ति परिमल पसरत राहील!

🙏🏻

© श्री दिवाकर बुरसे

पुणे

संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

गौरी गाडेकर

 

 इंद्रधनुष्य 

☆ पोशाख… – माहिती संग्राहक / लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती : गौरी गाडेकर ☆

त्या रात्री घरी आल्या आल्या शिवाने भागूला एवढंच सांगितलं, “मला राजांचा पोशाख घालायचा मान मिळालाय. “आषाढ महिना होता आणि पन्हाळगडाभोवती सिद्दी जौहरचा वेढा पडून चार महिने उलटले होते. गडाखालच्या नेबापूर गावात वेढ्याची झळ रोज पोहोचायची. बाजारात मीठ मिळेनासं झालं होतं, वाटा बंद झाल्या होत्या, आणि गडावर अडकलेल्या राजांचं पुढे काय होणार, या काळजीने गावातल्या चुली मंदावल्या होत्या. शिवा न्हावी होता. गडावरच्या माणसांची हजामत करायला तो लहानपणापासून वर जायचा यायचा. गडाच्या चोरवाटा त्याला अंधारातसुद्धा ठाऊक होत्या. राजे गडावर अडकल्यापासून तर त्याच्या गडाच्या वाऱ्या वाढल्याच होत्या.

भागूने चुलीवरची भाकरी उलटवत विचारलं,

“पोशाख? कसला पोशाख? “

“ते सांगायचं नाही. राजांचं काम आहे. तू नको काळजी करू. मला जेवायला वाढ, मग जायचंय परत. ”

तो जेवायला बसला. भागूला त्या रात्री तो नेहमीपेक्षा वेगळा वाटत राहिला. जेवण झाल्यावर त्याने अंगणातल्या पावसात हातपाय धुतले, आतल्या खोलीत जाऊन धुवून ठेवलेले कपडे घातले, आणि रोजची घोंगडी खुंटीवरून काढता काढता थांबला.

“राहू दे. पावसात भिजंल. “

मग तो झोपलेल्या पोरांजवळ गेला. बराच वेळ त्यांच्याकडे बघत उभा राहिला. धाकट्याच्या अंगावरचं पांघरूण त्याने सारखं केलं, आणि तो दाराकडे वळला. भागू दारापर्यंत आली.

“परत केव्हा याल? “

“काम झालं की. पोरं उठली की सांग, बाप राजांच्या कामाला गेलाय. “

“पाऊस लई आहे. जपून जावा. “

“भागू, ” दारातून बाहेर पडता पडता तो थांबला, “राजांचा पोशाख अंगावर चढला ना, की न्हावी राहत नाही माणूस. राजा होतो. आठवण ठेव. “

एवढं बोलून तो अंधारात दिसेनासा झाला. भागूला त्या वाक्याचा अर्थ तेव्हा कळला नाही. तो कळायला पुढचे दोन दिवस जावे लागले.

ती रात्र गावाने पावसाचा धुमाकूळ ऐकण्यात काढली. गुरुपौर्णिमेची रात्र होती, पण चंद्र ढगांआड होता आणि विजा गडावर कोसळत होत्या. पहाटेच्या सुमारास खालच्या वाटेने घोड्यांच्या टापा गेल्याचं कुणाकुणाला ऐकू आलं. सकाळी बातमी गावात उतरली आणि गाव हरखून गेलं. राजे निसटले. वेढ्यातून, पालखीत बसून, विशाळगडाकडे. सिद्दीच्या छावणीत धावपळ उडाली होती.

दुपारी दुसरी बातमी आली. सिद्दीच्या घोडेस्वारांनी एक पालखी पकडली होती आणि पालखीत राजे सापडले होते. गाव सुन्न झालं. पण संध्याकाळी तिसरी बातमी आली आणि गावाचा जीव भांड्यात पडला. पकडलेल्या पालखीतला राजा खोटा निघाला. खरे राजे केव्हाच पुढे निघून गेले होते. सिद्दीची माणसं एकमेकांची तोंडं बघत राहिली.

शिवा त्या दिवशी घरी आला नाही. गडाची वाट बंदच होती, म्हणून भागूने स्वतःची समजूत घातली. पण रात्री तिला झोप लागली नाही. दारातलं ते वाक्य परत परत आठवत होतं आणि छातीत धडधडत होतं. अंधारात देवाच्या कोनाड्याकडे बघून ती पुटपुटली, देवा, ते सोंग करणारा कुणी का असंना, त्याला वाचव.

गावात कुणीतरी हसून म्हणालं, कुणी केलं असंल रं हे सोंग? आणि भागूच्या हातातलं भांडं खाली पडलं.

तिला दारातलं वाक्य आठवलं. राजांचा पोशाख अंगावर चढला ना, की न्हावी राहत नाही माणूस. राजा होतो. आणि तिला स्वतःची रात्रीची प्रार्थनाही आठवली. ते सोंग करणारा कुणी का असंना. कुणी का असंना म्हणजे कोण? कुणाचा तरी धनी, कुणाचा तरी बाप.

चौथी बातमी यायला दुसरा दिवस उजाडावा लागला. पकडलेल्या खोट्या राजाला सिद्दी जौहरसमोर उभं केलं होतं. राजांना पाहिलेल्या फाजलखानाने जवळून बघताच ओळखलं, हा शिवाजी नाही. मग विचारपूस झाली आणि खरं बाहेर आलं. हा तर गडाखालचा हजामत करणारा न्हावी. सिद्दीने विचारलं, मरण समोर दिसत असताना हे सोंग का केलंस? आणि पोशाखातल्या शिवाने ताठ मानेने उत्तर दिलं होतं,

“माझ्या राजासाठी. आणि मरणाचं म्हणशील, तर शिवाजी म्हणून मरण्याचा मान पुन्हा कुणाला मिळणार? “

तलवार चालली तेव्हा म्हणे त्याच्या चेहऱ्यावरचं हसू तसंच होतं.

भागूने ती बातमी ऐकली आणि ती दारातून आत गेली. खुंटीवर त्याची घोंगडी तशीच होती. पावसात भिजंल म्हणून मागे ठेवलेली. तिने ती छातीशी धरली आणि त्या रात्री पहिल्यांदा ती रडली. गळ्यात हुंदका होता पण तोंडातून एकच वाक्य येत होतं. मान मिळालाय म्हणाला होता. मान मिळालाय म्हणाला होता.

त्याच सुमारास घोडखिंडीत बाजीप्रभू देशपांडे खर्ची पडल्याची बातमीही आली. गाव म्हणालं, खिंडीत देशपांडे पडले आणि गडाखाली आपला शिवा.

पावसाळा सरला. तह झाला आणि वेढा उठला. आणि एके दिवशी नेबापूरच्या वेशीत राजगडाहून जासूद आला. शिवा काशीदच्या घराचा शोध घेत तो दारात उभा राहिला आणि म्हणाला,

“राजांनी बोलावलं आहे. सन्मानाने. पालखी धाडली आहे. “

भागू पोरांना घेऊन राजगडावर गेली. दरबार भरला होता. सरदार, कारभारी, मानकरी. एवढ्या मोठ्या माणसांसमोर भागू खाली मान घालून उभी होती आणि तिच्या हातात एक गाठोडं होतं. राजांनी तिला जवळ बोलावलं. इनामाचा कागद पुढे आला. जमीन आणि वर्षासन.

भागूने कागदाला हात लावला नाही.

“इनाम नगं महाराज. पोरं कष्टानं वाढवीन. एकच इचारायचं होतं.”

दरबार शांत झाला. राजांनी मान वर केली.

“त्या रात्री… पोशाख शोभला व्हता ना माझ्या धन्याला? “

क्षणभर कुणीच काही बोललं नाही. आणि मग सगळ्या दरबाराच्या देखत राजे बैठकीवरून उठले, खाली आले, आणि ज्या राजासमोर मोठमोठे सरदार मुजरा करून धन्य व्हायचे, तो राजा शिवा काशीदच्या विधवेसमोर मस्तक लववून उभा राहिला.

उत्तर मिळालं होतं. भागूने गाठोडं उघडलं. आत शिवाची घोंगडी होती.

“ही घ्या महाराज. माझ्या धन्याची. तुमचा पोशाख त्याने नेला, त्याची घोंगडी तुम्ही ठेवा. स्वराज्यात राहू दे ती. “

राजांनी ती घोंगडी दोन्ही हातांनी घेतली, आणि म्हणे पुढची कित्येक वर्षं ती राजगडावर राजांच्या शेजघरात होती.

 

माहिती संग्राहक / लेखक : अज्ञात 

प्रस्तुती : गौरी गाडेकर

संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.

फोन नं. 9820206306

≈संस्थापक  संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈