(संस्कारधानी जबलपुर के हमारी वरिष्ठतम पीढ़ी के साहित्यकार गुरुवर आचार्य भगवत दुबे जी को सादर चरण स्पर्श । वे आज भी हमारी उंगलियां थामकर अपने अनुभव की विरासत हमसे समय-समय पर साझा करते रहते हैं। इस पीढ़ी ने अपना सारा जीवन साहित्य सेवा में अर्पित कर दिया है।सीमित शब्दों में आपकी उपलब्धियों का उल्लेख अकल्पनीय है। आचार्य भगवत दुबे जी के व्यक्तित्व एवं कृतित्व की विस्तृत जानकारी के लिए कृपया इस लिंक पर क्लिक करें 👉 ☆ हिन्दी साहित्य – आलेख – ☆ आचार्य भगवत दुबे – व्यक्तित्व और कृतित्व ☆.आप निश्चित ही हमारे आदर्श हैं और प्रेरणा स्त्रोत हैं। हमारे विशेष अनुरोध पर आपने अपना साहित्य हमारे प्रबुद्ध पाठकों से साझा करना सहर्ष स्वीकार किया है। अब आप आचार्य जी की रचनाएँ प्रत्येक मंगलवार को आत्मसात कर सकें गे।
इस सप्ताह से प्रस्तुत हैं “चिंतन के चौपाल” के विचारणीय मुक्तक।)
साप्ताहिक स्तम्भ – ☆ कादम्बरी # 113 – मुक्तक – चिंतन के चौपाल – 16 ☆ आचार्य भगवत दुबे
(प्रतिष्ठित साहित्यकार श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ जी के साप्ताहिक स्तम्भ – “विवेक साहित्य ” में हम श्री विवेक जी की चुनिन्दा रचनाएँ आप तक पहुंचाने का प्रयास करते हैं। श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र जी, मुख्यअभियंता सिविल (म प्र पूर्व क्षेत्र विद्युत् वितरण कंपनी , जबलपुर ) से सेवानिवृत्त हैं। तकनीकी पृष्ठभूमि के साथ ही उन्हें साहित्यिक अभिरुचि विरासत में मिली है। आपको वैचारिक व सामाजिक लेखन हेतु अनेक पुरस्कारो से सम्मानित किया जा चुका है।आज प्रस्तुत है एक भावप्रवण कविता – “शख्सियत” ।)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ – विवेक सहित्य # ३६३ ☆
कविता – शख्सियत श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ☆
संस्कारधानी के सुप्रसिद्ध एवं सजग अग्रज साहित्यकार श्री मनोज कुमार शुक्ल “मनोज” जी के साप्ताहिक स्तम्भ “मनोज साहित्य” में आज प्रस्तुत है “मनोज के दोहे”। आप प्रत्येक मंगलवार को आपकी भावप्रवण रचनाएँ आत्मसात कर सकेंगे।
(संस्कारधानी जबलपुर की श्रीमति सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’ जी की लघुकथाओं, कविता /गीत का अपना संसार है। साप्ताहिक स्तम्भ – श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य शृंखला में आज प्रस्तुत है सामाजिक विमर्श पर आधारित विचारणीय लघुकथा “दूसरा छोर”।)
☆ श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य # 236 ☆
🌻लघुकथा 🪢दूसरा छोर🪢
प्रीत की रीत निभाते मेघा सदैव उत्साहित रहती। सभी त्यौहारों को जी भर कर जी लेना चाहती थी। तीन बहनों में बड़ी, नाक नक्श तीखे, परन्तु रंग साँवला।
माँ तो तीनों बेटियों को राजकुमारी बना कर रखना चाहती। परन्तु बहनों का आपसी मेलजोल नहीं, क्योंकि दो एक साथ सुंदर नकचढ़ी जो थी।
मेघा पूरा ध्यान पढाई में लगा कर एक प्राईवेट कंपनी में जाँब करने लगी। बहनों का रुखापन उसे ह्रदय से रुला देता।
रिमझिम बारिश बालकनी से झाँकते मेघा को आवाज आई—
मेघा आओ – – आज भैया मुझे फिर से सता रहा है। मैने इसे बाँध रखा है बस दूसरा छोर आप पकड़ लिजिये। कही फिर से भाग न जाए।
हँसी ठिठोली से भरी मेघा सकुचाती आई अपनी सहेली के पास, सुरभि ने भैया की एक हाथ चुनरी से तो दूसरा छोर मेघा को बाँध दिया प्यार दूलार और नेह से बोली–रक्षाबंधन के बाद उपहार में मैने आपको माँग लिया है। मेघा भी लाज से दूसरे छोर में बँधती चली गई।
(श्री राकेश कुमार जी भारतीय स्टेट बैंक से 37 वर्ष सेवा के उपरांत वरिष्ठ अधिकारी के पद पर मुंबई से 2016 में सेवानिवृत। बैंक की सेवा में मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र, छत्तीसगढ़, राजस्थान के विभिन्न शहरों और वहाँ की संस्कृति को करीब से देखने का अवसर मिला। उनके आत्मकथ्य स्वरुप – “संभवतः मेरी रचनाएँ मेरी स्मृतियों और अनुभवों का लेखा जोखा है।” आज प्रस्तुत है आलेख की शृंखला – “देश -परदेश ” की अगली कड़ी।)
☆ आलेख # 142 ☆ देश-परदेश – बिल्ली मौसी ☆ श्री राकेश कुमार ☆
अभी पांच अगस्त को श्वान घसीटी दिवस था, अब ये बिल्ली दिवस भी आ गया है। पश्चिम ने क्या नए त्यौहार बना दिए हैं। हमारे यहां तो घर में बिल्ली प्रवेश कर ले, तो उसे डंडा दिखा कर भगा दिया जाता है, उसके बाद वहां हाइजीन के कारण सफाई की जाती है।
देखा जाय तो बिल्ली का प्रयोग मुहावरों में खूब किया गया है, बिल्ली के भाग्य से छींका टूटना, खिसियानी बिल्ली खंबा नोचे आदि। बचपन में बिल्ली छाप जूते की पॉलिश से जूते चमकाए जाते थे। बिल्ली के परिवार से ही जंगल का राजा आता है। ऐसा हमारी प्राचीन कहानियों में लिखा हुआ मिलता है।
पश्चिम ने तो स्त्रीयों की सुंदरता नापने के लिए ” बिल्ली चाल” को एक पैमाना तक बना दिया हैं। हमारे यहां चोर बिल्ली चाल से अपना काम करते हैं। हमारे यहां तो “हिरणी जैसी चाल” या “हिरणी जैसी आंखों” से ही खूबसूरती आंकी जाती है। क्रूर महिलाओं की तुलना बिल्ली से अवश्य की जाती है।
हमारा देश भी अब बदल गया है। बिल्ली पालना, कुत्ते पालना के बाद अमीरों का सबसे बड़ा शौक बन चुका है। पहले बिल्लियां पाली नहीं जाती थी, इधर उधर घूम कर अपना जीवन व्यतीत कर लेती थी। अब तो इनके पालनहार घर में पूरी व्यवस्था करते हैं। इनके लिए एक अलग कमरा और स्नानगृह भी होता है। उनको भी जीवन में निजता की आवश्यकता होती है।
बड़े स्टोर्स में बिल्लियों के सामान का अलग काउंटर होता है। इनके गर्मी, सर्दी के अलग अलग वस्त्र भी उपलब्ध होते हैं। विदेश में तो इनके लिए बेकरी भी अलग से होती हैं।
हम मानवों ने तो बिल्लियों में रंग भेद की भावना कर दी है। सुनहरे रंग की बिल्ली संपन्नता लाती है। काली बिल्ली को अशुभ माना जाता है। बिल्ली अगर रास्ता काट जाए, तो हम लोग रास्ता ही बदल लेते हैं।
☆ माझी जडणघडण…गृहिणी – भाग – ५३ ☆ सौ राधिका भांडारकर ☆
(सौजन्य : न्यूज स्टोरी टुडे, संपर्क : ९८६९४८४८००)
गृहिणी
संसार म्हणजे परिकथा नव्हे. ते एक भरभक्कम चॅलेंज आहे. आव्हानच आहे. एका साहित्यिक कुटुंबातून सधन शेतकरी कुटुंबातली माझी वाटचाल तशी बहुरूपीच होती. मनोरंजकही होती. आत्तापर्यंतचे माझे शेतीविषयक ज्ञान हे केवळ भौगोलिक होते. त्या पाठीमागची मेहनत, तळमळ, सिद्धता, मानसिक चढ-उतार जवळून अनुभवताना मी वेळोवेळी थक्क होत होते. आतापर्यंत पाऊस म्हणजे न सुकणारे कपडे, रस्त्यात साचलेली तळी, छत्री रेनकोट आणि आनंदाने मुक्त भिजणे याच व्याख्येत होता पण पाऊस म्हणजे जीवन आणि आस्मानी सुलतानीमुळे बळीराजाची होणारी तगमग जेव्हा मी प्रत्यक्ष अनुभवू लागले तेव्हा पाऊस या संज्ञेतला जीवनावश्यक अर्थ कळू लागला. आभाळ भरून आलं की आई गच्चीवर जाऊन ढगांना साकडं घालत, ”पड रे बाबा! इतकं सारं पेरलंय उगवू दे. ”
कधी मनासारखा पाऊस कोसळायचाही तर कधी अंधारलेलं आभाळ क्षणात मोकळ व्हायचं. एखादी हलकी सर येऊन जायची. अशावेळी त्या नाराजीने म्हणायच्या “हा कसला पाऊस? नुसतं फडकं पडलं! ” सुरुवातीला मला “फडकं पडलं” याचा अर्थच लागायचा नाही. नंतर कळलं असा एकसरी पाऊस म्हणजे बिनकामाचा, एखाद्या लहानशा फडक्या सारखाच.
शेतीचा पसारा म्हणजे काय हेही मी अनुभवत होते. घरात धान्याच्या गोण्या लावलेल्या असत. मोठ मोठ्या पत्र्यांच्या कोठ्यांतून निवडलेलं, न निवडलेलं, चाळलेलं, न चाळलेलं असं धान्य भरलेलं असायचं. बायांच्या मदतीने आईंचं सतत निवडणं, भरडणं, पाखडणं, वाळवणं, उपसणं, भरणं चालूच असायचं. शेतातून सुकवून आलेली तूर मूग तेल लावून भिजवायची, वाळवायची. उखळीत अलगद त्यावर घाव घालून उपसायची आणि पाखडून त्याची डाळ बनवायची. शेंगा फोडून त्यातून शेंगदाणे काढायचे. एक ना दोन अनेक कामं. खरं म्हणजे हा एक मोठा गृह उद्योगच वाटायचा मला आणि तो फार आनंदाने पार पडत असायचा. हे सारं करणाऱ्या बायांचं एकमेकातलं बोलणं मला फार आवडायचं. उखळ, मुसळ, जातं, सुपं यांच्याशी त्यांचं नातं जमलेलं असायचं. गावभर घडणाऱ्या गोष्टी अशावेळी त्यांच्या बोलण्यात असायच्या. त्यांच्या भाषेतला गोडवा ठसका औरच होता.
“आई बाई नडणी कानबाई घडणी”
“ईसगाव तिसगाव भिकारीने चाईसगाव” “भरमना भोपया चारी पाय मोकया” त्यांच्या बोलण्यात जागोजाग अशा म्हणी पेरलेल्या असायच्या. मला बऱ्याच वेळा अर्थ लागायचे नाहीत मग मी त्यांनाच विचारायची. ही एवढी शहरात राहणारी, शिकलेली बाय आपल्याला अर्थ विचारते याचंच त्यांना कौतुक वाटायचं.
आईचं आणि त्यांचं एक गोड नातं होतं. काम वेळेत व्हावं म्हणून आईंचं रागावणं, दटावणं असायचं आणि त्याच वेळी एखादीला त्या म्हणत, “कलाबाई जानं शे का तुले? जाय मग. काले करजो. ” नकळतच मी सगळं टिपत होते. माझ्यासाठी हे सगळं जगच खूप वेगळं होतं.
आमच्याकडे विमल नावाची एक बाई यायची. तिला “मेळवाली म्हणायचे. ” म्हणजे शेतीच्या कामासाठी लागणाऱ्या मजुर बायका ती गोळा करायची. त्यांना काम द्यायची. थोडक्यात ती ठेकेदार होती.
तकतकीत कृष्णकांती, मध्यम उंची, घट्ट नेसलेलं लुगडं, तशी भरदार पण अगदी बारीक लवचिक कंबर, हातभर बांगड्या पायात जड चांदीचे तोडे.. अशी विमल म्हणजे मला एखाद्या कलात्मक मराठी चित्रपटातील नायिकाच वाटायची.
सकाळची वेळ असायची. आबा (माझे सासरे) बंगळीवर (झोपाळा) बसलेले असायचे. विमल दाराच्या चौकटीत उंबरठ्यावर उभी असायची. इतक्या अंतरावरून त्यांचा संवाद चालायचा.
“ येव बाई विमल”
“ हाव आबा “
आज कितल्या बाया लागवशे? कपाशी येचनी शेना? ”
“पंधरा एक बाया लागतील आबा. ”
“ पंधरा जास्त वहीतना. दहा पुरे. ”
“नाही ना आबा. वावर आज पुरं नाही वहाउ आख्खो. कालदिन जानं पडीन. ” विमलच्या डोळ्यात विलक्षण चमक असायची. थोडं थांबून ती आबांना म्हणाली.
“ आबा बाया नाही म्हनी राहीनात. त्यास्नी रोज वाढई द्या. समदादूर बायांना रोज वाढेलशे. पंधरा रुपया नाही पुरत. ”
“बरं देखसुत पगारना दिन. तू कामतर पुरं कर. ”
“नाही आबा. बाया नाय म्हनत”
मग थोड्या घासाघासी नंतर जे हवं ते साध्य झाल्यावर विमल परतायची. त्या क्षणी विमल मला एक समर्थ स्त्री वाटायची. तिच्या क्षेत्रातील ती नंबर वन वाटायची. काहीशी धूर्त, धोरणी आणि चतुर. तेव्हा जाणवायचं स्त्रीचं कर्तुत्व हे काही शिक्षण, पदव्यानेच नाही सिद्ध होत. त्या त्या क्षेत्रातील सखोल ज्ञान, नेतृत्व, गरज, एम्प्लॉयर आणि एम्प्लॉयी मधला एक दुवा सामर्थ्याने सांभाळणं हेच कौशल्यअसतं. विमल मध्ये हे गुण उपजतच असावेत. विमल आमच्या घरातल्या बहुतेक सर्व कार्यात सहभागी असायची. आमची दोघींची हळूहळू मैत्री होऊ लागली होती. आमच्या खूप गप्पा रंगायच्या. मग शेवटी ती म्हणायची,
“काय वहिनीबाय? मजा घेई राह्यले माझी”? मनमोकळी हसायची. माझी मासळी खाण्याची आवड समजून ती कधीकधी माझ्यासाठी नदीतल्या मास्यांचे लालभडक कालवणही प्रेमाने घेउन यायची.
छान स्नेहसंबध जुळत होते. नणंदाशी दीरांशी, परिवारातले चुलत, आतेमामे सार्यांशीच. खूपवेळा मला परिवारातल्या एकेका व्यक्तीबद्दल कुतुहल वाटायचे.
तरीसुद्धा “आहे मनोहर तरी गमते उदास मजला” याचा अर्थ मनाला भिडत होता. बँक ऑफ इंडियात मी अजून राजीनामा दिला नव्हता पण “विदाऊट पेवर” किती दिवस रजा घेणार? शिवाय अमळनेरला अथवा जवळपास कुठेच बँक ऑफ इंडियाची शाखा नव्हती. भविष्यात होण्याची शक्यताही अधांतरीच होती. कधीतरी मला राजीनामा द्यावा लागणारच होता. मग पुढे काय? ..
“सुनबाई, वहिनीबाई” ही नव्याने मिळालेली बिरुदं अगदी मोरपिसासारखी असली तरी जीवनभर मी याच भावनिकतेत तरंगत राहू शकेन का हे प्रश्नचिन्ह दिवसेंदिवस मोठं होत होतं. या सगळ्या वातावरणात अदृश्यपणे मी माझं जगणं शोधत होते. हे जग कितीही चांगलं असलं तरी माझ्यासाठी ते पुरेसं नव्हतं. रोमँटिक या शब्दाभोवती मी थांबले होते. “रोमँटिक आयुष्य” म्हणजे नक्की काय हे कळत नव्हतं. उंबरठ्यात नवऱ्याची वाट पाहणारी आणि नवऱ्याने केळीच्या पानात गुंडाळलेला गजरा केसात माळल्यावर सुखावणारी या चौकटीतली ओळख मला नक्कीच नको होती.
मला माझे ऑफिस आठवायचे. माझा सोशल ग्रुप आठवायचा. नऊ आठ च्या गाडीची आठवण यायची. अगदी साधना बरोबर एखाद्या भटक्या संध्याकाळी मोकॅम्बो मध्ये खाल्लेल्या चिकन लिव्हर मसाल्याची तोंडाला पाणी सुटणारी आठवण व्हायची. अंजू बरोबरचे भटकणे आठवायचे. हँडलूम हाऊस, स्वदेशी भांडार मधली मुक्त खरेदी आठवायची, आशाबरोबर पाहिलेली नाटके चित्रपट आठवायचे. विठ्ठल भेळवाला ही आठवायचा. विशेषत: या सर्वातला निर्बंधपणा.. याची उणीव मला कुठेतरी जाणवायची. पुन्हा त्याच साऱ्या वातावरणाचा भाग व्हावे असे वाटत नसले तरी “गृहिणी” हा शब्द मला फार भेडसावत होता. तमाम गृहिणींशी आणि त्यांच्या महत्त्वपूर्ण भूमिकेचा आदर राखून मला सांगावेसे वाटते की कुठल्याच दृष्टीने मला “गृहिणी” होणं हा विचार झेपत नव्हता. मला विंदा करंदीकर यांची एक कविता आठवायची,
कर करा मरमर मरा
दळदळ दळा मळमळ मळा
तळतळ तळा आणि जळा.. गृहिणीच्या कामातला तोचतोच पणा जाणवून देणारी कविता आठवली आणि मी अक्षरश: भेदरले. मला या पायरीवर थांबायचं नव्हतं. मला माझी ओळख हवीच होती आणि ती कुणालाही न दुखवताा, कुणाच्याही मनात गैरसमज निर्माण न करता.. कसे ते अजून ठरायचे होते पण कुणाची मनं न मोडता, आश्वासक आणि प्रामाणिक पद्धतीने माझ्या मनातल्या वादळाची उकल मला करायची होती. काही काळ जावा लागेल. वाट पहावी लागेल. अखेर या विचारापाशी एक दिवस येऊन मी स्थिरावले.
शिवाय आमचं कुटुंब हे सामाजिकदृष्ट्या पुढारलेलं होतं. अमळनेरमधली पहिली कन्या शाळा द्रौ. रा. (द्रौपदा रामचंद्र भांडारकर कन्या शाळा) हे भांडारकरांचे भूषण होतं.. आहे.
(संस्कारधानी जबलपुर के हमारी वरिष्ठतम पीढ़ी के साहित्यकार गुरुवर डॉ. राजकुमार “सुमित्र” जी को सादर चरण स्पर्श । वे सदैव हमारी उंगलियां थामकर अपने अनुभव की विरासत हमसे समय-समय पर साझा करते रहते थे। इस पीढ़ी ने अपना सारा जीवन साहित्य सेवा में अर्पित कर दिया। वे निश्चित ही हमारे आदर्श हैं और प्रेरणास्रोत हैं। आज प्रस्तुत हैं आपकी भावप्रवण बुन्देली कविता – मन मतवारो…।)
साप्ताहिक स्तम्भ – लेखनी सुमित्र की # 245 – मन मतवारो…
(प्रतिष्ठित कवि, रेखाचित्रकार, लेखक, सम्पादक श्रद्धेय श्री राघवेंद्र तिवारी जी हिन्दी, दूर शिक्षा, पत्रकारिता व जनसंचार, मानवाधिकार तथा बौद्धिक सम्पदा अधिकार एवं शोध जैसे विषयों में शिक्षित एवं दीक्षित। 1970 से सतत लेखन। आपके द्वारा सृजित ‘शिक्षा का नया विकल्प : दूर शिक्षा’ (1997), ‘भारत में जनसंचार और सम्प्रेषण के मूल सिद्धांत’ (2009), ‘स्थापित होता है शब्द हर बार’ (कविता संग्रह, 2011), ‘जहाँ दरक कर गिरा समय भी’ ( 2014) कृतियाँ प्रकाशित एवं चर्चित हो चुकी हैं। आपके द्वारा स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम के लिए ‘कविता की अनुभूतिपरक जटिलता’ शीर्षक से एक श्रव्य कैसेट भी तैयार कराया जा चुका है। आज प्रस्तुत है आपका एक अभिनव गीत “प्रेम की इबारतें...”)
(श्री श्याम खापर्डे जी भारतीय स्टेट बैंक से सेवानिवृत्त वरिष्ठ अधिकारी हैं। आप प्रत्येक सोमवार पढ़ सकते हैं साप्ताहिक स्तम्भ – क्या बात है श्याम जी । आज प्रस्तुत है आपकी भावप्रवण कविता “रक्षाबंधन पर्व पर…”।)
साप्ताहिक स्तम्भ – ☆ कादम्बरी # 113 – मुक्तक – चिंतन के चौपाल – 16 ☆ आचार्य भगवत दुबे 
कविता – शख्सियत 
अशोक भांबुरे जी यांची कविता अभिव्यक्ती # 296 
