सौ अंजली दिलीप गोखले
इंद्रधनुष्य
☆ ‘वंदे मातरम्’ या गीताची रचना – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – सौ अंजली दिलीप गोखले ☆
श्री. बंकिमचंद्र चटर्जी
“वंदे मातरम्” या गीताची रचना – –
आपल्यापैकी अनेकांना कदाचित हे माहीत नसेल की, एकेकाळी क्रिकेटच्या मैदानावर झालेल्या भांडणामुळेच “वंदे मातरम्” या गीताची रचना झाली? सुमारे १५० वर्षांपूर्वी, पश्चिम बंगालमधील बहरामपूर येथील बॅरॅक स्क्वेअर (आताचे स्क्वेअर फील्ड) मैदानावर एक वाद निर्माण झाला, ज्याने बंकिमचंद्र चटर्जी यांना हे देशभक्तिपर गीत लिहिण्याची प्रेरणा दिली. जर त्या क्रिकेट सामन्यादरम्यान ब्रिटिश कर्नल डफिनने बंकिम बाबूंवर हल्ला केला नसता, तर कदाचित ‘वंदे मातरम्’ हे गीत कधीच लिहिले गेले नसते.
हा वाद १८७३ मध्ये बहरामपूर छावणीचे कमांडिंग ऑफिसर कर्नल डफिन यांच्या नेतृत्वाखाली खेळल्या गेलेल्या एका क्रिकेट सामन्यापासून सुरू झाला. १५ डिसेंबरच्या संध्याकाळी, मुर्शिदाबाद जिल्ह्याचे तत्कालीन डेप्युटी कलेक्टर बंकिमचंद्र चटर्जी आपल्या पालखीतून घरी परत येत होते. त्यांच्या नकळत, पालखी वाहकांनी क्रिकेटच्या मैदानावरून एक शॉर्टकट घेतला, ज्यामुळे खेळात व्यत्यय आला. रागाच्या भरात कर्नल डफिनने पालखी थांबवली, बंकिम बाबूंना बाहेर ओढले आणि त्यांना चार-पाच वेळा ठोसे मारले.
ही घटना प्रिन्सिपल रॉबर्ट हँड, रेव्हरेंड बार्लो, न्यायाधीश बेनब्रिज, लालगोलाचे राजा जोगेंद्र नारायण रे, दुर्गाचरण भट्टाचार्य आणि इतर अनेक ब्रिटिश व भारतीय प्रतिष्ठित व्यक्तींसमोर घडली.
बंकिम बाबूंनी या अपमानाबद्दल न्याय मिळवण्यासाठी न्यायालयात खटला दाखल केला. १६ डिसेंबर १८७३ रोजी, त्यांनी मुर्शिदाबाद येथील जिल्हा दंडाधिकारी श्री. विंटर यांच्या न्यायालयात कर्नल डफिन यांच्या विरोधात तक्रार दाखल केली. साक्षीदारांना बोलावण्यात आले, परंतु बहुतेक ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी ही घटना नाकारली. तथापि, प्रिन्सिपल रॉबर्ट हँड, राजा जोगेंद्र नारायण रे आणि दुर्गाचरण भट्टाचार्य यांनी बंकिम बाबूंच्या बाजूने साक्ष दिली.
पुढील सुनावणी १२ जानेवारी १८७४ रोजी होणार होती. त्या सकाळी हजारो भारतीय आणि युरोपीय प्रेक्षक न्यायालयात जमले होते. सुनावणीदरम्यान, न्यायाधीश बेनब्रिज यांनी दंडाधिकाऱ्यांना आपल्या दालनात बोलावले आणि बंकिम बाबूंना खटला मागे घेण्याची विनंती केली. सुरुवातीला त्यांनी नकार दिला, परंतु नंतर कर्नल डफिन यांनी सार्वजनिकरित्या माफी मागावी या अटीवर ते सहमत झाले. अखेरीस, कर्नल डफिनने न्यायालयात हात जोडून माफी मागितली.
भारतीय तरुणांनी टाळ्या, हशा आणि “हो-हो” च्या घोषणांनी जल्लोष केला. न्यायालयाच्या निर्णयामुळे संतप्त झालेल्या ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी बंकिम बाबूंना ठार मारण्याचा गुप्तपणे कट रचला. हे कळल्यावर, राजा जोगेंद्र नारायण राय यांनी बंकिम बाबूंना लालगोला येथे आमंत्रित केले, जिथे ते जानेवारी १८७४ मध्ये स्थलांतरित झाले.
लालगोला येथे, बंकिम बाबूंनी जगद्धात्री, दुर्गा आणि काली मंदिरांना भेट दिली. तिथे त्यांनी ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध भारताला एकाच ‘मंत्रा’ने कसे एकत्र आणावे याचा विचार केला. अखेरीस, ३१ जानेवारी १८७४ रोजी, माघी पौर्णिमेच्या रात्री, त्यांनी १२ अक्षरी ‘वंदे मातरम’ची रचना केली, ज्यामुळे भारतीयांमध्ये देशभक्तीची ज्योत पेटली आणि ब्रिटिशांच्या मनात भीती निर्माण झाली.
नंतर, त्यांच्या ‘आनंदमठ’ या कादंबरीचे काही भाग १८८१ मध्ये बंगदर्शन मासिकात (खंड ७) प्रकाशित झाले आणि संपूर्ण पुस्तक १८८२ मध्ये प्रसिद्ध झाले. ब्रिटिशांनी बंकिम बाबूंवर कादंबरीतील मजकूर बदलण्यासाठी दबाव आणला, ज्यामुळे त्यांनी १८८५-८६ मध्ये सरकारी सेवेतून स्वेच्छेने निवृत्ती घेतली.
१४५ वर्षांनंतरही, ‘वंदे मातरम’ आपल्या मनात देशभक्तीची भावना जागृत करत आहे! ही घटना सिद्ध करते की अपमान, न्यायासाठीचा लढा आणि स्वातंत्र्याच्या इच्छेतून ‘वंदे मातरम’चा जन्म झाला. आजही हे गीत आपल्या हृदयात देशभक्तीची ज्योत प्रज्वलित करते. वंदे मातरम!
माहिती संग्राहक : अज्ञात
प्रस्तुती : अंजली दिलीप गोखले
मोबाईल नंबर 8482939011
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
