श्री मकरंद पिंपुटकर
जीवनरंग
☆ दडलेली कथा! ☆ श्री मकरंद पिंपुटकर ☆
मी श्रीपाद बिराजदार. नोकरीतून स्वेच्छानिवृत्ती घेतल्यानंतर, गेली काही वर्षे, स्फुट लेखन, वर्तमानपत्रांमध्ये सदर लिहिणे असा छंद जोपासतो.
काही कामासाठी आज मी आमच्या “आपल्या माणसांची सहकारी बँक” बँकेत आलो होतो, फॉर्म भरून क्लर्कला दिला आणि त्याने बोलावण्याची वाट पहात होतो. आणि पुकारा आलाच, “SB सर, मॅनेजर साहेबांच्या केबिनमध्ये येता का प्लीज ?”
मी गेलो. तर तिथे एकजण मॅनेजरसमोरच्या खुर्चीत बसतच होते. मला बघून मॅनेजर क्षणभर गोंधळले, पण मग स्वतःला सावरत, त्यांनी समोरच्या व्यक्तीशी माझी ओळख करून दिली, “या, श्रीपाद सर. यांना भेटा, हे इन्स्पेक्टर सूर्यकांत भोसले सर. “
मला उलगडा झाला. ज्या SB सरांना बोलावले होते, ते भोसले सर होते, मी नाही. नामसाधर्म्याने घोटाळा झाला होता. मी तसं त्या दोघांना बोलून दाखवलं. भोसले सर मनमोकळेपणे हसले. मॅनेजरांनी “मी लेखक आहे” वगैरे ओळख करून दिली. मॅनेजरशी असलेले त्यांचे काम आटोपून ते निघाले.
मी दोन मिनिटे थबकलो, तेव्हा मॅनेजरांनी भोसले सरांबद्दल थोडक्यात माहिती दिली. खूप खडतर बालपणातून चिकाटीने शिक्षण घेऊन पोलीस खात्यात इन्स्पेक्टर झाले होते ते, त्यांचे वडील बँकेच्या डायरेक्टर बोर्डावर होते. “खूप विनम्र आहेत इन्स्पेक्टर साहेब, सगळ्यांशी आपलेपणाने बोलतात, बुद्धीबळ अप्रतिम खेळतात, बरं का, ” मॅनेजर सांगत होते.
योगायोगाने दुसऱ्याच दिवशी एका कार्यक्रमात माझी भोसले सरांची परत भेट झाली, गप्पा झाल्या. “तुम्हा लेखकांना आजूबाजूच्या प्रत्येकच गोष्टीत एखादी कथा दडलेली भासत असेल ना, ” जेवत असताना ते दिलखुलासपणे बोलत होते, “पण माझ्या बाबतीत तसं काही नाही, बरं ! साधं सरळसोट आयुष्य जगलो आहे. नशिबाचे दान माझ्या बाजूने पडत गेलं, आणि इथवर पोचलो, ” ते निगर्वीपणे सांगत होते.
एवढ्यात थोडा गलबला झाला, एक भपकेदार सूट घातलेला, हातात महागडं घड्याळ – ब्रेसलेट, गळ्यात सोन्याची चेन आणि चेहऱ्यावर माज असलेला एकजण कार्यक्रमात येत होता. भोसले सर अगदीच त्याच्या रस्त्यात असल्याने, अगदी नाईलाज म्हणून तो क्षणभर थांबला, चेहऱ्यावर कसंनुसं हसू आणलं, सरांनी ओळख करून दिली, “हे उत्तम बेंडखळे, बँकेत महाप्रबंधक – general manager आहेत, बरं का ! आणि विशेष म्हणजे, बुद्धीबळ अप्रतिम खेळतात. “
बेंडखळ्यांचा चेहरा उजळला, “दहा वर्षांपूर्वीची फायनल आठवते आहे ना ?” त्याने विचारलं.
“अर्थात, त्याचा रिझल्ट सगळ्यांनाच ठाऊक आहे. तुम्हीच निर्विवाद चॅम्पियन होतात, ” सर दिलखुलासपणे म्हणाले. बेंडखळे सुखावला आणि त्याच्या फॅन्सच्या गोतावळ्यासोबत पुढे निघून गेला.
“आता, या उत्तम बेंडखळ्यांचीच गोष्ट घ्या, त्यांच्या बाबतीतली एक खाजगी गोष्ट शेअर करायला मला आवडेल, ” सर सांगत होते, पण एवढ्यात दुसरे कोणीतरी आलं, आणि तो विषय राहूनच गेला.
पुढच्या आठवड्यात बँकेत गेलो, तेव्हा मॅनेजर सरांशी भेट झाली, उत्तम बेंडखळे यांचा विषय निघाला. का कोणास ठाऊक, पण मॅनेजर थोडे अस्वस्थ झाल्यासारखे वाटले. मी त्यांच्या बुद्धिबळाचा विषय काढला, ते आणखीनच अवघडले, शेवटी मनाशी काही निर्धार केल्याप्रमाणे ते बोलू लागले, “भोसले सरांच्या वडिलांची आणि बेंडखळे सरांच्या वडिलांची जुनी ओळख. किंबहुना, भोसले सरांच्या वडिलांच्या शिफारसीनेच बेंडखळे सर आमच्या बँकेत नोकरीला लागले.
मग इन्स्पेक्टर साहेबांची बदली झाली, आणि बहुधा त्यांचा आणि बेंडखळे सरांचा संपर्क कमी झाला असावा.
इकडे काही ना काही कारणांनी बेंडखळे सरांचे धाडसी निर्णय सगळ्यांच्या पचनी पडत नव्हते. बँकेच्या दृष्टीने, अनेक risky व्यवसायांना, आमच्या गणितापेक्षा, बेंडखळे सरांनी कितीतरी जास्त कर्ज प्रकरणे मंजूर केली होती. त्या बदल्यात या कर्जदारांकडून ते मोबदला (kickback) घेतात, अशी वदंता होती.
तेव्हा ते तरुण होते, एका मुलीच्या प्रेमात पडले होते. त्या मुलीच्या वडिलांना, तारणाशिवाय, बँकेकडून त्यांनी भली थोरली रक्कम कर्जाऊ दिली होती. पण कर्ज रक्कम मंजूर झाल्यावर ती तरुणी बेंडखळे सरांना भेटत नव्हती, ब्रेकअप करत होती म्हणे.
बेंडखळे सर दारू पिऊ लागले आहेत, अशा बातम्या पसरू लागल्या होत्या. डायरेक्टर बोर्ड त्यांना चौकशी समितीपुढे उभं करणार असंही ऐकिवात होतं.
नशेत त्यांनी त्या तरुणीच्या वडिलांशी बाचाबाची केली, तरुणीच्या वडिलांनी पोलीस ठाण्यात तक्रार केली, सुदैवाने आपले भोसले सरच त्या पोलीस ठाण्यात होते. त्यांनी बेंडखळे सरांना सज्जड दम भरला, कडक शब्दांत त्यांची कानउघाडणी केली, परंतु त्याच वेळी तिच्या वडिलांना तक्रार मागे घ्यायला लावली.
या सगळ्या पार्श्वभूमीवर, दुसऱ्या दिवशी आमच्या बँकेने आयोजित केलेल्या बुद्धीबळ स्पर्धेचा अंतिम सामना होता आणि आमनेसामने होते उत्तम बेंडखळे आणि इन्स्पेक्टर भोसले.
भोसले सर ठरवलेल्या वेळी हजर होते, अर्धा तास होऊन गेला तरी बेंडखळे सरांचा पत्ता नव्हता, संयोजकांनी भोसले सरांना विजयी घोषित करायचं ठरवलं, पण सरांनी नम्रपणे नकार दिला, स्वतः बेंडखळे सरांना फोन केला, ते कुठे आहेत त्याची खातरजमा करून घेतली आणि कोणाला तरी पाठवून त्यांना स्पर्धेच्या ठिकाणी घेऊन आले.
बेंडखळे सरांचा अवतार पाहण्यासारखा होता, डोळे तांबडेभडक – आता ते झोप न झाल्याने का नशेने, ते सांगता येत नव्हतं, कपडे चुरगळलेले, दाढीचे खुंट वाढलेले.
सामना सुरू झाला. मीही थोडाफार बुद्धीबळ खेळतो, चौथ्या राऊंडला भोसले सरांनीच मला हरवलं होतं आणि पहिल्या दहा पंधरा खेळींतच माझ्या लक्षात आलं, की भोसले सर नीट खेळत नाहीयेत.
दोन तीनदा त्यांनी बेंडखळे सरांचे मोहरे मारायची संधी असूनही ते मारले नाहीत, एकदा आक्रमणाची जबरदस्त संधी असूनही त्यांनी उलट बचावात्मक castling केलं. मी नीट लक्ष देऊन पाहू लागलो. अर्ध्या तासानंतर बेंडखळे सर सावधचित्त झाले, चांगले खेळू लागले आणि सामना जिंकलेही – भोसले सरांनी त्यांना सामना जिंकू दिला, असंच खरंतर म्हणावे लागेल.
अभिनंदन करताना, भोसले सर बेंडखळे सरांच्या कानात म्हणाले, “उत्तम, आजपासून झालं गेलं ते विसरून जा. नवा डाव सुरू करा, आधीच्या चुका पुन्हा करू नका. त्या कालच्या तक्रारदारांना आठवड्याभरात सर्व कर्ज रक्कम परत करण्याचा दम भरला आहे मी. पण आता तुम्ही तुमच्या नावाला जागा, उत्तम कामगिरी करा. ” मी शेजारीच उभा होतो, शब्दन् शब्द ऐकला मी.
सुदैवाने, बेंडखळे सरांनी तो सल्ला मनावर घेतला. बुद्धिमान ते होतेच, आता त्यांनी करीअरवर लक्ष केंद्रित केलं, बढत्या मिळत गेल्या आणि आज ते महाप्रबंधक आहेत. “
ये अंदरकी बात ऐकून, मी स्तब्धच झालो.
भोसले सरांशी झालेल्या पुढच्या भेटीत जेव्हा बँकेचा आणि ओघाओघाने बेंडखळे सरांचा विषय निघाला, तेव्हा भोसले सरच आपणहून म्हणाले, “गेल्या वेळेला, मी तुम्हाला बेंडखळे सरांबाबतची, इतर कोणाला माहित नसलेली गोष्ट सांगत होतो, त्या दिवशी सांगायची राहूनच गेली. “
मी कान टवकारले, आता आपण बेंडखळेला कसं सुधारलं, वाचवलं, त्याचं आयुष्य पुन्हा कसं मार्गावर आणलं हे भोसले सर सांगणार या उत्कंठेने मी ऐकू लागलो.
“अहो, बुद्धीबळ स्पर्धेची अंतिम फेरी. माझ्याशीच लढत होती. आणि आदल्या रात्रीच बेंडखळे यांच्यावर पोलीस कंप्लेंट झालेली, बँकेत चौकशीचा ससेमिरा लागणार अशी परिस्थिती आणि तरी हा पठ्ठ्या आला, अप्रतिम बुद्धीबळ खेळला, आणि चॅम्पियनशिप जिंकून गेला.
ती पोलीस कंप्लेंट मागे घेतली गेली, बेंडखळे यांनी दिलेल्या कर्जाची पूर्ण वसूली झाल्याने बँकेने चौकशी करण्याचा प्रश्नच उद्भवला नाही, आणि तिथून मग बेंडखळे यांनी कधी मागे वळून बघितलंच नाही. ग्रेट स्टोरी.
बरं का, तुम्ही लेखक आहात. तुम्ही आवर्जून या दडलेल्या गोष्टीबद्दल लिहा, ” भोसले सर सांगत होते आणि या प्रसिद्धीपरांSमुख माणसाचं निरपेक्ष बोलणं मी तोंड उघडं टाकून ऐकत होतो.
(काल्पनिक कथा)
© श्री मकरंद पिंपुटकर
चिंचवड
मो ८६९८०५३२१५
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
