डॉ. शोभना आगाशे
इंद्रधनुष्य
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – ५ ☆ डॉ. शोभना आगाशे ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
ललित साहित्य एका भाषेतून दुसर्या भाषेत आणताना दोन भाषांच्या सांस्कृतिक संदर्भांची गल्लत होऊ शकते. भाषांतराचे दोन प्रकार असतात. मूलनिष्ठ भाषांतर किंवा छायानुवाद व लक्ष्यनिष्ठ भाषांतर किंवा भावानुवाद. पहिला प्रकार मूळ रचनेशी, मूळ भाषेच्या संस्कृतीशी, भाषिक वैशिष्ठ्यांशी एकनिष्ठ असतो तर लक्ष्यनिष्ठ भाषांतर किंवा भावानुवाद हा भाषांतराच्या भाषेशी, त्या भाषेच्या वैशिष्ठ्यांशी, सांस्कृतिक संदर्भांशी बांधिलकी जपणारा असतो. अर्थात मूळ साहित्यातील गाभा कोणत्याही प्रकारच्या भाषांतरात जसाच्या तसाच राहिला पाहिजे. प्रख्यात साहित्यिक श्री म माटे यांनी भाषांतराविषयी असं म्हटलय की, “एका कुपीतलं अत्तर दुसर्या कुपीत आलय की नाही हे महत्वाचं. दोन्ही बाटल्यांची काच सारख्याच वाणाची, आकाराची असली पाहिजे असा आग्रह धरण्यात कांही मतलब नाही. ”
स्वतः टागोरांनी त्यांच्या ‘The Gardener’ या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत म्हटलं आहे की, भाषांतर म्हणजे केवळ शब्दाला शब्द देणे नाही तर काही वेळा मूळ रचनेतील शब्द बदलणे किंवा वाक्य रचना बदलणे सुद्धा आहे. मूळ काव्याचा गाभा वाचकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हे बदल करावे लागतात.
उदाहरणादाखल गीतांजली मधील एका कवितेचा उल्लेख करता येईल.
टागोरांनी गीतांजलीत ६५ व्या मूळ कवितेत
“What devine drink wouldst thou have my God, from this overflowing cup of my life? “
इथे अनुवाद करताना “देवा, तू कोणते दैवी पेय घेणार? … ” असं म्हणावं लागलं असतं. पण देवाला पेय देऊ करण्याची कल्पना आपल्या संस्कृतीत बसत नाही. त्यामुळे रचना कशी करावी, हा प्रश्न होता. त्या ओळीचा भावानुवाद मग असा केला.
“भरुनी वाहतो देवा,
सुखी जीवनाचा ठेवा
तूच दिले मज हे जीवन
विविध रसांनी नटवून
कोणता रस तुजला
अर्पू मी, न कळे मला”
————–
गीत : १३
The song that I came to sing remains unsung to this day.
I have spent my days in stringing and in unstringing my instrument.
The time has not come true, the words have not been rightly set; only there is the agony of wishing in my heart.
The blossom has not opened; only the wind is sighing by.
I have not seen his face, nor have I listened to his voice; only I have heard his gentle footsteps from the road before my house.
The livelong day has passed in spreading his seat on the floor; but the lamp has not been lit and I cannot ask him into my house.
I live in the hope of meeting with him; but this meeting is not yet.
—————
भावानुवाद : गीत १३
*
गीत ना मी गाईले, येथ आलो ज्या गायना
दिस गेले, वर्षे सरली, तानपुरा लावताना
शब्द गीतातले न जुळती, वेळ ही नाही खरी
मनोरथांच्या अपूर्णतेची वेदना आहे उरी
बहर नाही उपवनी, मात्र वारा गुणगुणे
प्राशिली ना मुखप्रभा, ना स्पर्शिले ध्वनिचांदणे
पदरव त्याचे मृदुल, परि ऐकता मन नादवे
दर्शनाची ओढ हृदयी, अता प्रतिक्षा न साहवे
स्वागत त्याचे कराया, पायघड्या मी घातल्या
त्या पसरता, जीवनाच्या प्रदीर्घ घटिका संपल्या
दीप ना चेतविले, अंधार भवती दाटला
चाहूल त्याची असुनही, क्षण भेटीचा न पातला
अशा अवेळी, अशा तिमिरी, त्या न मी बोलाविते
अद्याप आशा तेवते परि, प्रकाशास आसाविते
————-
गीत : १४
My desires are many and my cry is pitiful, but ever didst thou save me by hard refusals; and this strong mercy has been wrought into my life through and through.
Day by day thou art making me worthy of the simple, great gifts that thou gavest to me unasked— this sky and the light, this body and the life and the mind — saving me from perils of overmuch desire.
There are times when I languidly linger and times when I awaken and hurry in search of my goal; but cruelly thou hidest thyself from before me.
Day by day thou art making me worthy of thy full acceptance by refusing me ever and anon, saving me from perils of weak, uncertain desire.
—————-
भावानुवाद : गीत १४
*
अनंत आशा मनात धरितो
टाहो फोडून तुला विनवितो
जाणिसी तू ही असे मूढता
नाकारुनि मज रक्षी तत्वता
हे परमेशा, अखेर आकळले मला
तू सन्मार्ग दाविसी भला॥१॥
*
मोही जन्मते, जे सुख नश्वर
नच देउनि ते राखी ईश्वर
घेउनि जातो त्या मार्गावर
जेथे शाश्वत सुख निरंतर
हे परमेशा, अखेर आकळले मला
तू सन्मार्ग दाविसी भला॥२॥
*
नाकारुनि मज क्षण ते मोहाचे
आकारिसी मम घट जीवनाचे
होता मी मग अशा योग्यतेचा
की करिसी तू वर्षाव भेटींचा
हे परमेशा, अखेर आकळले मला
तू सन्मार्ग दाविसी भला॥३॥
*
न मागता मी, दिधलेस आकाश
त्या आकाशी भरिलास प्रकाश
देऊनि नरजन्म दाविले प्रमाण
फुंकिलेस त्या देही पंचप्राण
हे परमेशा, अखेर आकळले मला
तू सन्मार्ग दाविसी भला॥४॥
*
मोहमायेतून मज तू सोडवितो
मी सुस्तावतो, तुज पुनः शोधितो
ध्येयाप्रत जाण्या, कुठे न मिळसी,
का आत्मशोधना मला सांगसी?
हे परमेशा, अखेर आकळले मला
तू सन्मार्ग दाविसी भला॥५॥
*
आशा न पुरवुनि, दडी मारुनि
देशी शिकवण या साऱ्यातुनि
मज मिळेल जर सुयोग्य आकार
करशील तेंव्हा माझा स्वीकार
हे परमेशा, अखेर आकळले मला
तू सन्मार्ग दाविसी भला॥६॥
———–
गीत : १५
I am here to sing thee songs. In this Hall of thine I have a corner seat.
In thy world I have no work to do; my useless life can only break out in tunes without a purpose.
When the hour strikes for thy silent worship at dark temple of midnight, command me, my master, to stand before thee to sing.
When in the morning air the golden harp is tuned, honour me, commanding my presence.
——————-
भावानुवाद : गीत १५
*
तुझ्या मंदिरी नगण्य स्थानी
बसुनि गातो तुझीच गीते
ध्येय नसे, हे व्यर्थचि जीवन
अकारण, अनावर गातो गीते॥
*
मूकपूजना तुझ्याचसाठी,
मध्यरात्रीचे टोले पडता,
नीरव तिमिरी, तुज सामोरी
सांग मला तू गाण्या गीता॥
*
प्रभात काली वायु संगे
तव वीणेच्या सुरेल लहरी
साक्षीदार मज अद्भुत प्रहरी
करुनि माझे जीवन उद्धरी॥
– क्रमशः भाग पाचवा
मूळ इंग्लिश काव्य : श्री. रविंद्रनाथ टागोर.
भावानुवाद : कवयित्री : © शोभना आगाशे
सांगली
दूरभाष क्र. ९८५०२२८६५८
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
