श्री दिवाकर बुरसे
इंद्रधनुष्य
☆ ‘रथसप्तमी…’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
कथांनी, प्रथांनी उजळलेला सूर्यरथ
*प्रास्ताविक*
माघ मास शुक्ल सप्तमी म्हणजे रथसप्तमी. पहाट अजून झोपेत असते. आकाशाच्या पदरावरून अंधार हळूहळू सरकतो आणि पूर्व क्षितिजावर सोनसळी रेष उमटते. त्या क्षणी काळाचा रथ पुढे सरकतो, सप्त घोड्यांच्या टापांनी अवकाश गाजते. ऋषींची वाणी आठवते—
“तमसो मा ज्योतिर्गमय।”
अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारा हा प्रवास म्हणजेच रथसप्तमी. या सप्तमीला अचला सप्तमी, आरोग्य सप्तमी, अर्क सप्तमी, माघी सप्तमी अशीही अन्य नावे आहेत.
या पहाटे अनेक घरांच्या दाराशी रांगोळी उमटते. ती केवळ सजावट नसते, तर ऋतू परिवर्तनाची जाणीव करून देणारी शुभ खूण असते. तांदळाच्या पिठाने काढलेली रांगोळी घरात समृद्धीचे, अन्नधान्याचे आणि पवित्रतेचे प्रतीक ठरते. घराच्या उंबरठ्यावरच सण उतरतो—जणू सूर्याला आमंत्रण दिले जाते.
हा सण केवळ एक तिथी नाही, तर कथा, श्रद्धा, विज्ञान आणि अनुभवांनी विणलेला एक संस्कार आहे. सूर्याभोवती गुंफलेल्या असंख्य पौराणिक कथा, ऐतिहासिक परंपरा आणि लोकविश्वास या दिवशी एकत्र येतात आणि मानवी जीवनाला उजाळा देतात.
*पौराणिक कथा*
सूर्यदेवांचा जन्म आणि सप्त घोड्यांचे रहस्य
पुराणकथांनुसार रथसप्तमी हा सूर्यदेवांचा जन्मदिन मानला जातो. कश्यप ऋषी आणि अदिती यांचा पुत्र म्हणून सूर्याचा जन्म झाला, म्हणून त्याला आदित्य म्हटले जाते. अदिती ही देवमाता, तर सूर्य हा देवतांचा तेजस्वी अधिपती—ही कल्पना वैदिक परंपरेत खोलवर रुजलेली आहे.
सूर्याच्या रथाला सप्त घोडे आहेत, अशी कथा प्रसिद्ध आहे. हे घोडे म्हणजे सात दिवस, सात किरण, सात रंग आणि सात चेतना. मार्कंडेय पुराणात सूर्याचा सारथी अरुण असल्याचा उल्लेख आहे—जो उषेचे, म्हणजे पहाटेच्या प्रकाशाचे प्रतीक आहे. त्यामुळे रथसप्तमीची पहाट विशेष पवित्र मानली जाते.
लोककथेत सांगतात—
“अरुण आला की सूर्य मागेच येतो.”
म्हणजेच आशा आधी येते, पूर्ण प्रकाश नंतर.
*यशोधरा आणि यशाचा सूर्य*
एक भावस्पर्शी कथा
एक पौराणिक कथा सांगते की यशोधरा नावाची स्त्री दीर्घकाळ आजाराने त्रस्त होती. ऋषींनी तिला रथसप्तमीच्या दिवशी सूर्योदयाला स्नान करून सूर्योपासना करण्यास सांगितले. श्रद्धेने केलेल्या उपासनेमुळे तिचे आरोग्य सुधारले आणि तिला आयुष्यात नवा प्रकाश मिळाला. त्यामुळे काही प्रांतांत रथसप्तमीला आरोग्यसप्तमी असेही म्हणतात. याच आरोग्यदृष्टीतून अनेक घरांत दाराबाहेर गोमयाच्या गोवऱ्या पेटवून त्यावर मातीच्या बोळक्यात दूध व तांदूळ शिजवले जातात. गोमयाचा अग्नी वातावरण शुद्ध करतो, तर मातीचे भांडे उष्णता समतोलपणे धरून ठेवते. दूध आणि तांदूळ हे पोषणाचे प्रतीक—बदलत्या ऋतूत शरीराला बळ देणारे.
दक्षिण भारतात दूध उतू जाऊन अग्नीवर सांडणे, ही प्रथा विशेष अर्थवाही मानली जाते. दूध उतू जाणे म्हणजे जीवनातली समृद्धी ओसंडून वाहो, अन्न आणि आरोग्य भरपूर सो—अशी सामूहिक इच्छा.
सूर्यपूजा म्हणजे केवळ देवपूजा नाही, तर आरोग्याची जपणूक आहे, हेच या प्रथेतून व्यक्त होते. म्हणूनच मंत्र म्हटला जातो—
“नमः सूर्याय शान्ताय सर्वरोगनिवारणाय।”
*रामायण–महाभारतातील सूर्यसंदर्भ*
रामायणात भगवान राम सूर्यवंशी असल्याचे सांगितले जाते. युद्धाच्या निर्णायक क्षणी ऋषी अगस्त्य रामाला आदित्यहृदय स्तोत्र देतात—
“एष देवो महातेजा आदित्यः पापनाशनः”
हे स्तोत्र केवळ भक्तीगीत नसून आत्मविश्वास जागवणारे तेजस्वी वचन आहे.
सूर्य हा बाह्य अंधार जसा दूर करतो, तसाच अंतर्मनातील भयही नाहीसे करतो—ही रामायणातील शिकवण आहे.
महाभारतात कर्ण हा सूर्यपुत्र म्हणून ओळखला जातो. कुंतीने केलेल्या सूर्योपासनेतून कर्णाचा जन्म झाला. सूर्याने कर्णाला कवच-कुंडले दिली—ती म्हणजे आत्मसन्मान, दानशूरता आणि तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वाचे प्रतीक. त्यामुळे सूर्य हा केवळ शक्तीचा नाही, तर धर्मनिष्ठेचा स्रोतही मानला जातो.
*खगोलीय सत्य आणि ऋषींची दूरदृष्टी*
रथसप्तमीचा खगोलीय अर्थ अत्यंत महत्त्वाचा आहे. मकरसंक्रांतीनंतर सूर्य उत्तरायणात स्थिरावतो आणि रथसप्तमीच्या आसपास त्याची उष्णता स्पष्टपणे वाढू लागते. दिवस मोठे होतात, जीवन पुन्हा गतिमान होते. ऋषींनी हे निरीक्षण हजारो वर्षांपूर्वी केले आणि त्याला सणाचे रूप दिले. म्हणूनच म्हणतात—
“भारतीय सण हे ऋतूंचे शास्त्र आहे. ”
सूर्याचा रथ म्हणजे कालचक्र. तो थांबत नाही, थकत नाही. सिंधू संस्कृतीपासून वैदिक काळापर्यंत सूर्यपूजा अखंड सुरू आहे. कोणार्क व मोढेराची मंदिरे—ठरावीक दिवशी गर्भगृहात प्रवेश करणारे सूर्यकिरण—विज्ञान आणि श्रद्धेचे अद्भुत मिलन दाखवतात.
*कृषी कथा : शेतकऱ्याचा देव*
लोककथांमध्ये सांगतात—एकदा सूर्य अनेक दिवस ढगाआड लपला. शेतकरी चिंतेत पडले. पिके कोमेजू लागली. सर्व गावकऱ्यांनी एकत्र येऊन सूर्याची प्रार्थना केली. काही दिवसांत आकाश निर्मळ झाले आणि पीक वाचले. तेव्हापासून म्हणतात—
“सूर्य रुसला तर अन्न रुसतं.”
रथसप्तमी शेतकऱ्यासाठी आश्वासन घेऊन येते. थंडी कमी होते, पिकांना बळ येते. म्हणूनच या दिवशी शेतात पूजा, नवीन कामाची सुरुवात केली जाते. “अन्नं बहु कुर्वीत” ही वेदवाणी शिवारात साकार होते.
*विविध प्रांतांतील कथा आणि परंपरा*
तिरुपतीत रथसप्तमीला भगवान व्यंकटेश सर्व वाहनांवर नगरप्रदक्षिणा करतात—देव स्वतः भक्तांना भेटायला बाहेर पडतो, अशी श्रद्धा आहे.
ओडिशामध्ये चंद्रभागा नदीत स्नान केल्यास पापक्षालन होते, असे मानले जाते.
उत्तर भारतात सूर्याला अर्घ्य देताना म्हटले जाते— “हे सूर्यनारायणा, आम्हाला दीर्घायुष्य दे.”
महाराष्ट्रात पहाटे स्त्रिया म्हणतात—
“सूर्य आला, सोनं आलं, घरात सुख समाधान आलं.”
*उपसंहार*
कथांमधील जीवनदृष्टी
रथसप्तमी हा कथांचा, किरणांचा आणि काळाचा संगम आहे. रांगोळीतील शुभ्र रेषा, गोमयाचा शुद्ध करणारा अग्नी, उतू जाणारे दूध—या साऱ्या प्रतीकांमधून एकच संदेश मिळतो—जीवन भरभरून जगावे.
आज विज्ञान प्रगत झाले असले, तरी सूर्यावरील आपले अवलंबित्व बदललेले नाही. म्हणूनच रथसप्तमी आजही तितकीच अर्थपूर्ण आहे.
“जिथे सूर्य आहे, तिथे जीवन आहे. ”
सप्त घोड्यांचा रथ अजूनही धावत आहे—आकाशात, शिवारात आणि आपल्या मनात. त्या रथाकडे पाहण्याची, त्याच्या प्रकाशात स्वतःला ओळखण्याची संधी म्हणजेच रथसप्तमी!
यावर्षी, २०२६ रविवार २५ जानेवारी दिवशी रथसप्तमी आहे.
*ॐ श्रीसवितासूर्यनारायणाय नमः ।।*
© श्री दिवाकर बुरसे
१४ जानेवारी २०२६
पुणे
संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
दिवाकर सर,नाव णि तिथीसकट समयोचित लेख.बरीच नवीन माहिती मिळाली.