डॉ. ज्योती गोडबोले
इंद्रधनुष्य
☆ डोपामिन ट्रॅप (The Dopamine Trap) भाग – १ – लेखक : डॉ. एन. जी. उकडगावकर ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆
बाहेर पाऊस घराच्या काचेच्या भिंतींवर प्रचंड वेगाने आदळत होता. दूरदर्शनच्या वाहिन्यांवर लाल अक्षरांमध्ये ठळक बातम्या झळकत होत्या:
“कोट्यवधी रुपयांच्या भ्रष्टाचार प्रकरणात जिल्हाधिकारी अटक. “
एका अंधुक प्रकाश असलेल्या अभ्यासिकेत, सेवानिवृत्त न्यूरोलॉजिस्ट (मेंदूविकार तज्ज्ञ) डॉ. अरविंद देशमुख यांनी शांतपणे टीव्ही बंद केला.
खोलीच्या दुसऱ्या कोपऱ्यात त्यांचा नातू रोहन बसला होता, जो पत्रकारितेचा (Journalism) अंतिम वर्षाचा विद्यार्थी होता.
“‘कॉन सेंट’ (भोंदू संत) च्या प्रकरणानंतर आता हे दुसरं, ” रोहन पुटपुटला. “आयएएस (IAS) अधिकारी, सोन्याच्या विटा, बेनामी संपत्ती, परदेशी बँक खाती. एवढी सुशिक्षित माणसं, एवढी हुशार डोकी. ही लोकं स्वतःला असं का उद्ध्वस्त करून घेतात?”
डॉ. देशमुखांनी आपले चष्मे हळूवारपणे काढले.
“कारण, ” ते शांत स्वरात म्हणाले, “पैसा, सत्ता आणि प्रसिद्धी ही आजच्या काळातील सर्वात नवीन अंमली पदार्थ (ड्रग्स) आहेत. “
रोहन हलकासा हसला.
“ड्रग? तुमचा अर्थ लाक्षणिक अर्थाने आहे का?”
“नाही, ” डॉक्टरांनी उत्तर दिले. “जैविक दृष्ट्या (Biologically). “
वृद्ध न्यूरोलॉजिस्ट खिडकीकडे चालत गेले.
“दारू मेंदूला रासायनिकदृष्ट्या धुंद करते, पण सत्ता मेंदूला मज्जातंतूंच्या पातळीवर (Neurologically) धुंद करते. “
बाहेर विजेचा कडकडाट आणखी गडद झाला.
“बस, ” डॉक्टर म्हणाले. “मी तुला एक गोष्ट सांगतो. “
पंचवीस वर्षांपूर्वी, विक्रम पाटील नावाचा एक प्रामाणिक तरुण प्रशासकीय अधिकारी होता. तो एका गरीब शेतकरी कुटुंबातून आला होता. त्याच्या वडिलांनी त्याला शिकवण्यासाठी आपली जमीन गहाण ठेवली होती. जेव्हा त्याने नागरी सेवा (Civil Services) परीक्षा उत्तीर्ण केली, तेव्हा संपूर्ण गावाने उत्सव साजरा केला होता.
त्याच्या पहिल्या नियुक्तीदरम्यान, विक्रम अत्यंत प्रामाणिक, कष्टाळू आणि आदर्शवादी होता. तो लाच नाकारायचा, दुर्गम गावांचा दौरा करायचा, भ्रष्ट कंत्राटदारांना शिक्षा करायचा आणि सामान्य लोकांचा आदर मिळवायचा. एक संध्याकाळी त्याची पत्नी मीराने त्याला हळूवारपणे विचारले, “तुम्ही एवढं काम का करता?”
विक्रमने हसून उत्तर दिले, “मला ही व्यवस्था बदलायची आहे. “
त्या टप्प्यावर, त्याची महत्त्वाकांक्षा शुद्ध, निरोगी आणि आवश्यक होती.
एका राजकीय कार्यक्रमादरम्यान विक्रमची भेट मंत्री सूर्यकांत राव यांच्याशी झाली. मंत्र्यांनी त्याच्या खांद्यावर हात ठेवून म्हटले, “तू हुशार आहेस, पण या देशात फक्त हुशारीच्या जोरावर जगता येत नाही. “
त्यांनी बाहेर उभ्या असलेल्या आलिशान गाड्यांकडे बोट दाखवले आणि विचारले, “तुला माहीत आहे का या गाड्या कशा आल्या?”
विक्रम गप्प राहिला.
मंत्री मिश्कीलपणे हसले आणि त्यांनी एकच शब्द उच्चारला.
“सत्ता. “
त्या रात्री विक्रमच्या मेंदूत काहीतरी बदलले; त्याची नैतिकता नाही, तर त्याची उत्सुकता जागृत झाली.
एका महिन्यानंतर एक बिल्डर गुपचूप विक्रमच्या कार्यालयात आला.
“सर, फक्त एक लहानसं काम आहे, फाईल क्लिअरन्स. “
विक्रमला राग आला.
बिल्डरने शांतपणे टेबलजवळ एक सूटकेस ठेवली.
त्या सूटकेसमध्ये पन्नास लाख रुपये होते.
विक्रमच्या हृदयाचे ठोके वाढले, त्याचे हात थंड पडले आणि काही क्षणांसाठी त्याचा मेंदू सुन्न झाला. त्याच्या मेंदूला नुकताच त्याचा पहिला प्रचंड ‘डोपामिन शॉक’ मिळाला होता. हा शॉक केवळ पैशांमुळे नव्हता, तर निषिद्ध बक्षीस, जोखीम, सत्ता आणि नियंत्रणाच्या भावनेमुळे होता.
जुगार, ड्रग्ज आणि थरार शोधताना जी आदिम चेतासंस्था (Primitive Neural Circuitry) सक्रिय होते, तीच यंत्रणा अचानक त्याच्यात उद्दीपित झाली.
सुरुवातीला त्याने ती सूटकेस दूर लोटली, पण त्या रात्री त्याला झोप आली नाही. त्याचा मेंदू वारंवार त्या सूटकेसचे चित्र डोळ्यांसमोर आणत होता. मेंदूला आधीच त्या आनंदाची पुनरावृत्ती हवी होती.
तीन महिन्यांनंतर त्याने पहिली लाच स्वीकारली.
त्याने स्वतःची लगेच अशी समजूत काढली की, सगळेच तर हे करतात; एवढ्या वर्षांच्या त्यागानंतर त्यालाही सुखाचा अधिकार आहे आणि हे फक्त तात्पुरते आहे.
मानवी मेंदूत एक अद्भुत संरक्षण यंत्रणा असते—ती नैतिक सबबी निर्माण करून स्वतःची प्रतिमा सुरक्षित ठेवते.
निर्णय आणि संयम नियंत्रित करणारा ‘प्रिफ्रंटल कॉर्टेक्स’ (Prefrontal Cortex) आता इच्छेसोबत तडजोड करू लागला होता.
लवकरच एका मेहरबानीचे रूपांतर अनेक मेहरबांन्यांमध्ये झाले, एक तडजोड रोजची सवय बनली आणि एक बेकायदेशीर व्यवहार नेहमीचा नियम बनला.
पैसा वाहू लागला. त्यानंतर राजकीय प्रभाव आला आणि पाठोपाठ प्रसारमाध्यमांचे (Media) लक्ष वेधले गेले.
न्यूज चॅनेल्स त्याला “डायनॅमिक कलेक्टर”, “जिल्ह्याचा सिंह” आणि “जनतेचा नायक” म्हणून संबोधू लागले.
वृत्तपत्रांमध्ये रोज त्याचे फोटो छापून येत होते, सोशल मीडियावर त्याचे गौरव केले जात होते आणि टेलिव्हिजन मुलाखतींमुळे त्याची लोकप्रियता दिवसेंदिवस वाढत होती. जनतेच्या टाळ्या आणि व्हीआयपी (VIP) वागणूक एखाद्या वारंवार मिळणाऱ्या डोपामिनच्या इंजेक्शनसारखी काम करत होती.
हळूहळू त्याच्या मेंदूने सेवेसाठी काम करणे थांबवले आणि तो केवळ उद्दीपनासाठी (Stimulation) काम करू लागला. एखाद्या व्यसनाला जसा उच्च डोस लागतो, तशीच आता त्याला अधिक प्रसिद्धी, मोठा प्रभाव, जास्त मीडिया कव्हरेज, मंत्र्यांची जवळीक आणि उद्योगपतींवर नियंत्रण हवे होते.
घरी मीराला हा बदल जाणवला.
“तुम्ही बदलला आहात, ” ती एका रात्री हळूच म्हणाली.
“नाही, ” विक्रम चिडून म्हणाला. “माझा विकास झाला आहे (I’ve evolved). “
तो सर्वात धोकादायक टप्पा होता, कारण व्यसनी व्यक्ती कधीच आपले व्यसन मान्य करत नाही.
डॉ. देशमुखांनी काही वेळ थांबून रोहनकडे पाहिले.
“तुला माहीत आहे का मज्जासंस्थेच्या पातळीवर (Neurologically) काय घडतं?”
रोहन शांतपणे पुढे झुकला.
“बक्षीस देणारी यंत्रणा (Reward Circuit) मजबूत होते, तर नैतिक यंत्रणा (Moral Circuit) कमकुवत होते, ” डॉक्टर म्हणाले.
“जेव्हा अनैतिक मार्गांनी वारंवार बक्षिसे मिळतात, तेव्हा मेंदू स्वतःची पुनर्रचना (Rewire) करतो. डोपामिन प्रणाली मेंदूला तेच वर्तन चालू ठेवण्यास सांगत राहते. ‘अमिगडाला’ (Amygdala) भीती कमी करतो, प्रिफ्रंटल कॉर्टेक्स हळूहळू आपला संयम गमावतो आणि शेवटी सर्वात धोकादायक नशा तयार होते—अजेयतेची नशा (Intoxication of Invincibility). “
रोहनने हळूच व्यत्यय आणला.
“तुम्ही कोचिंग क्लासच्या संचालकांचाही उल्लेख केला होता ना?”
डॉ. देशमुखांनी होकारार्थी मान डोलवली.
“आणखी एक माणूस होता, समीर खन्ना. “
समीरची सुरुवात एक हुशार गणित शिक्षक म्हणून झाली होती, ज्याला गरीब विद्यार्थ्यांना शिकवण्याची मनापासून आवड होती. त्याच्या पहिल्या कोचिंग क्लासमध्ये तुटलेली बाके, गळके छप्पर आणि हाताने लिहिलेल्या नोट्स होत्या, तरीही विद्यार्थी त्याच्यावर जीवापाड प्रेम करायचे.
त्यानंतर त्याचा एक विद्यार्थी राष्ट्रीय परीक्षेत पहिला आला.
प्रसारमाध्यमांमध्ये मोठी चर्चा झाली, पालकांनी त्याच्या इन्स्टिट्यूटबाहेर रांगा लावल्या आणि पैशांचा पाऊस पडू लागला.
लवकरच शिक्षणाचा उद्योग झाला आणि उद्योगाचे रूपांतर एका ध्यासात (Obsession) झाले.
समीरने आलिशान गाड्या, खाजगी जेट विमाने खरेदी करण्यास सुरुवात केली आणि टीव्हीवर मोठ्या जाहिराती दिल्या. विकत घेतलेले रँकिंग आणि खोट्या यशाची आकडेवारी ही रोजची गोष्ट बनली.
विद्यार्थी आता मुले राहिली नव्हती, ती फक्त “रिझल्ट्स” (निकाल) बनली होती.
अपयशी ठरलेल्यांना लपवले जायचे, तर पहिल्या आलेल्यांची बाजारात उत्पादनांसारखी विक्री केली जायची.
ज्या मेंदूला एकेकाळी शिकवायला आवडायचे, त्याला आता टाळ्यांचे व्यसन लागले होते.
श्रीमंत उद्योगपती त्याला निधी पुरवत होते, राजकारणी त्याचा प्रभाव शोधत होते आणि मीडिया त्याची पूजा करत होता.
– क्रमशः भाग पहिला
***
लेखक : डॉ. एन जी उकडगावकर, न्यूरोलॉजिस्ट
प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈
