शीतल कुलकर्णी
🌸 जीवनरंग🌸
☆ नात्यांची खरी किंमत – लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – शीतल कुलकर्णी ☆
☆
ज्या बहिणीची राखी सर्वात स्वस्त होती… तिच्यासाठी भावाने घेतलेला निर्णय सगळ्यांच्या डोळ्यात पाणी आणणारा होता!
रक्षाबंधनाच्या दिवशी एका बहिणीने भावाला फक्त वीस रुपयांची राखी पाठवली होती…
पण त्या राखीच्या मागे दडलेली तिची वेदना कळताच भावाने जे केलं, ते पाहून संपूर्ण कुटुंबाला नात्यांची खरी किंमत समजली.
साताऱ्याजवळच्या एका छोट्याशा गावातल्या जुन्या घराच्या ओसरीवर मंदा शांतपणे बसली होती.
अंगावरची साडी जुनी आणि अनेक ठिकाणी विरलेली होती. चेहऱ्यावर काळजीच्या रेषा होत्या आणि डोळ्यांत मात्र एकच आशा होती…
यंदा तरी भाऊ मला विसरणार नाही ना?
रक्षाबंधनाला फक्त दोन दिवस बाकी होते.
मंदाने घरातल्या जुन्या पेटीतून तीन रेशमी राख्या काढल्या. त्यासोबत थोडं कुंकू, अक्षता आणि वीस रुपयांची एक जुनी नोट ठेवली.
तिने ते सगळं एका साध्या पांढऱ्या लिफाफ्यात ठेवलं.
लिफाफा बंद करताना तिच्या ओठांवर हलकंसं हसू आलं.
“माझ्या भावाच्या मनगटावर माझी राखी पोहोचली, तरी पुरे…”
तिला ठाऊक होतं की भावाच्या घरात आता पैशाची कमतरता नव्हती.
पण तिच्याकडे भावाला देण्यासाठी महागडं घड्याळ नव्हतं…
महागडी मिठाई नव्हती…
होता तो फक्त आपुलकीने बांधलेला एक रेशमी धागा आणि वीस रुपयांचा आशीर्वाद.
तिकडे पुण्यात मंदाचा मोठा भाऊ माधव आपल्या प्रशस्त घरात रक्षाबंधनाची तयारी करत होता.
टेबलावर मोठमोठे पार्सल ठेवले होते.
नागपूरला राहणारी बहिण वंदनाने महागडी मिठाई आणि सुंदर घड्याळ पाठवलं होतं.
कोल्हापूरला राहणाऱ्या सविताने सुंदर साडी आणि महागडी राखी पाठवली होती.
तेवढ्यात माधवची पत्नी स्नेहा स्वयंपाकघरातून चहा घेऊन आली.
ती सहज म्हणाली,
“माधव, बाकी सगळ्या बहिणींच्या किती छान भेटवस्तू आल्या आहेत. पण मंदाताईंचा नेहमीसारखा साधा लिफाफा आलाय. त्यात फक्त राखी आणि वीस रुपये आहेत.”
माधवने काहीही उत्तर दिलं नाही.
त्याने तो लिफाफा अलगद हातात घेतला.
लिफाफ्यावर बहिणीची ओळखीची अक्षरं पाहताच त्याचे डोळे पाणावले.
कारण त्याला माहीत होतं…
त्या वीस रुपयांची किंमत बाकीच्या सगळ्या भेटवस्तूंपेक्षा कितीतरी मोठी होती.
मंदाचं लग्न दहा वर्षांपूर्वी सांगली जवळच्या एका कुटुंबात झालं होतं.
सुरुवातीला संसार ठीक होता.
पण काही वर्षांतच तिच्या सासऱ्यांच्या व्यवसायात मोठं नुकसान झालं.
घरची परिस्थिती ढासळली.
नंतर घरातील मालमत्तेवरून भावांमध्ये भांडणं झाली आणि मंदाच्या नवऱ्याला घर सोडावं लागलं.
या सगळ्या धक्क्यांमुळे त्यांची मानसिक अवस्था बिघडली.
ते एका छोट्या किराणा दुकानात मिळेल ते काम करू लागले.
मंदाने मात्र परिस्थितीसमोर हार मानली नाही.
तिने मुलगा ओंकारला शिकवलं.
स्वतः घरकामं केली.
कधी शेतात मजुरी केली, कधी दुसऱ्यांच्या घरची भांडी घासली…
पण माहेरच्यांना आपली परिस्थिती सांगितली नाही.
कारण तिला भीती होती—
“माझ्यामुळे माझ्या भावावर ओझं पडू नये.”
माधवला हे सगळं माहीत होतं.
पण गेल्या काही वर्षांत कामाच्या व्यापात त्याच्याकडूनही बहिणीकडे पुरेसं लक्ष गेलं नव्हतं.
आज त्या वीस रुपयांच्या नोटेने त्याला स्वतःचीच चूक जाणवून दिली.
त्याने स्नेहाकडे पाहिलं.
“स्नेहा… यावेळी रक्षाबंधन आपण इथे साजरं करणार नाही.”
“मग? ”
माधव म्हणाला,
“यावेळी आपण सगळे मंदाकडे जाणार. आणि तिला न सांगता जाणार.”
स्नेहा काही क्षण शांत राहिली.
“पण अचानक आपण गेलो तर ती आपली व्यवस्था करण्याच्या चिंतेत पडेल…”
माधव हळूच म्हणाला,
“आपल्यासाठी ती व्यवस्था करणार नाही… आपण तिच्यासाठी काहीतरी करणार आहोत.”
रक्षाबंधनाची सकाळ…
माधव, स्नेहा आणि त्यांचा मुलगा अथर्व साताऱ्यातील मंदाच्या गावात पोहोचले.
घरासमोर उभे राहिल्यावर माधव काही क्षण स्तब्ध झाला.
मंदा अंगणात बसून कपडे धुत होती.
अंगावर जुनी साडी होती.
केस विस्कटलेले होते.
चेहरा थकलेला होता.
भावाला पाहताच तिच्या हातातून कपडा खाली पडला.
“दादा… तुम्ही? ”
तिच्या आवाजात आनंदापेक्षा आश्चर्य जास्त होतं.
जणू तिला विश्वासच बसत नव्हता की तिचा भाऊ खरंच तिच्या दारात उभा आहे.
माधवने पुढे होऊन तिला मिठी मारली.
“हो गं वेड्या… यावेळी मला तुझ्याकडून राखी बांधून घ्यायची होती.”
मंदाच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
“पण दादा, आधी सांगितलं असतंस तर घर नीट केलं असतं…”
माधव तिचं वाक्य पूर्ण होऊ न देता म्हणाला,
“मला तुझं घर बघायला नाही… माझी बहीण बघायला यायचं होतं.”
स्नेहाने मंदाला बाजारात नेलं.
तिच्यासाठी नवीन साडी घेतली.
ओंकारसाठी नवीन कपडे घेतले.
घरासाठी महिनाभराचं किराणा, औषधं, चादरी, पडदे आणि आवश्यक सामान घेतलं.
मंदा वारंवार म्हणत होती,
“वहिनी, एवढं कशाला? ”
स्नेहा हसून म्हणाली,
“गप्प बस. आज तुझं काही ऐकणार नाही.”
कित्येक वर्षांनी त्या घरात पुन्हा चैतन्य आलं होतं.
मंदाच्या डोळ्यांत आनंद होता…
पण माधवच्या लक्षात एक गोष्ट आली.
मंदा अधूनमधून छातीकडे हात नेत होती आणि थोडा वेळ शांत बसत होती.
“काय झालं गं? ”
“काही नाही दादा… थोडा थकवा आहे.”
ती हसली.
माधवने जास्त विचार केला नाही.
संध्याकाळ झाली.
मंदाने राखीची थाळी सजवली.
तिने माधवच्या कपाळावर कुंकू लावलं.
राखी हातात घेतली…
तेवढ्यात माधव म्हणाला,
“थांब जरा…”
मंदा आश्चर्याने त्याच्याकडे पाहू लागली.
“का? ”
माधव हसला.
“तुझ्या दोन्ही बहिणी अजून आलेल्या नाहीत.”
मंदाला काहीच कळेना.
तेवढ्यात बाहेर गाडी थांबण्याचा आवाज आला.
दार उघडलं…
आणि समोर वंदना आणि सविता आपल्या कुटुंबासह उभ्या होत्या.
मंदाच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.
तिने धावत जाऊन दोन्ही बहिणींना मिठी मारली.
काही दिवसांपूर्वी माधवने बहिणींना म्हटलं होतं,
“आपण दरवर्षी फिरायला जातो. यावेळी कुठेतरी तीर्थयात्रेला जाऊया.”
तेव्हा तोच हसून म्हणाला होता,
“यावेळी आपली चारधाम यात्रा म्हणजे आपल्या मंदाचं घर.”
दोन्ही बहिणींनी त्याच क्षणी होकार दिला.
त्यांनी ठरवलं होतं—
मंदाला पैशांची मदत करायचीच, पण त्याहून आधी तिला हे जाणवून द्यायचं की ती एकटी नाही.
त्या रात्री सगळे जवळच्या हॉटेलमध्ये जेवायला गेले.
मंदा फारसं बोलत नव्हती.
ती फक्त सगळ्यांकडे पाहत होती.
कधी भावाकडे…
कधी बहिणींकडे…
कधी आपल्या मुलाकडे…
आणि पुन्हा तिच्या डोळ्यांत पाणी येत होतं.
पण यावेळी त्या अश्रूंमध्ये दुःख नव्हतं.
ते अश्रू होते—“माझी माणसं अजून माझीच आहेत” या समाधानाचे.
रात्री सगळे घराच्या अंगणात गाद्या टाकून झोपले.
जुन्या आठवणी निघाल्या.
सगळे हसत होते.
मंदा मात्र शांतपणे माधवच्या खांद्यावर डोकं ठेवून पडली होती.
“दादा…”
“काय गं? ”
“आज खूप वर्षांनी मला माझं माहेर मिळाल्यासारखं वाटतंय.”
माधवने तिच्या डोक्यावरून हात फिरवला.
“माहेर कधी संपत नसतं गं… फक्त आपण एकमेकांपासून दूर जातो.”
मंदाने डोळे मिटले.
तिच्या चेहऱ्यावर समाधान होतं.
रात्री बराच वेळ गप्पा सुरू होत्या.
अचानक माधवला जाणवलं की मंदाचा हात खूप थंड झाला आहे.
“मंदा…? ”
त्याने तिला हलवलं.
“मंदा, उठ गं…”
काहीच प्रतिसाद नव्हता.
सगळे घाबरून उठले.
दिवा लावला.
पण…
मंदाचे डोळे कायमचे मिटले होते.
तिच्या चेहऱ्यावर मात्र एक शांत, समाधानाचं हास्य होतं.
सगळ्यांच्या लक्षात आलं की ती काही महिन्यांपासून आजारी होती.
पण तिने कुणालाही सांगितलं नव्हतं.
कदाचित तिला औषधांपेक्षा एका गोष्टीची जास्त गरज होती…
आपल्या माणसांची.
आणि कदाचित म्हणूनच ती त्या दिवसापर्यंत थांबली होती.
ज्या दिवशी तिची राखी भावाच्या मनगटावर बांधली जाणार होती…
ज्या दिवशी तिच्या अंगणात पुन्हा बहिणींचं हसू येणार होतं…
ज्या दिवशी तिला पुन्हा एकदा “माझं माहेर माझ्यासोबत आहे” असं वाटणार होतं.
मंदा या जगातून निघून गेली…
पण यावेळी ती एकटी गेली नाही.
तिच्या शेवटच्या क्षणी तिच्या आजूबाजूला तिची माणसं होती.
तिच्या डोक्यावर भावाचा हात होता.
आणि तिच्या चेहऱ्यावर समाधान होतं.
कधी कधी महागड्या भेटवस्तूंपेक्षा एखाद्या माणसाची वेळ, त्याचा हात आणि “मी आहे ना” हे चार शब्द आयुष्यभर लक्षात राहतात.
म्हणूनच…
नाती फक्त सणाच्या दिवशी आठवू नका.
कदाचित कुणीतरी तुमच्या एका भेटीची वाट पाहत असेल… आणि तुम्हाला त्याची कल्पनाही नसेल.
☆
लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती : शीतल कुलकर्णी
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
