सौ. गौरी गाडेकर
विविधा
☆ प्रकाश ते प्रज्ञा – लेखक : श्री संतोष गजानन खाडये ☆ प्रस्तुती – सौ. गौरी गाडेकर ☆
दिवाळीची धावपळ, घराघरातील जल्लोष आणि रात्र उजळवणारे अनंत दिवे थांबले की आयुष्य एका गूढ शांततेत शिरतं. फुलबाजे, आकाश उजळवणारे कंदील, फटाके, विविध आवाज करणारे फटाके यांच्या किरर्र आवाजानंतर आकाशात उरलेली ती धुरकट झाक जणू मनावरही पसरते, पण त्या धुक्याच्या पलीकडे एक नवा प्रकाश उमलत असतो. तो दिव्यांचा नाही, आत्म्याचा असतो. घरभर उरलेले दिवे मंदावलेले असतात, पण त्यांचा उजेड अजूनही भिंतींवर पसरलेला असतो, आणि कदाचित मनातही. त्या प्रकाशात माणूस स्वतःकडे नव्या नजरेने पाहू लागतो. सणाच्या गडबडीत विसरलेली आत्मशांती पुन्हा जागी होते. गोडधोडाचे डबे रिकामे झालेले असतात, पण हृदय गोड झालेलं असतं, कारण सणानंतरही राहते ती एकच भावना : कृतज्ञतेची.
दिवाळी ही केवळ प्रकाशाचा सण नाही; ती प्रज्ञेचा आरंभ आहे. जेव्हा आपण घर झाडून, रंगवून, सजवतो, तेव्हा नकळत आपलं अंतःकरणही त्या उजेडासाठी तयार होतं. त्या तयारीत प्रेम, सहकार्य, क्षमा आणि आशेचे नवे रंग मिसळलेले असतात. सण संपल्यावर अचानक मनात एक प्रश्न जागा होतो — “या उजेडाचं पुढे काय करायचं? ” आणि इथूनच सुरू होतो प्रकाश ते प्रज्ञेचा प्रवास.
प्रकाशाचं खरं सार हे पाहण्यात नाही, तर जाणण्यात आहे. बाहेरच्या दिव्यांनी अंधार हटतो, पण आतल्या अंधारावर फक्त प्रज्ञेचा प्रकाश चालतो. ती प्रज्ञा म्हणजे विवेक — काय टिकवायचं, काय सोडायचं, कोणावर प्रेम करायचं, आणि कोणत्या मार्गाने पुढे जायचं, हे समजणं. गावातल्या शेतकऱ्याला जेव्हा दिवाळीनंतर पुन्हा मातीचा वास जाणवतो, तेव्हा तो जाणतो की हा हंगाम फक्त पिकांचा नाही — तो मनाचाही आहे. माती जशी जुन्या तणांपासून मुक्त होऊन नव्या पेरणीसाठी सज्ज होते, तसंच माणसाचं मनही जुन्या विचारांचं ओझं झटकून नव्या विचाराचे स्वागत करते. हीच दिवाळीनंतरची नवचेतना — अंतर्मनातील नव्या अंकुरांची सुरुवात.
शहरात ही नवचेतना वेगळ्या रूपात प्रकटते. गगनचुंबी इमारतींच्या खिडक्यांतून येणारा दिवाळीनंतरचा सकाळचा प्रकाश शांत असतो, पण अर्थपूर्ण. रात्रीच्या फटाक्यांच्या तेजानंतर आता तो प्रकाश स्थिर आहे, जणू सांगतो, “आता बाहेरचं पुरे, आता आत डोकाव. ” त्या क्षणी माणूस थोडा थांबतो — ऑफिसला निघताना आरशात स्वतःकडे पाहतो आणि मनात विचारतो, “मी खरंच समाधानी आहे का? ” हीच आत्मप्रज्ञेची पहिली ठिणगी असते.
दिवाळीच्या दिव्यांचा प्रकाश जर बाहेर उजळत असेल, तर त्यातून प्रज्ञा जन्म घेते — जी विचार उजळवते. प्रज्ञा म्हणजे केवळ ज्ञान नाही, तर समज. ती सांगते — संपत्तीपेक्षा समाधान मोठं आहे, प्रसिद्धीपेक्षा प्रेम अधिक मूल्यवान आहे, आणि अंधाराला शाप देण्यापेक्षा एक दिवा पेटवणं अधिक अर्थपूर्ण आहे. जगातील मानवजातीच्या विभिन्न विचारांचे स्वागत, डावे उजवे सारेच विचार मानवीय प्रगतीचे द्योतक आहेत तेव्हा कुणाचा द्वेष नको तर सर्वांनीच एक दुसऱ्याच्या विचाराचा अस्तित्वाचा दिवा एकमेकात उजळायला हवा. प्रज्ञेचा मार्ग म्हणजे अंतर्मनातील प्रकाशाकडे प्रवास. त्या प्रवासात ना गडबड असते, ना गर्दी — फक्त स्वतःशी संवाद असतो. “माझं आयुष्य फक्त उपभोगासाठी आहे का, की काहीतरी निर्माण करण्यासाठी? ” या प्रश्नाचं उत्तरच माणसाला नव्या चेतनेत नेऊन ठेवतं.
दिवाळीनंतरची नवचेतना म्हणजे बदलाची भीती नाही, तर बदलाची ओढ. ती सांगते — जसा दिवस रात्र ओलांडून उजाडतो, तसंच मनाचंही पुनर्जन्म घेणं आवश्यक आहे. अंधाराशिवाय प्रकाशाची किंमत नाही, आणि संघर्षाशिवाय प्रज्ञा जागृत होत नाही. खरी संपत्ती तीच, जी अनुभवातून मिळते. खरं यश तेच, जे मनाला स्थैर्य देतं. आणि खरी दिवाळी तीच, जी प्रत्येक दिवशी आपण मनात साजरी करतो.
आज दिवाळी संपलेली नाही, तर आरंभ आहे नव्या विचारांचा, नव्या दृष्टिकोनाचा, आणि नव्या जीवनदृष्टीचा. आपण बाहेरचे दिवे विझवले असले, तरी मनातला दिवा जपला, तर संपूर्ण वर्ष प्रकाशमान होईल. जर मन मोठं असेल, तर घरातील प्रत्येक कोपरा मंदिर बनतो. आणि तोच क्षण असतो, जेव्हा प्रकाश प्रज्ञेत रूपांतरित होतो.
दिवाळीच्या सणानंतर दिवाळी बाहेर नव्हे, आत उजळते.
लेखक – श्री संतोष गजानन खाडये
प्रस्तुती – सौ. गौरी सुभाष गाडेकर
संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.
फोन नं. 9820206306
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
