डाॅ. मधुवंती कुलकर्णी
विविधा
☆ शक्ती आणि भक्ती… ☆ डाॅ. मधुवंती कुलकर्णी ☆
☆
सर्व मंगल मांगल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके
शरण्ये त्र्यंबके गौरी नारायणी नमोस्तुते ||
☆
नवरात्रोत्सवास सुरूवात होत आहे. गेले पाच सहा दिवस दोन विषयांवरील चर्चा सर्व ठिकाणी ऐकायला मिळतात. एक म्हणजे साड्यांचे नऊ दिवसांचे नऊ रंग आणि रात्री उशिरा पर्यंत चालणारा दांडिया. अनेक ठिकाणी स्त्रीयांचा उत्साह फक्त यांतच दिसून येतो किंबहुना फक्त त्यासाठीच नवरात्र असावे अशी भूमिका घेतली जाते. आपल्या संस्कृतीतील उत्सवामागील इतिहास, हेतू या गोष्टी पुढे आणण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
एक आख्यायिका अशी आहे की, महिषासूर राक्षसाने “तुझा फक्त स्त्री कडूनच वध होईल “ हा वर मिळवला होता. देवांना त्याने त्रास देण्यास सुरुवात केली. युद्ध करून नि: शस्त्र केले. देवांनी यांवर उपाय म्हणून स्वतः च्या शक्तीतून देवी दुर्गा निर्माण केली. देवी दुर्गेने नऊ दिवस नऊ रात्री युद्ध करून महिषासुराचा नवव्या दिवशी वध केला. म्हणून या नवरात्राला शक्तिचे नवरात्र म्हणतात. देवांची शक्ती म्हणजेच सरस्वतीची पूजा म्हणून त्याचे नाव शारदीय नवरात्र हे आहे.
दुसरी आख्यायिका रामायणातील आहे. रामाने रावणावर विजय मिळविण्यासाठी चंडी मातेची पूजा केली होती. नऊ दिवस त्याने नवरात्र केले. दहाव्या दिवशी रावणवध केला. रामाने भक्ती केली म्हणून या नवरात्राला भक्तीचे नवरात्र म्हणतात. म्हणजे हे नवरात्र शक्ती आणि भक्तीचे द्योतक आहे.
नवरात्रात देवीची नऊ दिवस नऊ रूपांत पूजा केली जाते.
१. शैलपुत्री – पर्वत स्वरूप आहे. म्हणजे मानसिक दृष्ट्या पर्वताप्रमाणे सहनशील रहा म्हणजे स्थिरता येईल असा संदेश देते.
२. ब्रम्हचारिणी – संयम, तप, आत्मअनुशासन हे गुणधर्म आहेत. योग्य आहार, झोप, व्यायाम यांतून वरील गोष्टी आत्मसात करा असा संदेश देते.
३. चंद्रघंटा – शांती आणि धैर्य, आत्मविश्वास हे गुणधर्म आहेत. चंद्राची लयबद्धता व घंटेचा नाद यांतून निर्माण होणारी सकारात्मकता मस्तिष्क तरंग निर्माण करते आणि शांती प्राप्त होते. न्युरोसायन्सशी निगडीत हा संदेश आहे.
४. कुष्मांडा – सृजनात्मक ऊर्जा आणि नवप्रवर्तन हे गुणधर्म आहेत. मस्तिष्कामधील जैविक घटकाचा संबंध सृजनात्मक घटकांशी व्हावा आणि नवनिर्मिती व्हावी. यासाठी उर्जा मिळावी म्हणून या रूपाची पूजा करतात.
५. स्कंदमाता – मातृत्व, करूणा, संरक्षण हे गुणधर्म आहेत. मातृत्वानंतर प्रसवणारे हार्मोन्स, सामाजिक बांधिलकीसाठी निर्माण होणारा ऑक्सिटोसिन हार्मोन्स या जैव घटकांचे संतुलन रहावे म्हणून या रूपाची पूजा करतात.
६. कात्यायनी – धर्म रक्षण, न्याय आणि सक्रियता हे गुणधर्म आहेत. सामाजिक न्याय व्यवस्था व समाजाची आर्थिक स्थैर्यता यांसाठी लागणारे सामाजिक व आर्थिक वर्तन यांचे व्यक्तिमत्वे संतुलन रहावे म्हणून या रूपाची पूजा करतात.
७. कालरात्री – अंधाराचा नाश आणि भयमुक्ती हे गुणधर्म आहेत. प्रकाशावर आधारित असलेल्या उपाय योजना कराव्यात मग त्या शारीरिक, मानसिक कोणत्याही असतील त्यातून उत्साह निर्माण होतो व भयनाश होतो म्हणून या रूपाची पूजा करतात.
८. महागौरी – नैतिकता, शांती हे गुणधर्म आहेत. सार्वजनिक स्वास्थ्य, स्वच्छता, आरोग्य, सामुहिक नैतिकता पाळाव्यात असा संदेश ही देवी देते.
९. सिद्धिदात्री – सिद्धी, पूर्णता आणि आत्मसाक्षात्कार हे गुणधर्म आहेत. शिक्षण, विज्ञान, कला आणि धर्म यांचा सुवर्णसंगम साधावा. यांची साधना केल्यास शांती मिळते. सामाजिक उन्नती होते व पर्यायाने विकास होतो म्हणून या रूपाची पूजा करतात.
घटस्थापनेपासून सुरू होणाऱ्या नवरात्रात देवीला सालंकृत सजवून, घटाची पूजा करून त्या भोवती मातीत बीया रूजविल्या जातात. नऊ दिवस पिकाची काळजी घेऊन वाढवितात. भारत शेतीप्रधान देश आहे. पिकांची सुबत्ता यावी. बळीराजाची कृपा व्हावी. सुगीचा हंगाम सुरू होणार असतो म्हणून प्रार्थना केली जाते. नवरात्रात उपवास करतात. या उपवासामुळे शरीर चांगले रहाण्यास मदत होते. त्याचबरोबर आत्मसंयमनही शिकता येते. हिंदूधर्मातील या परंपरांच्या मागचे अर्थ नीट समजावून घेतले पाहिजेत. त्याकडे फारसे लक्ष न जाता मेसेजेसचा वर्षाव करण्यावरच जास्त भर दिसतो. रात्री उशिरापर्यंत सुरू असणार्या दांडियांमुळे अनैतिकता, चोरी, मारामारी या सारखे प्रकार शहरांमधून वाढलेले दिसून पण येतात. पोशाख, मेक अप यांकडेच जास्त लक्ष दिले जाते.
नवरात्रातील परंपरा आपल्याला स्त्री शक्ती कडे आदराने, मांगल्याने पहायला शिकवितात. स्त्रीयांची तेजस्विता ही सौंदर्यात कमी आणि पवित्रता, मातृत्व आणि क्षमता, सामर्थ्य आणि सहनशीलता यांत आहे. पुढील पिढीतील मुलींना यांचे शिक्षण देणे आवश्यक आहे. आपण सर्वांनी संस्कृतीचे भान राखून देवीचा आशीर्वाद घेऊन शक्ती भक्ती चा संगम घडवूया.
© डॉ. मधुवती कुलकर्णी
बेंगलोर
दूरध्वनी ९४०३००६४३६.
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
