श्री दिवाकर बुरसे
विविधा
☆ ‘सहजीवन संबंध’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
(सहजीवन संबंध (लीव्ह-इन रिलेशनशिप))
सध्याच्या काळात, काही तरुण-तरुणी विवाहबंधनात अडकण्याऐवजी सहजीवन संबंध स्वीकारत आहेत.
सहजीवन संबंध म्हणजे काय?
सहजीवन संबंध म्हणजे दोन प्रौढ व्यक्ती विवाहित नसतानाही एकत्र राहून जीवन व्यतीत करतात. हे विवाहासारखेच आहे, जसे:
एकत्र राहणे,
जबाबदाऱ्या वाटून घेणे
भावनिक आणि शारीरिक संबंध ठेवणे
परंतु…
हा विधिसंमत विवाह नाही.
सामाजिक परिवर्तनामुळे, आधुनिक तरुणाई विवाहाच्या पारंपरिक चौकटीत अडकण्याऐवजी या नवीन जीवनपद्धतीकडे आकर्षित होत आहे.
सहजीवन संबंध स्वीकारण्याची कारणे
१. स्वातंत्र्य आणि वैयक्तिक नियंत्रण
आधुनिक तरुणाईला स्वतःचे निर्णय स्वतः घेणे महत्त्वाचे आहे.
विवाहानंतर येणाऱ्या सामाजिक आणि कौटुंबिक बंधनामुळे वैयक्तिक स्वातंत्र्यावर मर्यादा येते.
सहजीवन संबंधात प्रत्येकाला आपला वैयक्तिक अवकाश राखता येतो.
२. करिअर आणि आर्थिक स्थैर्य
शिक्षण पूर्ण करून नोकरी, व्यवसाय, आर्थिक स्वावलंबन आणि करिअरच्या प्रगतीला अधिक प्राधान्य दिले जाते.
सहजीवन संबंधामुळे आर्थिक स्वातंत्र्य टिकवता येते आणि विवाहानंतरच्या जबाबदाऱ्यांचा ताण कमी होतो.
३. एकमेकांना समजून घेण्याची संधी
विवाह हे आयुष्यभर टिकणारे नाते मानले जाते, पण अनेक विवाह नीट ओळख नसल्यामुळे अपयशी ठरतात.
सहजीवन संबंधातून नात्यातील गुणदोष आणि स्वभाव समजून घेता येतो.
पुढे विवाह करायचा की नाही, हे परिपक्वतेने ठरवता येते.
४. विवाहसंस्थेविषयी बदललेली दृष्टी
विवाह हा जीवनातील अपरिहार्य टप्पा मानणे कमी झाले आहे.
प्रेम, सामंजस्य आणि सहजीवन महत्त्वाचे मानले जाते.
विवाहाविनाही नाते टिकवता येते, असे अनेक तरुण मानतात.
५. सामाजिक स्वीकार
समाज माध्यमे, चित्रपट, वेब सिरीज आणि जागतिक संपर्कामुळे सहजीवन संबंध अधिक स्वीकारले जात आहेत.
काही न्यायालयीन निर्णयांमध्ये याला वैधानिक मान्यता मिळाली आहे.
६. भावनिक आणि लैंगिक स्वातंत्र्य
नात्यात प्रामाणिकपणा, मोकळेपणा आणि लैंगिक समता महत्त्वाची आहे. सहजीवन संबंधामुळे हे साधता येते, कोणावरही जबरदस्ती नसते.
७. ताणमुक्त आणि समसमान नाते
विवाहानंतर कुटुंबाचा हस्तक्षेप आणि समाजाच्या अपेक्षांमुळे ताण येतो. सहजीवन संबंधात थेट संवाद साधता येतो आणि नाते समसमान राहते.
सहजीवन संबंधाचे समाज आणि कुटुंबावर परिणाम
लाभदायक पैलू
१. व्यक्तिस्वातंत्र्याचा आदर
२. विवाहावरील दडपण कमी होणे
३. महिला स्वातंत्र्याला चालना
४. आधुनिक जीवनशैलीशी जुळवून घेणे
हानिकारक / नकारात्मक पैलू
१. कुटुंब संस्था दुर्बल होणे
२. भावनिक आणि सामाजिक असुरक्षितता
३. मुलांच्या अधिकारांचा आणि ओळखीचा प्रश्न
४. समाजातील विरोध आणि टीका
कायदेशीर दृष्टिकोन
भारतीय कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय:
▪️पायल शर्मा विरुद्ध नरी निकेतन (२००१): प्रौढ व्यक्तींना लग्नाविनाही एकत्र राहण्याचा अधिकार आहे.
▪️लता सिंग विरुद्ध उ. प्र. शासन (२००६): प्रौढ व्यक्तींना त्यांचा जीवनसाथी निवडण्याचा मूलभूत अधिकार आहे.
▪️एस. खुशबू विरुद्ध कन्नियाम्मल (२०१०): सहजीवन संबंध अनैतिक असू शकतो पण अवैध नाही.
▪️इंद्र सर्मा विरुद्ध के. व्ही सर्मा (२०१३): स्त्रीच्या संरक्षणाचे अधिकार स्पष्ट केले.
नियम आणि अटी
१. दोघे प्रौढ (१८+) असावेत
२. दोघांची सहमती असावी
३. नाते स्थिर आणि दीर्घकाळ टिकणारे असावे
४. दोघांपैकी कोणीही आधीपासून विवाहित नसावे
स्त्रियांचे संरक्षण
कौटुंबिक हिंसा कायदा (२००५) अंतर्गत आर्थिक सहाय्य, पोटगी, घरात राहण्याचा अधिकार
संपत्ती आणि संतती
लिव्ह-इन पार्टनरला आपोआप संपत्तीचा अधिकार नाही, तो इच्छापत्रामुळे मिळू शकतो.
सहजीवन संबंधातून जन्मलेल्या मुलांना वारसा अधिकार मिळतो
सहजीवन संबंध: संस्कृतीविकास की अधःपतन?
काहींसाठी, व्यक्तिस्वातंत्र्य, समानता आणि आधुनिकता याचे प्रतीक तर काहींसाठी, जबाबदारी, स्थैर्य आणि पारंपरिक कुटुंबसंस्थेवरील परिणाम याची चिंता
भविष्यातील परिणाम
संयुक्त कुटुंबाऐवजी कणकुटुंबे / अणुकुटुंबे वाढतील
नात्यांमध्ये स्वातंत्र्य आणि समता महत्त्वाची होईल
वृद्धांची काळजी आणि अनाथ बालकांची समस्या वाढू शकते.
निष्कर्ष
सहजीवन संबंध केवळ आधुनिक फॅशन नाही, तर बदलत्या काळाचा आणि समाजाच्या मानसिकतेचा परिणाम आहे.
प्रेम, विश्वास, आदर आणि जबाबदारी ही मूलभूत तत्त्वे टिकली तर नाते स्थिर राहते.
बदलत्या समाजातही जीवनमूल्ये टिकवणे हा खरा संस्कृतीविकास आहे.
🙏🏻
© श्री दिवाकर बुरसे
पुणे
संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
