सौ शालिनी जोशी
विविधा
☆ पाहुणा… ☆ सौ शालिनी जोशी ☆
☆
हरिपाठाच्या बाविसाव्या ओवीत संत ज्ञानेश्वर म्हणतात,
हरिविण जन्म तो नर्कची पै जाणा l यमाचा पाहुणा प्राणी होय ll
येथे यमाचा पाहुणा म्हणजे काय असा प्रश्न पडतो. पाहुणा याचा सामान्य अर्थ आपण अतिथी, अभ्यागत किंवा प्रसंगी विशेषी घरी आलेली किंवा बोलावलेली व्यक्ती असा घेतो. यम तर मृत्यूदेवता मग तिच्याकडे कोण पाहुणा म्हणून जाणार? आणि तिथे आदर सत्कार तरी असला? आपल्या घरी जे असेल ते आपण आल्या गेल्याला देतो. त्यात त्यांनी समाधानी असाव ही इच्छा असते. पण यम तर कर्माप्रमाणे फळ देणारा आणि पापाचा घडा भरल्यावर मृत्यू लोकातून यमलोकात नेणारा. म्हणजे हा पाहुणचार यम देईल ती शिक्षा भोगण्याचा आहे. पाप संपेपर्यंत शिक्षा भोगायची मग परत मृत्यू लोक, परत यमलोक. अशा या येरझाऱ्या म्हणजे यमाचा पाहुणचार.
तर याच हरिपाठाच्या सत्ताविसाव्या ओवीत संत ज्ञानेश्वर म्हणतात,
तीर्थी भाव धरी रे करूणा l शांती त्या पाहुणा हरी करी ll
मनापासून तीर्थयात्रा करणाऱ्याच्या अंतःकरणात हरिकृपेने करुणा व शांती पाहुण्या होऊन येतात. म्हणजे त्याच्याकडे मुळात नसलेले गुण शांती आणि करुणा त्याला तीर्थयात्रेमुळे प्राप्त होतात.
ज्ञानेश्वरीत संत ज्ञानेश्वर म्हणतात,
शांताचिया घरा अद्भुत आला आहे पाहुणेरा l
पाहुणेरा म्हणजे पाहुणा. मुळात शांतरसात असलेल्या अकराव्या अध्यायात काही वर्णने अद्भुत रसातील आहेत. मुळात नसताना या अध्याया पुरता डोकावला आहे, म्हणून अद्भुत रस पाहुणा. या दोन तीन उदाहरणावरून लक्षात येतं पाहुणा याचा अर्थ किती व्यापक आहे. तो व्यक्तिपुरता मर्यादित नाही. कोणतीही कायम नसलेली गोष्ट मग ती सजीव, निर्जीव, भावना असली तरी, जेव्हा नवीन येते किंवा व्यक्त होते तेव्हा ती पाहुणा होते. म्हणून एखादा डास, ढेकूण जरी अचानक दिसला तरी आपण त्याला पाहुणा म्हणतो. हे त्रासदायक पाहुणे.
कावळा दाराबाहेर ओरडला की पाहुणा येणार अशी अंधश्रद्धा आहे. पूर्वी सुट्टीत मामा, मावशीकडे जाणे ते पाहुणे म्हणून. तसेच लग्नआदि समारंभासाठी येणारे सर्व पाहुणेच. यावरून पै पाहुणे, पाहुणेरावणे असे जोडशब्द तयार झाले. लग्नाला आलेल्या पाहुण्याला काही वेळा वधू वर दोन्ही कडचे लोक ओळखत नाहीत. त्यामुळे दोन्हीकडून दुर्लक्ष होते. बिचाऱ्याला जेवणही मिळत नाही. म्हणून म्हण पडली ‘दोन्हीकडचा पाहुणा उपाशी’. एक पाहुणा आला तर घरातले वातावरण बदलते. म्हणून म्हणतात ‘एक पाहुणा तर घर पाहुणे’ किंवा ‘व्याही पाहुणा आला तर रेडा दुभत नाही’. अशा कितीतरी म्हणी तयार झाल्या.
काव्यातही या पाहुण्याला स्थान आहे.
येता पाऊस पाहुणा आलं हिरवं उधाण l येथे पाऊस पाहुणा झाला.
विठ्ठल पाहुणा आला माझ्या घरा l येथे विठ्ठलच पाहुणा होतो.
आज ये अंगणा पाहुणा गोजिरा l अंगणात येणारा पक्षीच पाहुणा होतो.
भगवंत भुकेला भक्तीचा पाहुणा l भगवंतालाच पाहुणा केला.
कायसेनि पाहुणेरू क्षीरसागरा l क्षीरसागराला कशाचा पाहुणचार?
गणपतीलाही दीड ते अकरा दिवसाचा पाहुणा म्हटले जाते. म्हणजे कुणाला पाहुणा म्हणाव याला काही बंधन नाही. मग शाळेत कार्यक्रमाला बोलावलेल्या अध्यक्षांनाही पाहुणे म्हणतात. सरकारी अधिकाऱ्यालाही सरकारचा पाहुणा म्हणतात. अशा प्रकारे विचार करायला गेलं तर नेहमीच्या वापरात या शब्द ‘पाहुणा’. पण अर्थ सांगायला गेलं तर विस्तार आवरत नाही. असे हे मराठी भाषेचे वैभव म्हणावे लागेल.
© सौ. शालिनी जोशी
संपर्क – फ्लेट न .3 .राधाप्रिया टेरेसेस, समर्थपथ, प्रतिज्ञा मंगल कार्यालयाजवळ, कर्वेनगर, पुणे, 411052.
मोबाईल नं.—9850909383
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ.मंजुषा मुळे/सौ.गौरी गाडेकर≈
