सौ. कुंदा कुलकर्णी ग्रामोपाध्ये
इंद्रधनुष्य
☆ सरस्वती ☆ सौ कुंदा कुलकर्णी ग्रामोपाध्ये ☆
सरस्वती नमस्तुभ्यं
वरदे कामरूपिणी, विद्यारंभं करिष्यामि
सिद्धीर्भवतु मे सदा.
पाटीवर सरस्वतीचे चिन्ह काढून तिची पूजा करून वरील प्रार्थना केली जाते व विद्यार्जनास सुरुवात केली जाते. सरस्वती ही विद्येची देवता आहे. वरील प्रार्थनेचा अर्थ असा आहे की सर्वांच्या सर्व कामना पूर्ण करणारी माता सरस्वती, मी तुला नमस्कार करते. मी आज विद्या ग्रहण करण्यास सुरुवात करत आहे. माझ्या या कार्यात तू मला सिद्धी दे.
ऋग्वेदात सरस्वती देवीला सर्वोत्तम मातृशक्ती, सर्वोत्तम देवी आणि सर्वोत्तम नदी असे म्हटले आहे. वैदिक काळात सरस्वती ही एक प्राचीन नदी होती. सरस्वती देवीला बुद्धी आणि ज्ञानाबरोबरच सर्व नद्या, झरे, वायु, ध्वनी व प्रवाहित जलांची अधिष्ठात्री देवी मानले जाते.
माघ महिन्यातल्या शुद्ध पंचमीला वसंत पंचमी व श्री पंचमी असे म्हणतात. या दिवशी सरस्वतीचा जन्म झाल्याने हा दिवस सरस्वती जयंती म्हणून साजरा केला जातो.
ब्रह्मदेवाने सृष्टीची निर्मिती करायची ठरवले. त्यावेळी त्याला एका सहचराची मदत हवी होती. तो म्हणाला, मला खराखुरा जोडीदार हवा आहे. त्याने माझ्या कामात जोडीने मदत करायला हवी. शिवाय तो बुद्धिमान, शांत, विद्वान, विद्यासंपन्न, कलानिपुण आणि सुसंस्कृत असावा. त्याची स्वतःची जीभ आणि मन यावर त्याचा पूर्ण ताबा असावा. आणि अहो आश्चर्यम्! एक अत्यंत लावण्यवती स्त्री मधुर स्मित करत त्याच्यासमोर प्रगट झाली. ब्रह्मदेव म्हणाले, तुझ्या आगमनामुळे मला खूप आनंद झाला आहे. मी तुला सरस्वती वाग्देवी आणि वाणी या नावांनी हाक मारेन. तू ज्ञानाचे आणि संवादाचे निधान आहेस. या तिन्ही नावांमधून तुझे हेच गुण प्रतीत होतात. इथून पुढे सर्वच राज्यसृष्टी ज्ञान, कला आणि वाणी यांची देवता म्हणून तुझे आराधना करेल. आणि उभयतांनी एकत्र बसून विश्व निर्मितीच्या कामाचा शुभारंभ केला.
ब्रह्मदेवांनी सृष्टीची निर्मिती केली. त्यांच्या पत्नीचे नाव सरस्वती. ती विद्येची, ज्ञानाची आणि कलेची देवता आहे. ती नेहमी शुभ्र वस्त्र धारण करते. तिच्या हातात नेहमी वीणा असते. ती नेहमी वीणावादन करताना दाखवली जाते. तिला वीणावादिनी असेच म्हणतात. तिच्या एका हातात जपमाला तर दुसऱ्या हातात एक ग्रंथ असतो. आणि तिच्या चेहऱ्यावर कायम मंद असे हसू आपल्याला दिसत असते. तिचे वाहन म्हणजे हंस. सरस्वती शांतीप्रिय देवता आहे. आपल्या भारतातच नव्हे तर इतर अनेक देशातही तिची पूजा केली जाते. तिला वाग्देवी असेही नाव आहे. वाग्देवी याचा अर्थ वाणीची देवता. सरस्वती बुद्धिमत्तेचं, ज्ञानाचं आणि विद्येचं प्रतीक आहे. त्यामुळे अनेक महान वक्ते, लेखक आणि विद्वान तिचे उपासक आहेत. ती नेहमी मितभाषिणी असते.
सरस्वती ही भारतीय संस्कृतीतील श्रेष्ठ देवता आहे. तिला वाणी, वाग्देवता, वागेश्वरी, शारदा, भारती, वीणापाणि, ब्रह्मी, विशाला, मेधा, कुटीला अशी ही नावे आहेत. ती ललित कलांची अधीष्ठात्री देवता आहे.
ती शुभ्रवर्ण, शुभ्र वस्त्रधारिणी, अलंकार विभूषित, चतुर्भुज, पुंडरीकमाला, वीणा व कमंडलू धारण करणारी आहे. पुस्तक व वीणा हे तिची प्रमुख आयुधे आहेत. तिच्या मूर्तीशिल्पातून कमळ, हंस, मोर इत्यादी वाहने दाखवली जातात. मात्र हंस आणि मोर ही तिची लाडकी वाहने आहेत. ती कमलासनात बसलेली असते.
ओम् श्री श्री महा सरस्वती देवी भगवती नमः
हा तिचा मंत्र आहे. सरस्वती वंदना खालील प्रमाणे आहे.
या कुंदेदुतुषारहार धवला या शुभ्र वस्त्रावृता ||
या वीणावरदण्डमंडितकरा, या श्वेतपद्मासना ||
या ब्रह्माच्युत शंकर प्रभृतिभिर्देवै: सदा वंदिता ||
सा मां पातु सरस्वती भगवती नि:शेष्यजाड्यापहा ||
एक दिवस देवी सरस्वती सत्य लोकांमध्ये वीणा वादनात गुंग झाली होती. त्यावेळी असुरांनी तिच्याकडे असलेला ज्ञानाचा ग्रंथ चोरला आणि ते पृथ्वीवर पळाले. सरस्वती देखील त्यांच्या मागोमाग आली पण पृथ्वीतलावर पोचल्यावर तिच्या लक्षात आले, आपण इतर देवदेवतांप्रमाणे लढू शकत नाही. त्यासाठी लागणारी शस्त्रे आपल्याकडे नाहीत. आणि आपली ती क्षमताही नाही. त्यामुळे तिने स्वतःकडे असलेल्या शक्तीचा वापर केला. या असुरांचा नाश करण्यासाठी तिने एका खळाळत वहाणाऱ्या नदीचं रूप घेतलं. आणि आपल्या पाण्याच्या प्रवाहात या असुरांना बुडवून टाकलं. त्या प्रवाहाचा वेग पाहून असुर गर्भगळीत झाले. त्यांनी तो ग्रंथ नदीच्या काठी टाकला आणि सूंबाल्या ठोकला. तो ग्रंथ घेऊन तिनेही त्यांचा नाद सोडला. आता यानंतर तिने ब्रह्मलोकी परत जायची तयारी सुरू केली. पण त्या प्रदेशात रहाणाऱ्या महर्षींना, ऋषीमुनींना तिच्या आगमनाची वार्ता योगसामर्थ्यामुळे कळली. त्यांना तिच्या त्या ग्रंथाविषयी सुद्धा कळलं. ते सर्वजण ताबडतोब तिचे दर्शन घेण्यासाठी आले. तिथे त्यांना हातात ज्ञानाचे पुस्तक घेतलेल्या देवी सरस्वतीचं मूळ रूपात दर्शन झालं. त्यांनी तिची करुणा भाकली. माते, आम्ही अगतिक आहोत. आम्हाला तुझ्या मदतीची गरज आहे. तू आमच्या मदतीसाठी इथे पृथ्वीवरच वास्तव्य करून राहशील का? सरस्वती गूढ हास्य करत म्हणाली, मला गेलं पाहिजे. मला ब्रह्मदेवांना त्यांच्या कामात मदत करण्यासाठी जायलाच हवं. पण तुम्ही मनापासून प्रार्थना केलीत तर ती मला ऐकू येईल. मी इथून परत जाताना माझ्या शक्तीचा छोटाच प्रवाह इकडे सोडून जाईन. तो माझ्या नावाने सरस्वती नदी म्हणून येथे वहात राहील. ही नदी वहात जाऊन प्रयाग तीर्थक्षेत्रावर गंगा आणि यमुना या नद्यांना मिळून तिचा संगम होईल. आम्ही तीन नद्या त्या ठिकाणी भेटू. त्या ठिकाणाला प्रयागराज असे नाव असेल. त्यानंतर माझी ओळख नाहीशी होईल. तेव्हापासून सरस्वती नदी पृथ्वीवर वहात आहे.
… ही नदी काही भागात जमिनीखालून वहात असल्यामुळे तिला गुप्तगामिनी या नावाने ओळखण्यात येते. अशा या विद्येच्या देवतेला कोटी कोटी प्रणाम.
लेखिका : सौ. कुंदा कुलकर्णी ग्रामोपाध्ये
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
