श्री दिवाकर बुरसे
विविधा
☆ ‘वारकरी आणि रामदासी : महाराष्ट्रातील भक्तिपरंपरेतील दोन समन्वयी प्रवाह’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
प्रस्तावना
महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासात संतपरंपरेचे स्थान अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. मध्ययुगीन भारतात उदयास आलेल्या भक्तीचळवळीने समाजजीवनात नवा आध्यात्मिक आणि सामाजिक दृष्टिकोन निर्माण केला. या चळवळीने धर्माचे तत्त्वज्ञान केवळ शास्त्र आणि मठांच्या मर्यादेत न ठेवता ते सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचवण्याचे कार्य केले.
महाराष्ट्रात या भक्तिप्रवाहाचे विविध स्वरूप दिसून येते. वारकरी संप्रदाय, महानुभाव परंपरा, दत्तसंप्रदाय, नाथसंप्रदाय आणि समर्थ रामदासांनी प्रेरित केलेला रामदासी संप्रदाय हे या व्यापक भक्तिपरंपरेचे महत्त्वाचे घटक आहेत.
यांपैकी वारकरी संप्रदाय आणि रामदासी संप्रदाय हे दोन प्रवाह विशेष प्रभावी मानले जातात. वरवर पाहता या दोन्ही परंपरांमध्ये काही तात्त्विक व आचारभेद दिसतात; तथापि सखोल अभ्यास केल्यास असे आढळते की या दोन्ही परंपरांचा उगम भागवत वैष्णव भक्तीच्या समान तत्त्वज्ञानातून झाला आहे. त्यांच्या कार्यपद्धतीतील भिन्नता ही मुख्यतः त्या काळातील सामाजिक व राजकीय परिस्थितीमुळे निर्माण झाली आहे.
वारकरी संप्रदाय : भक्ती, समता आणि लोकधर्म
वारकरी संप्रदाय हा महाराष्ट्रातील सर्वात व्यापक आणि लोकाभिमुख असा भक्तिपंथ आहे. या संप्रदायाचे केंद्रस्थान पंढरपूर येथील श्रीविठ्ठल मंदिर आहे. आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला लाखो वारकरी पायी पंढरपूरला जाऊन विठ्ठलदर्शन घेतात. या यात्रेला ‘वारी’ असे संबोधले जाते.
वारकरी भक्तीमध्ये विठ्ठल हा विष्णू किंवा श्रीकृष्णाचे रूप मानला जातो. भक्त आणि देव यांच्यातील संबंध अत्यंत आत्मीयतेचा असतो. विठ्ठल हा भक्तांचा सखा, मायबाप, बंधू किंवा कुटुंबातील सदस्य म्हणून अनुभवला जातो.
वारकरी परंपरेचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे समता आणि सर्वसमावेशकता. या संप्रदायात जातिभेद, सामाजिक उच्च-नीचता किंवा धार्मिक संकुचितपणा यांना स्थान नाही. संतज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम, चोखामेळा, सावता माळी, जनाबाई इत्यादी संतांनी आपल्या अभंगांद्वारे भक्तीचा संदेश सर्व स्तरांपर्यंत पोहोचवला.
संतज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी या ग्रंथाद्वारे भगवद्गीतेचे तत्त्वज्ञान मराठी भाषेत सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध करून दिले. संत तुकारामांच्या अभंगांनी वारकरी भक्तीला व्यापक लोकाधार मिळवून दिला.
समर्थ रामदास आणि सतराव्या शतकातील सामाजिक परिस्थिती
सतराव्या शतकात समर्थ रामदास स्वामींचा उदय झाला. त्यांनी भारतभर तीर्थयात्रा करून समाजजीवनाचे निरीक्षण केले. त्या काळात भारतातील अनेक प्रदेशांवर परकीय सत्तेचे वर्चस्व होते आणि सामाजिक तसेच राजकीय अस्थिरता निर्माण झाली होती.
या परिस्थितीत समाजात आत्मविश्वास, नैतिकता आणि संघटन यांची गरज निर्माण झाली होती. समर्थांनी भक्तीच्या आधारावर समाजजागृती आणि संघटन यांचा कार्यक्रम हाती घेतला.
समर्थ रामदासांचा दासबोध हा ग्रंथ त्यांच्या विचारांचा प्रमुख स्रोत मानला जातो. या ग्रंथात भक्ती, विवेक, वैराग्य, कर्तव्य आणि समाजधर्म यांचे महत्त्व स्पष्टपणे मांडलेले आहे.
रामदासी संप्रदाय : भक्ती आणि कर्तृत्वाचा समन्वय
समर्थ रामदासांनी श्रीराम आणि हनुमान यांच्या उपासनेचा मार्ग समाजासमोर ठेवला. श्रीराम हे धर्मसंस्थापन आणि आदर्श राजधर्माचे प्रतीक आहेत, तर हनुमान हे शक्ती, बुद्धी आणि स्वामिनिष्ठेचे प्रतीक मानले जातात.
समर्थांनी देशभर अनेक मठ आणि मारुती मंदिरे स्थापन केली. या माध्यमातून त्यांनी समाजात बलोपासना, संघटन आणि कर्तव्यभावना जागृत करण्याचा प्रयत्न केला. या कार्यातून ‘रामदासी संप्रदाय’ किंवा ‘समर्थ संप्रदाय’ विकसित झाला.
या संप्रदायात भक्तीबरोबरच समाजधर्माची जाणीवही महत्त्वाची मानली जाते.
वारकरी आणि रामदासी संप्रदाय : तुलनात्मक दृष्टिकोन
घटक: वारकरी संप्रदाय ‘ वा’
रामदासी संप्रदाय ‘ रा’
आराध्य देव
वा: विठ्ठल (विष्णू/कृष्ण)
रा: श्रीराम व हनुमान
प्रमुख संत
वा: ज्ञानेश्वर, नामदेव, तुकाराम
रा: समर्थ रामदास
मुख्य साधना
वा: नामस्मरण, अभंग, वारी
रा: उपासना, शिस्त, बलोपासना
तत्त्वज्ञान
वा: भक्ती आणि समता
रा: भक्ती आणि कर्तव्य
सामाजिक कार्य
वा:लोकधर्म आणि समता
रा: संघटन आणि नैतिक जागृती
या तुलनेवरून स्पष्ट होते की दोन्ही संप्रदायांचे मूलतत्त्व भक्ती आहे. त्यांच्या कार्यपद्धतीत मात्र काळानुसार भिन्नता दिसते.
राम आणि विठ्ठल : तात्त्विक एकात्मता
समर्थ रामदासांनी रामभक्तीचा पुरस्कार केला असला तरी त्यांनी विठ्ठल आणि राम यांना तात्त्विकदृष्ट्या वेगळे मानले नाही. पंढरपूर येथे विठ्ठलदर्शन घेताना त्यांना विठ्ठलामध्येच श्रीरामाचे दर्शन झाल्याची परंपरा सांगितली जाते. त्या प्रसंगी त्यांनी उच्चारलेले शब्द प्रसिद्ध आहेत —
“येथे का उभा श्रीरामा
मनमोहन मेघश्यामा।”
या काव्यरचनेत राम आणि विठ्ठल यांचे मूलतत्त्व एकच असल्याची भावना व्यक्त होते.
समारोप
महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेचा विचार करताना वारकरी आणि रामदासी या दोन परंपरांचा समन्वय लक्षात घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. वारकरी संप्रदायाने भक्तीचा लोकाभिमुख मार्ग समाजासमोर ठेवला, तर समर्थ रामदासांनी भक्तीबरोबरच संघटन, नैतिकता आणि कर्तृत्वाचा संदेश दिला.
या दोन परंपरा विरोधी नसून परस्परपूरक आहेत. विठ्ठल आणि श्रीराम हे विष्णूच्या एकाच तत्त्वाची भिन्न रूपे मानली जातात. त्यामुळे वारकरी आणि रामदासी हे भक्तिपरंपरेचे दोन समन्वयी प्रवाह आहेत असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल.
©️ लेखकः दिवाकर बुरसे, पुणे
संपर्कः ९५ ५ २६ २ ९२ ४ ५
🌼🌼🌼
संदर्भग्रंथ
१. रा. चिं. ढेरे — श्रीविठ्ठल : एक महासमन्वय
२. रा. चिं. ढेरे — महाराष्ट्राचा देव्हारा
३. ग. ह. खरे — समर्थ रामदास
४. डॉ. ह. गो. तुळपुळे — संतसाहित्याचा इतिहास
५. दासबोध — समर्थ रामदास
६. ज्ञानेश्वरी — संत ज्ञानेश्वर
७. तुकाराम गाथा
🙏🏻
© श्री दिवाकर बुरसे
पुणे
संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
