मराठी साहित्य – कवितेचा उत्सव ☆ देव ☆ कवी आनंदहरी

☆ कवितेचा उत्सव ☆ देव ☆ कवी आनंदहरी ☆ 

मूर्ती नाही घरी माझ्या

अंतरात देव

नाही कपाळी हो टिळा

मनात या भाव

 

माणसाच्या कर्मातील

देव मी पहातो

हात नाही जोडत मी

हात हाती देतो

 

जात नाही देवालयी

विश्व देवघर

माणसाच्या मनातील

माणूस जागर

 

दीन-दुबळ्यांच्यासाठी

जीव जो झटतो

सवे त्याच्या चालताना

देवचि भेटतो

 

© कवी आनंदहरी

इस्लामपूर, जि. सांगली

भ्रमणध्वनी:-  8275178099

≈ ब्लॉग संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित ≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – जीवनरंग ☆ कथा ☆ श्री सतीश स. कुलकर्णी

श्री सतीश स.कुलकर्णी 

☆ जीवनरंग ☆ कथा ☆ श्री सतीश स. कुलकर्णी ☆ 

आहात कोण तुम्ही? –

आशावादी की निराशावादी…

माणसाची मनोवृत्ती म्हणे त्याच्या बोलण्यावरून ओळखता येते, असं काही तत्त्ववेत्त्यांनी सांगून ठेवलं आहे. जुनंच उदाहरण द्यायचं झालं, तर ‘प्याला अर्धा रिकामा आहे’ असं विधान जो करतो, तो नक्कीच निराशावादी. आणि ‘वा! अर्धा भरलेला आहे की प्याला,’ असं कोणी म्हणत असेल, तर आशावादी तेथेची जाणावा!

अलीकडे एका समितीनं शिक्षण क्षेत्रात काम करणाऱ्या एका स्वयंसेवी संस्थेच्या मदतीनं शिक्षणाच्या दर्जाची पाहणी केली. देशात महाविद्यालयीन, विद्यापीठीय शिक्षण काय दर्जाचं दिलं जातं (किंवा दिलं जात नाही), याची यथासांग, साद्यंत पाहणी या समितीनं केली. ती करणाऱ्यांमध्ये बरेच तज्ज्ञ होते. हजारो विद्यार्थ्यांशी संपर्क साधून, काही शे प्राध्यापकांशी बोलून आणि अन्य काही शास्त्रीय कसोट्या लावून ही पाहणी करण्यात आली.

या समितीनं आपला अहवाल नुकताच सादर केला. तो स्वीकारायचा की नाही, हे सरकारनं अजून ठरवलं नाही. नेमकं काय करावं, अहवाल जसाच्या तसा स्वीकारावा, अंशतः स्वीकारावा की, पूर्णपणे फेटाळून लावावा, हे ठरविण्यासाठी तज्ज्ञांची आणखी एक समिती नेमण्याचं शिक्षणमंत्र्यांनी ठरवलं आहे म्हणे.

दरम्यानच्या काळात सरकारी सूत्रांमधून अहवाल फुटला. त्यातील काही निरीक्षणं, सूचना सगळीकडे झाल्या. अहवालात काय काय आहे, याच्या बातम्या मग बहुतेक वर्तमानपत्रांमध्ये प्रसिद्ध झाल्या.

सरकारनं न स्वीकारलेल्या या अहवालातलं एक निरीक्षण तर फारच गाजलं. महाविद्यालयीन शिक्षणाबद्दल अतिशय स्पष्ट शब्दांत नाराजी व्यक्त करताना समितीनं म्हटलं आहे, ‘पाहणी करताना आमच्या असे निदर्शनास आले आहे की, सांप्रत शिक्षणाचा दर्जा अतिशय खालावला आहे. विद्यार्थ्यांना चार वाक्ये व्यवस्थित लिहिता-वाचताही येत नाहीत. पदवी घेऊन बाहेर पडणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या इंग्रजी लेखनाचा व वाचनाचा दर्जा अतिशय खालचा आहे. त्यांचे इंग्रजी संभाषण ऐकले, तर ते सातवीतील विद्यार्थ्यांच्या बरोबरीचे आहे.’

अशा कटू निष्कर्षांमुळे तमाम निराशावादी अधिकच निराश झाले आहेत. त्यातून त्यांनी शिक्षणपद्धती, शिक्षण क्षेत्र, संस्थाचालक, प्राध्यापक, कुलगुरू, सरकार आदी सर्वांवर टीकेची झोड उठविण्यास सुरुवात केली आहे.

या उलटही एक प्रतिक्रिया आहे. ‘अरे वा! आपल्याकडची सातवीतली पोरं एकदम ग्रॅज्युएट झालेल्या पोरासारखं लिहितात-वाचतात आणि फाडफाड इंग्रजी बोलतात की!!’

©  श्री सतीश स.कुलकर्णी 

(मुक्त पत्रकार, ब्लॉगर)

संपर्क – shabdkul@outlook.com,  sats.coool@gmail.com

(इंटरनेटमुळे छान छान विनोद वाचायला मिळतात. विशेषतः इंग्रजीतले विनोद. त्यातल्याच काही छोट्या विनोदांना मराठी साज किंवा बाज देऊन थो़डं विस्तारानं लिहिलं. एखाद्या धान्याचा दाणा फुलवून त्याची खमंग व कुरकुरीत लाही बनवावी, तसं. ह्या लघुकथा अशाच; वाचणाऱ्याच्या चेहऱ्यावर दोन-चार स्मितरेषा उमटल्या, तर हेतू साध्य झाला एवढंच!)

 ≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित  ≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – विविधा ☆ आटपाट नगर…. साठा उत्तरांची कहाणी….. ☆ डॉ. मंजुषा देशपांडे

☆ विविधा ☆ आटपाट नगर…. साठा उत्तरांची कहाणी….. ☆ डॉ. मंजुषा देशपांडे 

आपल्या बहुधा सगळ्या कहाण्यात…श्रावणातल्या जवळ जवळ सगळ्या वारांची, त्याचबरोबर मार्गशीर्ष, सत्यनारायण…सत्यविनायक…कोणत्याही कहाणीची सुरुवात…  एक आटपाट नगर होतं, अशी असते.

हे कोणतं आटपाट नगर… कुठे असते ते..?  याचा अर्थ  असा आहे की त्या ज्या कहाण्या आहेत त्या कोणत्याही शहरात घडू शकतील अशा आहेत. आपण त्या कहाण्यांना  ‘भौगोलिक दृष्ट्या न्यूट्रल’ कहाण्या म्हणू शकतो.  त्यामुळेच त्या नगराला  विशिष्ट नाव असायची  गरज नाही. अमुक तमुक नगर होतं असं म्हणण्याऐवजी आटपाट नगर… त्याचा अजून एक अर्थ  सांगता येतो तो म्हणजे आटापासून पाटापर्यन्त म्हणजे एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत…

या कहाण्यांमध्ये असलेल्या त्या नगरात तळी असतात,  त्यावरून शंकर पार्वती जातात,  शेते असतात… हे सगळीकडेच असते… म्हणूनच ते नगर म्हणजे आटपाट नगर.. समजा नारळी पौर्णिमेच्या समुद्र पूजेची कहाणी असेल तर ती आटपाट नगराची कहाणी असणार नाही तर त्या कहाणीत त्या नगराचे विशिष्ट नाव असेल.

आता आपल्याला वाटेल…  आटपाट गाव का नाही?  यातल्या ब-याच कहाण्यांमध्ये राजा राणी असतात,  प्रतिष्ठित  व्यापारी असतात… ज्यांच्या घरी व्रतवैकल्ये केली जाऊ शकतात अशी संपन्न घरे असतात… त्यामुळे  ती ठिकाणे म्हणजे छोटी गावे नसून सधन नगरे असतात.

या सर्व कहाण्यांचा शेवट ही साठा उत्तराची कहाणी पाचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण असा असतो.

अनेक ठिकाणी याचा अर्थ…’ही साठ उता-यांची कहाणी पाच उता-यात सारांशाने सांगितली आहे आणि ही कहाणी ऐकून आता व्रताची सांगता होईल आणि व्रताचे सुफळ मिळेल असे सांगितले आहे.

पण मला असं वाटतं… माणसे काहीतरी इच्छा धरून ही व्रतवैकल्ये करतात.

या इच्छा म्हणजे… घरातले लग्न,  नोकरी,  परीक्षेत यश, स्वतःचे घर,  आरोग्य, नावडतीचे आवडते होणे,  मोटार गाडी, ध्येयपूर्ती …परदेश प्रवास… या प्रकारच्या असतात.   आपण जर काळजीपूर्वक या इच्छांची मोजदाद केली तर या सर्व इच्छांची संख्या साठ पेक्षा जास्त नसते… अगदी माणसांचे सरासरी आयुर्मान साठ वर्षांचे धरले आणि इच्छा मनात निर्माण  होण्याच्या वयाचा विचार केला तर आपल्यालाही हे पटेल… त्यामुळे ही साठ उत्तरांची कहाणी… पाचा उत्तरी संपूर्ण  होते… म्हणजे काय… तर त्याची फलश्रुती ही पाच ज्ञानेंद्रियांना किंवा पाच कर्मेंद्रियांना सुखावणारी असते.  खरं तर आपल्या संस्कृतीत ज्ञानेंद्रियांना कर्मेंद्रियांपेक्षा अधिक महत्व आहे…

त्यामुळे  ते व्रत त्यात सांगितलेल्या नियमाने पूर्ण झाले  असले तरी प्रत्यक्षात त्याचे सुफळ  मिळाल्यावरच ते संपूर्ण  होणार आहे असा गर्भित संदेश…ज्याचे किंवा जिचे व्रत केले आहे त्या देवतेला ..ज्याने किंवा जिने व्रत केलेले आहे त्यांनी  दिलेला असतो.

©  डॉ. मंजुषा देशपांडे

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित  ≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – विविधा ☆ चितळे मास्तरांनी शिकवलेला धडा ☆ श्री विनय माधव गोखले

☆ विविधा ☆ चितळे मास्तरांनी शिकवलेला धडा ☆ श्री विनय माधव गोखले ☆ 

गेल्या रविवारचाच प्रसंग…

आम्ही नवरा-बायको बिबवेवाडी रोडवरील चितळे मास्तरांच्या दुकानात थांबलो होतो. मिठाई घेऊन बाहेर निघत होतो. तेवढ्यात एक गिर्‍हाईक दांपत्य दुकानाच्या मालकांशी हुज्जत घालू लागले, त्या आवाजाकडे लक्ष गेले. त्यांनी चांगल्यापैकी म्हणजे १२००-१३०० रुपयांची खरेदी तर केली होती, पण घरून पिशवी आणायला विसरले होते! आता बाहेर उभ्या मोठया, पॉश कारपर्यंत सामान नेणार तरी कसे? दुकान मालकाकडे त्यांनी ’कॅरी बॅग द्या!” अशी मागणी चालवली होती. मध्यमवयीन, चांगले टापटिपीत कपडे घातले असले तरी बोलण्याचा बाज उध्दट वाटत होता. गृहस्थ बहुदा पुण्याबाहेरील पाहुणे असावेत. कारण चितळे मास्तरांकडे कॅरी बॅग मागण्याचा गधडेपणा दुसरं कोण करणार? आता मालक काय उत्तर देतात, हे ऐकायला आम्ही ’अनुभवी पुणेकरांनी’ कान टवकारले.

मालक: (कपाळावरची रेषही ढळू न देता) “सॉरी, आम्ही कॅरी बॅग देऊ शकत नाही.”

गिर्‍हाईक: अहो, पण मग मी माल बाहेर कार पर्य़ंत नेणार कसा?

मालक: पिशवी आणली नाहीत वाटतं?

गिर्‍हाईक: अहो, ती जर असती तर मागितली असती का कॅरी बॅग?

मालक: हे बघा, कॅरी बॅग देणे कायद्याने गुन्हा आहे, तुम्हालाही ह्याची पूर्ण कल्पना आहे. कायदा मोडणे आम्हाला परवडणारं नाही.

(गिर्‍हाईकाने आता अंधारात एक तीर मारला.)

गिर्‍हाईक: आणि तुमच्या गावातल्या दुकानात कशी देतात मग?

मालक: तुम्हाला कुणीतरी चुकीची माहिती दिली आहे. आमचे नियम सगळीकडे सारखेच असतात. दुकान बदलले म्हणून नियम बदलत नाहीत आणि कॅरी बॅग देणे हे आमच्या नियमांत बसत नाही. (दुकानातील गिर्‍हाईकांमध्ये हलकासा हशा पसरतो.)

(तीर फुकट गेल्याने गिर्‍हाईक वैतागते. पण मागे न हटता दुसरा गुगली टाकते. गृहस्थांना बहुदा ’You Can Negotiate Anything’ सारखी मॅनेजमेंटची bestseller  पुस्तके नुकतीच वाचून त्याचा ज्वर चढला असावा. चितळे मास्तरांच्या दुकानात त्याचा यशस्वी वापर करायचाच ह्या हट्टाने पेटल्यासारखे बोलत होते. मधूनच अकारण इंग्रजीही पाजळत होते.)

गिर्‍हाईक: एवढ्या खरेदीवर तर तुमच्या पलिकडील ’जोशी’ वाले हव्या तेवढ्या कॅरी बॅग्ज देतील. मी त्यांच्याकडे जातो ना मग!

मालक: हे पहा, आमचे दुकान कॅरी बॅग्ज देण्याबद्द्ल प्रसिध्द नसून मालाच्या क्वालिटीबद्दल प्रसिध्द आहे!

गिर्‍हाईक: हे बघा मिस्टर, तुम्ही मुद्दाम विषय बदलता आहात. तुमच्या दुकानात आलेल्या गिर्‍हाईकाला मदत करण्याची मालक म्हणून तुमची जबाबदारी आहे की नाही? तुम्ही माझ्यासारख्या गिर्‍हाईकाला काय मदत करीत आहात, ते सांगा बरं मला.

मालक: हं, आता तुम्ही मदत मागत आहात म्हणून सांगतो, पिशवी आणायला विसरलेल्या गिर्‍हाईकांसाठी आम्ही कापडी पिशव्यांची सोय केली आहे. हे एवढे सामान नेण्यासाठी मी तुम्हाला आमच्या दुकानातील दोन कापडी पिशव्या देऊ शकतो.

(आता गिर्‍हाईकाच्या चेहर्‍यावर मंद स्मित पसरते आणि तो विजयी मुद्रेने आपल्या बायकोकडे सूचकपणे पाहतो. “कसा आणला लाइनीवर?” पण हा आनंद पुढचे वाक्य ऐकून मावळतो!)

पिशव्यांचे तुम्हाला २० रुपये एक्स्ट्रा द्यावे लागतील.

गिर्‍हाईक: (संतापलेल्या स्वरात) अहो पण एवढी मोठी खरेदी केल्यावर तुम्ही पिशव्यांचे कसले पैसे चार्ज करताय?

मालक: (शांतपणे) हे पहा, मी तुम्हाला पिशव्यांची मदत करू शकतो, पैशांची नव्हे. शिवाय आमच्या पिशव्यांचीही क्वालिटी उत्तम आहे, मी स्वत: वापरतो. तुम्हालाही पुढे चांगल्या उपयोगी पडतील.

….

…..

ह्या घडीला आम्ही दोघे दुकानातून बाहेर पडलो, त्यामुळे पुढील संवाद काही ऐकले नाही. बाईकवर बसलो आणि बटण-स्टार्ट केली. बायकोही मागे बसली. आता गियर टाकून निघणार त्याआधी उत्सुकतेपोटी मान वळवून दुकानाकडे नजर टाकली. त्याची बायको आधीच गाडीत येऊन बसली होती आणि नवरोबा हातात चितळे मास्तरांच्या मिठाईने भरलेल्या दोन कापडी पिशव्या घेऊन, मान खाली घालून आणि तोंडाने काहीतरी पुटपुटत बाहेर येताना दिसले. अर्थात विजय कोणाचा झाला हे वेगळं सांगायला नको.
आम्ही दोघेही गालातल्या गालात हसलो आणि मार्गस्थ झालो.

© श्री विनय माधव गोखले

भ्रमणध्वनी – 09890028667

 ≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित  ≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – मनमंजुषेतून ☆ अद्वैत ☆ सुश्री आसावरी केळकर-वाईकर

सुश्री आसावरी केळकर-वाईकर

परिचय

  • एम. ए. (म्युझिक), SNDT विद्यापीठात प्रथम क्रमांक
  • संगीत अलंकार (अखिल भारतीय गांधर्व महाविद्यालय) विशेष योग्यता प्राप्त.
  • एम. कॉम. (अकाउंट्स अँड कॉस्टिंग)
  • PHD student (ABGMVM)
  • सध्या चेन्नईस्थित असून ऑस्कर विजेते संगीतकार  ए. आर. रहमान ह्यांच्या KM College of Music & Technology मधे हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीताच्या प्राध्यापिका आहेत. गेल्या अनेक वर्षांपासून अनेक ठिकाणी शास्त्रीय, उपशास्त्रीय व सुगम गायनाचे कार्यक्रम सादर करतात.
  • गेल्या दहा वर्षांपासून मराठी मासिकांमधे, दिवाळी अंकामध्ये सातत्याने लेखन.
  • पूर्वी शब्दबंध हा कथासंग्रह, गवतूचं गाणं आणि घनिष्ठ मैत्री हे बाल कथासंग्रह व कल्पवृक्ष कन्येसाठी ही काव्यसंवादरुपी पुस्तिका प्रकाशित झाली आहे.
  • गेल्याच महिन्यात निरभ्र  व भूपातला निषाद हे दोन कथासंग्रह प्रकाशित झाले आहेत.
  • कालच जाहीर झालेल्या डॉ. सा. रे. पाटील स्मृती राज्यस्तरीय कथस्पर्धेच्या निकालानुसार ‘ज्याचं त्याला’ ह्या कथेस विभागून प्रथम क्रमांकाचे पारितोषिक मिळाले आहे.

☆ विविधा ☆ मनमंजुषेतून ☆ सुश्री आसावरी केळकर-वाईकर ☆ 

असतील लाख कृष्ण कालिंदिच्या तटाला

राधेस जो मिळाला तो एकटाच उरला

अर्थातच कविवर्य ग्रेस!

आज अचानक ह्या ओळी सामोऱ्या आल्या आणि नव्यानं भेटल्या! पूर्वी हे वाचल्यावर काय उमटलं होतं मनात आठवत नाही… मात्र आज राधा आणखी खोलवर रुतली…! खरंतर पदोपदी मोहवणाऱ्या, भूल पाडणाऱ्या ह्या गोष्टी तरीही सगळ्याचे अर्थ लागणं तितकं सोपं नाही.. पण माणूसपणातला न आवरणारा हाही एक मोह… आपल्या नजरेतून सगळं पाहाण्याचा!.. म्हणून अक्षरं मांडणं अनावर झालं!

राधा स्वतः कृष्णमय होऊन गेली आणि कृष्णाला तिच्याजवळ असण्या-नसण्याचा  पर्यायच तिनं ठेवला नाही… तिनं त्याला कधी स्वतःपासून वेगळं केलं/मानलं नाही आणि ना कधी स्वतः त्याच्यापासून वेगळी झाली… त्यामुळं तिच्याजवळ नुरण्याचा पर्यायच त्याच्याकडे उरला नाही… म्हणूनच तो तिला पुरून उरला… आजही तो उरलाय तो फक्त राधेसोबत… राधाकृष्ण होऊन!

इतकं अतूटपण निभावणं म्हटलं तर खूप सोपं आणि म्हटलं तर क्षणोक्षणी चटके सोसत निखाऱ्यावर चालत राहाणं… त्यातला सोपं वाटण्याचा पर्याय विश्वासाशी जोडलेला… अंतरी तो आहेच ह्या अढळ विश्वासाशी… जगण्यातल्या क्षणांत त्याच्या असण्या-नसण्याशी तसूभरही संबंध नसलेला…! अपार मोह पडला तरी हे निभावणं सोपं नाही… पण हे जमलं तर मिळवण्यासारखं काही  उरतच नाही… तोच मोक्ष तीच मुक्ती म्हणजेच ‘राधा’ अनुभवणं!

तुलना मनात उभी राहातेच राहाते… ग्रेस प्रभृतींनीही ह्या रचनेत रूक्मिणी-सत्यभामा आणि राधा ह्यांच्यातलं तुलनात्मक वेगळेपणच इतकं अचूक मांडलंय की वाचताक्षणी राधा नेमकेपणी कडकडून भेटावी… त्यांनी म्हटलंय रुक्मिणी-सत्यभामेला साध्यापेक्षा साधन महत्वाचं वाटलं आणि राधेला साध्य कळलं होतं, तिचं लक्ष फक्त साध्याकडं होतं… फक्त कृष्ण, कृष्ण आणि कृष्ण… म्हणूनच त्यानं त्यांना साधन दिलं आणि स्वत: राधेला साध्य झाला!

मनात आलं की  रुक्मिणी-सत्यभामेला कृष्णापेक्षा  कृष्णाचं आपल्यावरचं  प्रेम आणि आपला त्याच्यावरचा हक्क जगासमोर सिद्ध होणं जास्त गरजेचं वाटलं आणि राधेनं त्याला ते सिद्ध करून दाखवायचा पर्यायच ठेवला नाही, अर्थात तिला त्याची गरजही भासली नाहीच… कारण तो आपल्याजवळ च असल्याचा तिचा विश्वास!… तसंही आपणच पर्याय निर्माण न करणं किती चांगलं! आपल्याला मिळणार असलेल्या गोष्टीवर आणि ती मिळणारच ह्यावर अतूट विश्वास ठेवणं हा एकच पर्याय, हे एकच ध्येय आणि हा एकच ध्यास… कुठल्या अडथळ्याला मधे येण्याचा पर्यायच उपलब्ध नाही… आणि त्यातूनही काही आलंच आड तरी विश्वासाच्या भक्कम तटबंदीसमोर ते दिसणार नाही आणि टिकणारही नाही!… केवढं प्रचंड आत्मबल, केवढा दुर्दम्य आशावाद आणि किती अर्थपूर्ण जगणं… कृष्णानं राधेला बहाल केलेलं कि राधेनं कृष्णमय होऊन अल्लद ओंजळीत पाडून घेतलेलं!?

सत्यभामा-रुक्मिणीच्या बाबतीत तो लौकिकार्थाने त्यांचा होऊनही त्यांच्याजवळ उरला नाही आणि राधेजवळ नुरण्याचा पर्यायच त्याच्याकडं नव्हता!… भूल पडते ह्या अशा आयुष्याची… त्याच्याशिवायही त्याच्यासोबत त्याचं होऊन जात जगण्याची आणि खरंतर राधेचं गारूड पसरत जातं मनभर… पण ती स्वतः उरलीच कुठं होती म्हणून मग तिच्या अवघ्या अस्तित्वावरचं त्याचं गारूड आपल्यातही भिनत जातं आणि आपल्या दृष्टीनं सर्वव्यापी ठरतो तो! तसा तो आहेच सर्वसाक्षी, सर्वव्यापी.. पण राधेचा होऊन अंतरी ठसला, तिच्या नेत्रांतून दिसला, तिच्या जाणिवांनी अनुभवला की परिपूर्णतेचं एक वेगळं वलय त्याच्याभोवती तेजाळतं आणि कसलाच किंतू मनात न उरता त्याच्या अस्तित्वाचीच खात्री पटते!

अस्तित्वाची खूण ही अंतरीच पटावी… प्रतिकांतून नाही, दृश्य स्वरूपात नाही! बाह्यरूपात भुलावण होऊ शकते, अंतरी नाही! त्याच्या प्रीतीच्या प्रतिकाचा ध्यास घेतलेल्यांना साधं ते प्रतीकही पूर्णपणे मिळालंच नाही आणि फक्त त्याचा ध्यास घेतलेल्या राधेसोबत तो युगानुयुगे उरलाय! एका दृष्टीनं हाही त्याच्या अस्तित्वाचा पुरावाच… ज्याला जे हवं त्याला ते देणारा ‘तो’… राधेला ‘तो’च हवा होता तर फक्त त्या एका जन्मी नाही तर युगानुयुगे तिची साथ निभावणारा!

कुणाची आस धरण्यापेक्षा कुणाचं तरी होऊन जाणंच खरं… कारण ती आपली स्वत:ची अनुभूती, कुणावरही अवलंबून नसलेली… हे ढळढळीत सत्य राधा जगली आणि अनंतयुगे त्याच्यासोबत अमर झाली!

 

©  सुश्री आसावरी केळकर-वाईकर

चेन्नई

मो 09003290324

ईमेल –  asawarisw@gmail.com

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित  ≈

Please share your Post !

Shares

अध्यात्म/Spiritual – श्रीमद् भगवत गीता ☆ पद्यानुवाद – अष्टदशोऽध्याय: अध्याय (14) ☆ प्रो चित्र भूषण श्रीवास्तव ‘विदग्ध’

श्रीमद् भगवत गीता

हिंदी पद्यानुवाद – प्रो चित्र भूषण श्रीवास्तव ‘विदग्ध’

अध्याय 18  

(सन्यास   योग)

(कर्मों के होने में सांख्यसिद्धांत का कथन)

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्‌ ।

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्‌ ।।14।।

कर्मक्षेत्र कर्ता तथा साधन विविध अनेक

इन चारों के साथ ही दैवयोग भी एक ।।14।।

 

भावार्थ :  इस विषय में अर्थात कर्मों की सिद्धि में अधिष्ठान (जिसके आश्रय कर्म किए जाएँ, उसका नाम अधिष्ठान है) और कर्ता तथा भिन्न-भिन्न प्रकार के करण (जिन-जिन इंद्रियादिकों और साधनों द्वारा कर्म किए जाते हैं, उनका नाम करण है) एवं नाना प्रकार की अलग-अलग चेष्टाएँ और वैसे ही पाँचवाँ हेतु दैव (पूर्वकृत शुभाशुभ कर्मों के संस्कारों का नाम दैव है) है।।14।।

The body, the doer, the various senses, the different functions of various sorts, and the presiding Deity, also, the fifth,।।14।।

 

प्रो चित्र भूषण श्रीवास्तव ‘विदग्ध’

ए १, शिला कुंज, विद्युत मण्डल कालोनी, रामपुर, नयागांव,जबलपुर ४८२००८

vivek1959@yahoo.co.in मो ७०००३७५७९८

 ब्लॉग संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडल (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’/श्री जय प्रकाश पाण्डेय  ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ परिहार जी का साहित्यिक संसार # 68 ☆ व्यंग्य – छगनभाई और फेसबुक ☆ डॉ कुंदन सिंह परिहार

डॉ कुंदन सिंह परिहार

(वरिष्ठतम साहित्यकार आदरणीय  डॉ  कुन्दन सिंह परिहार जी  का साहित्य विशेषकर व्यंग्य  एवं  लघुकथाएं  ई-अभिव्यक्ति  के माध्यम से काफी  पढ़ी  एवं  सराही जाती रही हैं।   हम  प्रति रविवार  उनके साप्ताहिक स्तम्भ – “परिहार जी का साहित्यिक संसार” शीर्षक  के अंतर्गत उनकी चुनिन्दा रचनाएँ आप तक पहुंचाते  रहते हैं।  डॉ कुंदन सिंह परिहार जी  की रचनाओं के पात्र  हमें हमारे आसपास ही दिख जाते हैं। कुछ पात्र तो अक्सर हमारे  आसपास या गली मोहल्ले में ही नज़र आ जाते हैं।  उन पात्रों की वाक्पटुता और उनके हावभाव को डॉ परिहार जी उन्हीं की बोलचाल  की भाषा का प्रयोग करते हुए अपना साहित्यिक संसार रच डालते हैं। आज  प्रस्तुत है एक यथार्थवादी व्यंग्य  ‘छगनभाई और फेसबुक’।  आज सोशल साइट्स ने लोगों की दुनिया ही बदल डाली।  लाइक और कमेंट की पतवार के सहारे कई लोगों की नैया सोशल साइट्स में तैर rahi है। थोड़ी सी अड़चन आई और नाव डूबे या ना डूबे मन जरूर डूब जाता है। विश्वास न हो तो यह व्यंग्य पढ़ लीजिये। इस सार्थक व्यंग्य  के लिए डॉ परिहार जी की  लेखनी को  सादर नमन।)

☆ साप्ताहिक स्तम्भ – परिहार जी का साहित्यिक संसार  # 68 ☆

☆ व्यंग्य – छगनभाई और फेसबुक

छगनभाई फेसबुक के कीड़े हैं। दिन रात फेसबुक में डूबे रहते हैं। फेसबुक में अपनी एक अलग दुनिया बसा ली है। उसी में रमे रहते हैं। अब बाहरी दुनिया की बेरुखी की ज़्यादा परवाह नहीं रही। फेसबुक पर ‘लाइक’ और ‘कमेंट’ लेते-देते रहते हैं। उसी में मगन रहते हैं।

छगनभाई साहित्य की सभी विधाओं में दखल रखते हैं। कविता, कहानी, निबंध, गज़ल, चुटकुले, कुछ भी ठोकते रहते हैं और दोस्तों की तारीफ और ‘वाह वाह’ पाकर निहाल होते रहते हैं। जो ‘लाइक’ नहीं देते उन्हें दोस्तों की लिस्ट से खारिज करते रहते हैं।

उस दिन सबेरे सबेरे छगनभाई बाहर निकले। मौसम सुहाना था। बिजली के तारों पर बैठीं चिड़ियां चहचहा रही थीं। सूरज का लाल गोला सामने उभर रहा था। छगनभाई के मन में कविता फूटी। तत्काल वापस लौट कर तख्त पर आसन जमाया और एक चौबीस लाइन की कविता ठोक दी। उसके बाद फटाफट उसे फेसबुक पर ठेल दिया और फिर चातक की तरह टकटकी लगाकर बैठ गये कि ‘लाइक’और ‘कमेंट’ की बूंदें गिरें और उनकी बेचैन आत्मा को सुकून मिले।

समय गुज़रता गया और मोबाइल चुप्पी साधे रहा। न कोई ‘लाइक’,न ‘कमेंट’। छगनभाई कोई भी टोन आने पर उम्मीद में मोबाइल में झांकते और वहां फैले वीराने को देखकर मायूस हो जाते। धीरे धीरे दोपहर हो गयी। कहीं से कोई हलचल नहीं। छगनभाई का भरोसा दुनिया से उठने लगा। दुनिया बेरौनक, बेरंग, बेवफा लगने लगी।

जब शाम तक कोई सन्देश नहीं आया तो छगनभाई का धीरज छूट गया। एक घनिष्ठ मित्र जनार्दन जी को फोन लगाया। पूछा, ‘क्या हालचाल है?’

जवाब मिला, ‘सब बढ़िया है गुरू। आप सुनाओ। ‘

छगनभाई बोले, ‘कहां हो अभी?’

जनार्दन जी बोले, ‘ग्वारीघाट आया था। नर्मदा जी में डुबकी लगा कर निकला हूँ। चित्त प्रसन्न हो गया। ‘

छगनभाई बोले, ‘एक कविता फेसबुक पर डाली है। देख लेना। ‘

उधर से जवाब मिला, ‘घर पहुंचकर देखूंगा भैया। मैं तो आपकी पोस्ट को बिना पढ़े ही ‘लाइक’ या ‘बढ़िया’ ठोक देता हूँ। आखिरकार दोस्त किस दिन काम आएंगे?’

छगनभाई चुप हो गये। चैन नहीं पड़ा तो एक और मित्र शीतल जी को फोन लगाया। पूछा, ‘फेसबुक पर मेरी कविता देखी क्या?’

शीतल जी दबी ज़बान से बोले, ‘अभी एक प्रवचन में बैठा हूँ। घर पहुँचकर पढ़ूँगा। ‘

छगनभाई कुढ़ गये। हताश पलंग पर लेट गये। लग रहा था दुनिया में सब व्यर्थ है, कोई आदमी भरोसे के लायक नहीं।

घर में उनके साले साहब आये हुए थे। पत्नी से छोटे। बोले, ‘जीजाजी, उठिए। सिनेमा देख आते हैं। अच्छी फिल्म लगी है। टिकट मेरे जिम्मे। ‘

छगनभाई भुनकर बोले, ‘ये फिल्म-विल्म सब फालतू लोगों के काम हैं। मुझे कोई फिल्म नहीं देखना। तुम अपनी दीदी को लेकर चले जाओ। ‘

पत्नी नाराज़ होकर बोली, ‘आपको नहीं जाना तो विक्की को क्यों डाँट रहे हैं?आपका मिजाज़ समझना बड़ा मुश्किल है। पता नहीं कब देवता चढ़ जाएं। ‘

छगनभाई में पत्नी से टकराने का साहस नहीं था। मुँह को चादर से ढक कर पड़े रहे।

तभी मोबाइल की टोन बजी। छगनभाई ने चादर हटाकर उसमें झाँका। एक फेसबुक मित्र ने उनकी कविता की भरपूर प्रशंसा की थी और उन्हें शब्दों का चितेरा और अद्भुत प्रतिभा-संपन्न बताया था। पढ़ कर छगनभाई की तबियत बाग-बाग हो गयी। सबेरे से जमकर बैठा अवसाद पल भर में छँट गया। दुनिया सुहानी और भरोसे के लायक लगने लगी।

उसके पीछे पीछे एक और पोस्ट आयी। उसमें भी छगनभाई की कविता की भूरि-भूरि प्रशंसा की गयी थी और उन्हें आला दर्जे का कवि सिद्ध किया गया था।

छगनभाई चादर फेंककर पलंग से उठ बैठे। विक्की के कंधे को बाँह में लपेट कर बोले, ‘मैं तो ऐसे ही मज़ाक कर रहा था। फिल्म देखने ज़रूर चलूँगा और टिकट भी मैं ही खरीदूँगा।’

© डॉ कुंदन सिंह परिहार

जबलपुर, मध्य प्रदेश

 ब्लॉग संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडल (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’/श्री जय प्रकाश पाण्डेय  ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ संजय उवाच # 65 ☆ जीवन और टी-20 क्रिकेट ☆ श्री संजय भारद्वाज

श्री संजय भारद्वाज 

(“साप्ताहिक स्तम्भ – संजय उवाच “ के  लेखक  श्री संजय भारद्वाज जी – एक गंभीर व्यक्तित्व । जितना गहन अध्ययन उतना ही  गंभीर लेखन।  शब्दशिल्प इतना अद्भुत कि उनका पठन ही शब्दों – वाक्यों का आत्मसात हो जाना है।साहित्य उतना ही गंभीर है जितना उनका चिंतन और उतना ही उनका स्वभाव। संभवतः ये सभी शब्द आपस में संयोग रखते हैं  और जीवन के अनुभव हमारे व्यक्तित्व पर अमिट छाप छोड़ जाते हैं।

श्री संजय जी के ही शब्दों में ” ‘संजय उवाच’ विभिन्न विषयों पर चिंतनात्मक (दार्शनिक शब्द बहुत ऊँचा हो जाएगा) टिप्पणियाँ  हैं। ईश्वर की अनुकम्पा से आपको  पाठकों का  आशातीत  प्रतिसाद मिला है।”

हम  प्रति रविवार उनके साप्ताहिक स्तम्भ – संजय उवाच शीर्षक  के अंतर्गत उनकी चुनिन्दा रचनाएँ आप तक पहुंचाते रहेंगे। आज प्रस्तुत है  इस शृंखला की अगली  कड़ी । ऐसे ही साप्ताहिक स्तंभों  के माध्यम से  हम आप तक उत्कृष्ट साहित्य पहुंचाने का प्रयास करते रहेंगे।)
☆ संजय उवाच –  जीवन और टी-20 क्रिकेट ☆

जीवन एक अर्थ में टी-20 क्रिकेट ही है। काल की गेंदबाजी पर कर्म के बल्ले से साँसों द्वारा खेला जा रहा क्रिकेट। अंपायर की भूमिका में समय सन्नद्ध है। दुर्घटना, अवसाद, निराशा, आत्महत्या फील्डिंग कर रहे हैं। मारकेश अपनी वक्र दृष्टि लिए विकेटकीपर की भूमिका में खड़ा है। बोल्ड, कैच, रन-आऊट, स्टम्पिंग, एल.बी.डब्ल्यू….,  ज़रा-सी गलती हुई कि मर्त्यलोक का एक और विकेट गया। अकेला जीव सब तरफ से घिरा हुआ है जीवन के संग्राम में।

महाभारत में उतरना हरेक के बस में नहीं होता। तुम अभिमन्यु हो अपने समय के। जन्म और मरण के चक्रव्यूह को बेध भी सकते हो, छेद भी सकते हो। अपने लक्ष्य को समझो, निर्धारित करो। उसके अनुरूप नीति बनाओ और क्रियान्वित करो। कई बार ‘इतनी जल्दी क्या पड़ी, अभी तो खेलेंगे बरसों’ के फेर में अपेक्षित रन-रेट इतनी अधिक हो जाती है कि अकाल विकेट देने के सिवा कोई चारा नहीं बचता।

परिवार, मित्र, हितैषियों के साथ सच्ची और लक्ष्यबेधी साझेदारी करना सीखो। लक्ष्य तक पहुँचे या नहीं, यह समय तय करेगा। तुम रन बटोरो, खतरे उठाओ-रिस्क लो, रन-रेट नियंत्रण में रखो। आवश्यक नहीं कि मैच जीतो ही पर अंतिम गेंद तक जीत के जज़्बे से खेलते रहने का यत्न तो कर ही सकते हो न!

यह जो कुछ कहा गया, ‘स्ट्रैटिजिक टाइम आऊट’ में किया गया दिशा निर्देश भर है। चाहे तो विचार करो और तदनुरूप व्यवहार करो अन्यथा गेंदबाज, विकेटकीपर और क्षेत्ररक्षक तो तैयार हैं ही।

 

© संजय भारद्वाज

☆ अध्यक्ष– हिंदी आंदोलन परिवार  सदस्य– हिंदी अध्ययन मंडल, पुणे विश्वविद्यालय  संपादक– हम लोग  पूर्व सदस्य– महाराष्ट्र राज्य हिंदी साहित्य अकादमी ☆ ट्रस्टी- जाणीव, ए होम फॉर सीनियर सिटिजन्स 

मोबाइल– 9890122603

writersanjay@gmail.com

≈ ब्लॉग संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडल (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’/श्री जय प्रकाश पाण्डेय  ≈

Please share your Post !

Shares

English Literature – Poetry ☆ Anonymous litterateur of Social Media# 24 ☆ Captain Pravin Raghuvanshi, NM

Captain Pravin Raghuvanshi, NM

☆ Anonymous Litterateur of Social Media # 24 (सोशल मीडिया के गुमनाम साहित्यकार # 24) ☆ 

Captain Pravin Raghuvanshi —an ex Naval Officer, possesses a multifaceted personality. Presently, he is serving as Senior Advisor in prestigious Supercomputer organisation C-DAC, Pune. He is involved in various Artificial Intelligence and High-Performance Computing projects of national and international repute. He has got a long experience in the field of ‘Natural Language Processing’, especially, in the domain of Machine Translation. He has taken the mantle of translating the timeless beauties of Indian literature upon himself so that it reaches across the globe. He has also undertaken translation work for Shri Narendra Modi, the Hon’ble Prime Minister of India, which was highly appreciated by him. He is also a member of ‘Bombay Film Writer Association’.

Captain Raghuvanshi is also a littérateur par excellence. He is a prolific writer, poet and ‘Shayar’ himself and participates in literature fests and ‘Mushayaras’. He keeps participating in various language & literature fests, symposiums and workshops etc. Recently, he played an active role in the ‘International Hindi Conference’ at New Delhi.  He presided over the “Session Focused on Language and Translation” and also presented a research paper.  The conference was organized by Delhi University in collaboration with New York University and Columbia University.

हिंदी साहित्य – आलेख ☆ अंतर्राष्ट्रीय हिंदी सम्मेलन ☆ कैप्टन प्रवीण रघुवंशी, एन एम्

In his naval career, he was qualified to command all types of warships. He is also an aviator and a Sea Diver; and recipient of various awards including ‘Nao Sena Medal’ by the President of India, Prime Minister Award and C-in-C Commendation.

Captain Pravin Raghuvanshi is also an IIM Ahmedabad alumnus.

His latest quest involves social media, which is filled with rich anonymous literature of nameless writers, shared on different platforms, like,  WhatsApp / Facebook / Twitter / Your quotes / Instagram etc in Hindi and Urdu, he has taken the mantle of translating them as a mission for the enjoyment of the global readers. Enjoy some of the Urdu poetry couplets as translated by him.

☆ English translation of Urdu poetry couplets of  Anonymous litterateur of Social Media# 24☆

❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ 

गालों पर लुढ़कता पानी

हमेशा आंसू नही होते..

ये वो लफ्ज़ होते हैं, जिन्हें

कागज नसीब नहीं होता..

 

Water rolling down the cheeks

is  not  always  the tears…

These  are  the words which

aren’t destined to be on paper

❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ 

कई  मुद्दतों  बाद

देखा है तुझको आज…

कहीं  दिन  गुज़र  न

जाए इसी ख्याल में…!

 

Happened to see you 

after a long time, today

hope the day doesn’t pass

away in this thought only

❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ 

उनके दीदार के लिए तरसता  है,

उनके  इंतजार  में  तड़पता  है…

क्या कहें इस कम्बख्त दिल को,

अपना होकर और के लिए धड़कता है

 

Keeps longing for her glimpse,

Keeps  wriggling  in  her wait

What  to  say  of my wretched

heart  that  beats  for  others…

❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ 

अपने किरदार  की  हिफाज़त,

अपनी जान से बढ़कर कीजिये

क्योंकि  ज़िन्दगी  के  बाद भी

इसे हमेशा याद किया जाता है…

 

Always protect your image,

Even  more  than  your  life

Because, character is often

Remembered after the death

 

❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ ❃ 

© Captain Pravin Raghuvanshi, NM

Pune

≈  Blog Editor – Shri Hemant Bawankar/Editor (English) – Captain Pravin Raghuvanshi, NM ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – पुस्तक चर्चा ☆ समस्या का पंजीकरण व अन्य व्यंग्य – पुस्तक चर्चा में ☆ श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’

व्यंग्य की नई पुस्तक चर्चा में 

कृति – समस्या का पंजीकरण व अन्य व्यंग्य

लेखक –  श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव, जबलपुर

श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव जी को उनकी नई पुस्तक “समस्या का पंजीकरण व अन्य व्यंग्य” के प्रकाशन के ई- अभिव्यक्ति परिवार की ओर से हार्दिक बधाई।  यह नई पुस्तक चर्चा में है, और चर्चाकार हैं व्यंग्य जगत की सुप्रसिद्ध हस्तियां। प्रस्तुत हैं प्रसिद्ध व्यंग्यकारों के बेबाक विचार

☆ पुस्तक चर्चा ☆ समस्या का पंजीकरण व अन्य व्यंग्य – पुस्तक चर्चा में ☆ श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ☆

सुप्रसिद्ध व्यंग्यकार श्री मुकेश राठौर लिखते हैं

इधर जो मैंने पढ़ा  क्रम में आज प्रस्तुत संस्कारधानी जबलपुर के ख्यात व्यंग्यकार श्री विवेक रंजन जी श्रीवास्तव के सद्य:प्रकाशित व्यंग्य संग्रह समस्या का पंजीकरण व अन्य व्यंग्य को आज पढ़ने का अवसर मिला।  जैसा कि भूमिका में ही पद्मश्री व्यंग्यकार आदरणीय डॉ ज्ञान चतुर्वेदी जी ने बताया कि श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव जी पेशे से इलेक्ट्रिकल इंजीनियर है। विज्ञान, तकनीकी का छात्र किसी भी विषय पर सुव्यवस्थित, सुसंगठित और क्रमबद्ध तरीके से अपनी बात रखता है। प्रस्तुत संग्रह में यह तथ्य उभरकर आया है। सीमित आकार की रचनाओं में विवेक जी ने सुव्यवस्थित रूप से अपना बात रखी है। संग्रह की प्रथम दो शुभारंभ रचनाओं – मास्क का घूंघट, हैंडवाश की मेहंदी के साथ मेड की वापसी और जाहि विधि राखे राम ताहि विधि रहियो, रोचक शीर्षकों के साथ पति-पत्नी और घरेलू खींचतान को हल्के से प्लेट कर विकेट पर जमते दिखे हैं। तीसरी रचना ‘शर्म तुम जहां कहीं भी हो लौट आओ’ से मानो खुल गए।  कहीं शर्म मिले तो इत्तला कीजियेगा! बेशर्म पीढ़ी के मुंह पर ज़ोरदार तमाचा है। फॉर्मेट करना पड़ेगा वायरस वाला 2020, सहित विभिन्न रचनाएं कोरोना त्रासदी की उपज है, जिसमें बदली जीवनशैली पर व्यंग्यकार ने अपना दृष्टिकोण स्प्ष्ट किया है।  भगवान सत्यनारायण कथा के पैटर्न पर बुनी गई चुनावकथा के पांचों अध्याय रोचक हैं।  संग्रह की शीर्षक रचना समस्या का पंजीकरण सरकारों द्वारा जनता की समस्याओं के थोकबंद निदान के लिए लगाए जाने वाले शिविर और मौसमी एकल खिड़की खोलने जैसे लोक लुभावन चोचलों की ग्राउंड रिपोर्ट है।

संग्रह की सभी 33 रचनायें पठनीय है। व्यंग्यकार ने बोलचाल के शब्दों के बीच उर्दू और अंग्रेजी भाषा के तकनीकी शब्दों को खूबसूरती से प्रयोग किया है। भाषा सरल, प्रवाहमान है जो पाठक को बहाते लिए जाती है। रचनाओं में यत्र-तत्र तर्कपूर्ण ‘पंच’ देखे जा सकते हैं। रचनाओं के शीर्षक बरबस ध्यान खींचते हैं यथा- ‘बगदादी की मौत का अंडरवियर कन्फर्मेशन’, मास्क का घूंघट..आदि। विवेकजी ने अपनी रचनाओं में पति, पत्नी और वो से लेकर पथभ्रष्ट युवा पीढ़ी, पाश्चात्य संस्कृति के अनुरागी, कामचोर बाबू, भ्रष्ट नेता और सरकार की नीतियों को भी लपेटा है। आंकड़ेबाजी, नया भारत सरीखी रचनाएं सरकार के न्यू इंडिया, स्मार्ट इंडिया की पोल खोलती है । जब व्यंग्यकार कहता है कि नाम के साथ ‘नया’ उपसर्ग लगा देने से सब कुछ नया-नया सा हो जाता है। वहीं ख़ास पहचान थी, गाड़ी की लाल बत्ती रचना में लेखक ने लाल बत्ती के शौकीन बत्तीबाजों को धांसू पंच दे मारा यह कहकर कि- जिस तरह मंदिर पर फहराती लाल ध्वजा देखकर भक्तों को मां का आशीष मिल जाता है, उसी तरह सायरन बजाती लाल बत्ती वाली गाड़ियों का काफ़िला देखकर जनता की जान में जान आ जाती है।

विभिन्न विषयों पर लिखे गए व्यंग्यलेखों से सजी यह पुस्तक पाठकों को ज़रूर पसन्द आएगी। एक कमी यह ख़ली की संग्रह का नाम केवल समस्या का पंजीकरण होना था । दूजी कमी यह कि कोरोना को केंद्र में रखकर लिखी गई रचनाओं की अधिकता सी है। हालांकि वे सभी एक न होकर अलग दृष्टिकोण से लिखी गई हैं। एक अच्छा व्यंग्य संग्रह पाठकों को उपलब्ध करवाने हेतु श्री श्रीवास्तव जी को बधाई।

2 वरिष्ठ व्यंग्यकार श्री शशांक दुबे जी लिखते हैं

विज्ञान के विद्यार्थी होने के कारण विवेकजी के पास चीजों को सूक्ष्मतापूर्वक देखने की दृष्टि भी है और बगैर लाग-लपेट के अपनी बात कहने की शैली भी। विवेकजी के इस संकलन की अधिकांश रचनाएँ नई हैं, कुछ तो कोरोना काल की भी हैं। संकलन की शीर्ष रचना ‘समस्या का पंजीकरण’ संवेदनाहीन व्यवस्था में आम आदमी की दुर्दशा पर बहुत अच्छा प्रहार करती है। ‘बसंत और बसंती’ में उन्होंने स्त्री के पंख फैलते ही पोंगापंथियों द्वारा त्यौरियां चढ़ा लेने की मानसिकता पर सांकेतिक तंज कसा है। आज यह संकलन हाथ में आया है।  इसे पूरा पढ़ना निश्चित ही दिलचस्प अनुभव होगा। विवेक भाई को बहुत बधाई और शुभकामनाएँ।

3  उज्जैन से व्यंग्यकर्मी श्री हरीशकुमार सिंह का कहना है कि

प्रख्यात व्यंग्यकार श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव का नया व्यंग्य संकलन हाल ही में प्रकाशित हुआ है ‘समस्या का पंजीकरण व अन्य व्यंग्य’। इसे इंडिया नेटबुक्स ने प्रकाशित किया है। संकलन नया इसलिए भी है कि इसमें व्यंग्य के बिषयों में समकालीनता का बोध है और कुल 35 व्यंग्य में से कई व्यंग्यों में कोरोना काल और लॉकडाउन से उपजी सामाजिक विसंगतियों, कोरोना का भय और उतपन्न अन्य विषमताओं को व्यंग्य में बखूबी उकेरा गया है। लॉक डाउन में पहले काम वाली बाइयों को छुट्टी पर सहर्ष भेज देना और फिर घर के कामों में खपने पर, मेड की याद आने को लेकर, पूरे देश की महिलाओं का मान लेखक ने रखा। व्यंग्य ‘शर्म तुम जहाँ कहीं भी हो लौट आओ’ रंजन जी के श्रेष्ठ व्यंग्यों में से एक है क्योंकि शर्म किसी को आती नहीं, घर से लेकर संसद तक और इसलिए शर्म की गुमशुदगी की रपट वो  थाने में लिखाना चाहते हैं। सत्यनारायण जी की कथा के समान उनका व्यंग्य है अथ श्री चुनाव कथा, जिसमें पांच अध्यायों में चुनाव के पंच प्रपंच की  रोचक कथा है। व्यंग्य ‘किंकर्तव्यविमूढ़ अर्जुन’ में आज के भारत के आम आदमी की व्यथा है कि उसे राजनीति ने सिर्फ दाल रोटी में उलझा दिया है और विचार करने का नहीं। संग्रह के व्यंग्य में लगभग सभी विषयों पर कटाक्ष है।एक सौ सात पृष्ठ के इस व्यंग्य संग्रह के अधिकांश व्यंग्य रोचक हैं और लगभग समाज में घट रही घटनाओं पर लेखक की सूक्ष्म दृष्टि अपने लिए विषय खोज लेती है।

विवेक जी भारी भरकम व्यंग्यकार हैं क्योंकि संकलन की भूमिका ज्ञान चतुर्वेदी जी, बी एल आच्छा जी और फ्लैप पर आदरणीय प्रेम जनमेजय जी, आलोक पुराणिक जी और गिरीश पंकज जी की सम्मतियाँ हैं।

(इसके पहले इतनी भूमिकाओं से भोपाल के व्यंग्यकार बिजी श्रीवास्तव का संग्रह इत्ती सी बात लबरेज था। खैर यह तो मजाक की बात हुई । अलबत्ता कई व्यंग्यकार एक भूमिका के लिए तरस जाते हैं।)

बहरहाल यह विवेक जी की स्वीकार्यता और लोकप्रियता का भी प्रमाण है। बधाइयाँ।

4 बहुचर्चित व्यंग्य शिल्पी लालित्य ललित की लेखनी से

विवेक रंजन श्रीवास्तव बेहतरीन व्यंग्यकार है इसलिए नहीं कह रहा कि यह व्यंग्य संग्रह मुझे समर्पित किया गया है।अपितु कहना चाहूंगा कि व्यंग्य तो व्यंग्य वे कविता में भी सम्वेदनशील है जितने प्रहारक व्यंग्य में।एक साथ दो विधाओं में सक्रिय है,यह सोच कर देख कर अत्यंत प्रसन्नता होती है।शुभकामनाएं

5 व्यंग्य अड्डा के संचालक लखनऊ के श्री परवेश जैन के विचार

परसाई जी की नगरी के श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव जी की रचनाओं में परसाई  की पारसाई झलकती हैंl   व्यंग्य संग्रह पुस्तक समस्या का पंजीकरण व अन्य व्यंग्य में 33 व्यंग्य सम्माहित हैं, प्रत्येक व्यंग्य  में गहन चिन्तन के पश्च्यात विषय का सावधानी से चयन किया गया हैं l पठनीयता के गुणों की झलक स्वतः साहित्यिक परिवेश से धरोहर स्वरुप प्राप्त हुये हैं l व्यंग्यकार विवेक को फ्रंट कवर पर लिखवा लेना चाहिए “चैलेंज पूरी पढ़ने से रोक नहीं सकोगें” l

अथ चुनाव कथा में पांच अध्यायों का वर्णन में  नये प्रयोग दिखलायी देते हैं l

एक शिकायत पुस्तक की कीमत को लेकर हैं 110 पन्नो को समाहित पुस्तक की कीमत 200 रूपए पेपर बैक और 300 रूपए हार्ड बाउंड की हैं जो पाठकीय दृष्टिकोण से अधिक हैं l

6 सुप्रसिद्ध वरिष्ठ व्यंग्ययात्री आदरणीय प्रेम जनमेजय जी के आशीर्वाद

अपने आरंभिक काल से व्यंग्य के लक्ष्य  सामयिक विषय रहे हैं। अपने समय की विसंगतियों का बयान कर उनपर प्रहार करना, गलत नहीं है। व्यंग्य की प्रकृति प्रहार की है तो व्यंग्यकार वही करेगा। विभिन्न विधाओं के रचनाकार भी अपने समय का बयान करते  हैं पर अलग तरह से। मिथक प्रयोग द्वारा रचना संसार निर्मित करने वाले रचनाकार तो पुराकथाओं की आज के संदर्भ में व्याख्या /विश्लेष्णा आदि करते हैं।समस्या वहां आती है जब आज के समय का कथ्य समाचार मात्र बन जाता है,रचना नहीं।

विवेकरंजन श्रीवास्तव की कुछ रचनाओं के आधार पर कह सकता हूँ कि इस विषय मे वे सावधान हैं। वे रचना को ताकत देने के लिए गांधी नेहरू के नामों, ऐतिहासिक घटनाओं आदि के संदर्भ लाते हैं। वे भरत द्वारा राम की पादुका से प्रशासित राज्य को आज उपस्थित इस मानसिकता के कारण उपजी सामयिक विसंगतियों पर प्रहार करने के लिए प्रतीक के रूप में प्रयोग करते हैं।

वे अपने कहन को पात्रों और कथा के माध्यम से अभिव्यक्त करने में विश्वास करते हैं जिसके कारण कई बार लगता है कि उनकी रचना व्यंग्य धर्म का पालन नही कर रही है। उन्हें तो अभी बहुत लिखना है। मेरी शुभकामनाएं। -प्रेम जनमेजय

7 श्री राकेश सोहम जबलपुर से कहते हैं

ख्यात व्यंग्यकार आदरणीय विवेक रंजन के व्यंग्य संग्रह ‘समस्या का पंजीकरण’ पढ़ा. आज से कुछ दिन पूर्व जब उनका यह संग्रह प्रकाशित होकर आया था तब उन्होंने कहा था कि प्रतियां आने दो आपको भी एक प्रति दूंगा. मैं कोरोना में उलझ गया और वे सतत साहित्य सेवा में लगे रहे. उनकी सक्रियता व्हाट्स एप्प के समूहोंसे मिलती रही. आज उनका यह संग्रह ’21 वीं सदी के व्यंग्यकार’ समूह के माध्यम से पढ़ने को मिला तो मन हर्ष से भर गया. आदरणीय ज्ञान चतुर्वेदी जी द्वारा लिखी गयी भूमिका उनके संग्रह का आइना है. उनके संग्रह में पढ़ी गयी रचनाओं में उतरने से पता चलता है कि उनकी दृष्टी कितनी व्यापक है. एक इंजीनियर होने के नाते तकनीकी जानकारी तो है ही. अपनी पारखी दृष्टी और तकनीकी ज्ञान को बुनने का कौशल उन्हें व्यंग्य के क्षेत्र में अलग स्थान प्रदान करता है. मैंने शुरू के कुछ व्यंग्य पढ़े फिर किताब के अंतिम व्यंग्य से शुरू किया. शुरू के व्यंग्यों में एकरूपता है. वे परिवार से उपजते हैं और विषमताओं पर चोट करते चलते हैं. …आंकड़े बोल्राहे हैं … तो मानना ही पड़ेगा [आंकड़ेबाजी]. ..सफ़ेद को काला बनाने में इन टेक्स को याद किया जाता रहेगा [जी एस टी ] जैसे गहरे पंच व्यंग्यों को मारक बना गए हैं. अपने व्यंग्य में चिंतन की गहराई [दुनिया भर में विवाह में मांग में लाल सिन्दूर भरने का रिवाज़ केवल हमारी ही संस्कृति में है, शायद इसलिए की लाल सिन्दूर से भरी मांग वाली लड़की में किसी की कुलवधू होने की गरिमा आ जाती है .. ‘ख़ास बनने की पहचान थी गाडी की लाल बत्ती’] पिरोते हैं. कुल मिलाकर उनके व्यंग्य बड़ी नजाकत से विसंगतियों को उठाते और फिर चोट करते हैं जिससे पाठक उनकी किताब के व्यंग्य दर व्यंग्य पढता जाता है. इस संग्रह की हार्दिक बधाई. @ राकेश सोहम्

8 जबलपुर से वरिष्ठ व्यंग्य धारा समूह के संचालक श्री रमेश सैनी जी के विचार

विवेकरंजन जी नया संग्रह”समस्या का पंजीकरण और अन्य व्यंग्य” दृष्टि सम्पन्न संग्रह है जिसमें समाज और वर्तमान समय में कोरोना से व्याप्त विसंगतियों पर प्रहार किया गया है.लेखक की नजर मात्र विसंगतियों पर नहीं वरन मानवीय प्रवृत्तियों पर गई है जो कहीं न कहीं पाठक को सजग करती हैं.”शर्म!तुम जहाँ हो लौट आओ”.वर्तमान समाज में आचरण संबंधी इस विकृति ने सामाजिक जीवन में काफी कुछ अराजकता फैलाई है.उस पर अनेक बिंदुओं पर पाठक का ध्यान आकर्षित किया है. समाज के अनेक लोगों पर बात की है. जोकि सोचनीय और चिंतनीय है.यहां पर लेखक नाम के जीव को बक्श दिया है. यह देखा जा रहा है कि व्यंग्यकार भी आज विसंगतियों का पात्र बन गया है और उन पर काफी कुछ लिखा जा रहा है. इसी तरह कारोना का रोना अच्छी रचना है.इंडिया नेटबुक्स से प्रकाशित यह संग्रह पठनीय और संग्रहणीय है. विवेकरंजन जी कवि, कहानीकार और व्यंग्यकार तीनों की भूमिका में है. पर संग्रह में व्यंग्य के अन्याय नहीं होने दिया. बधाई

9 मुम्बई की युवा व्यंग्य लेखिका अलका अग्रवाल सिगतिया लिखती हैं

पहले तो फ्लैप, भूमिका, यह सब ही बड़े कद के हैं। जन्मेजय सर, सूर्यबाला जी, ज्ञान चतुर्वेदी जी, आलोक पुराणिक जी, बी एल आच्छा जी।

33 व्यंग्य शीर्षक बांध लेने वाले।

अभी शीर्षक रचना, समस्या का पंजीकरण पढ़ी, शर्म तुम जहाँ कहीं भी लौट आओ पढ़ीं। विवेक जी के भीतर विचार बहुत परिपक्वता से रूप लेता है, प्रस्तुति भी संतुलित और प्रभावी।

शीर्षक आकर्षक हैं।

10 विद्वान समीक्षक प्रभाशंकर उपाध्याय जी की टीप

संग्रह में 33 व्यंग्य संकलित हैं, जिनमें से नौ में कोरोना उपस्थित है। यह एकरसता की प्रतीति कराता है। यहां सवाल यह है कि कुछ वर्षों बाद जब कोविड-19 की स्मृति धूमिल हो जाएगी तो इस संकलन की प्रासंगिकता क्या होगी? मेरा मानना है कि आपने संग्रह निकालने में जल्दबाजी दिखाई है और इसमें अखबारों में लिखे स्तंभों में प्रकाशित व्यंग्य आलेखों को समाहित किया है। भूमिका लेखक और टिप्पणीकार कदाचित इसी वजह से रचनागत बातें करने से बचे हैं। आप गंभीर रचनाकार हैं। बहुत अच्छा लिख रहे हैं अतः मैं विनम्रतापूर्वक एक सुझाव देना चाहता हूं कि अखबारों के लिए लिखते समय, पहले रचना को शब्द सीमा से मुक्त होकर लिखना चाहिए। उस मूल रूप को अलग से सुरक्षित रखें और उसके बाद शब्द सीमा के अनुरूप संशोधित कर समाचार पत्रों-पत्रिकाओं में भेज दें। मैं ऐसा ही करता हूं।

आपकी तीन चार रचनाओं को ध्यानपूर्वक पढ पाया हूं। समस्या का पंजीकरण, शर्म! तुम जहां कहीं भी… और चुनाव कथा अच्छी रचनाएं हैं। ‘फार्मेट करना पड़ेगा..’ की बानगी अलग है। बात जो अखरी- ‘नैसर्गिक मानवीय’ के स्थान पर ‘मानव का नैसर्गिक गुण’ लिखा जाना अधिक उपयुक्त होता। इसी प्रकार ‘कुत्ते तितलियों के पर नोंचने..’ वाली पंक्ति मुझे जमी नहीं।

उम्मीद है, मेरी स्पष्टवादिता को अन्यथा नहीं लेंगे।

11 श्री भारत चंदानी जी के विचार

समस्या का पंजीकरण एवं अन्य व्यंग्य की कुछ रचनाएं पढ़ पाया। परसाईं जी की नगरी से आने वाले विवेक रंजन श्रीवास्तव जी एक मंजे हुए व्यंग्यकार हैं।

संग्रह की ज़्यादातर रचनाएं कोरोनकाल और लॉक डाऊन पीरियड की हैं जिनके माध्यम से विवेक जी ने सभी को घेरा है और ऐसा लगता है कि लॉक डाऊन में मिले समय का भरपूर सदुपयोग किया है।

समस्या का पंजीकरण एक सशक्त व्यंग्य रचना है। विवेक जी को बधाई एवं आगे आने वाले रचनाकर्म के लिए शुभकामनाएं।

12 श्री टीकाराम साहू, व्यंग्यकार लिखते हैं

विवेक रंजन श्रीवास्तव जी के व्यंग्यसंग्रह ‘समस्या का पंजीकरण और अन्य व्यंग्य’ के कुछेक व्यंग्यों को पढ़ा और कुछ पर दृष्टिपात किया। इस संग्रह के व्यंग्यों की सबसे बड़ी विशेषता है- रोचकता और धाराप्रवाह। संग्रह का दूसरा व्यंग्य  ‘जाहि विधि राखे राम ताहि विधि रहिए’ की पंक्तियां हैं- ‘थानेदार मार-पीट कर अपराधी को स्वीकारोक्ति के लिए मजबूर करता रहता है। जैसे ही अपराधी स्वीकारोक्ति करता है, उसके सरकारी गवाह बनने के चांसेज शुरू हो जाते हैं’। ‘शर्म! तुम जहाँ कहीं भी हो लौट आओ’ व्यंग्य में जीवन के हर क्षेत्र में किस तरह शर्म गायब हो रही है इस पर बड़े रोचक प्रसंगों के साथ प्रस्तुत किया है। व्यंग्य में कटाक्ष है-‘क्या करू, कम से कम अखबार के खोया पाया वाले कालम में एक विज्ञापन ही दे दूँ ‘‘प्रिय शर्म! तुम जहाँ कहीं भी हो लौट आओ, तुम्हें कोई कुछ नहीं कहेगा।’’ ‘किंकर्तव्यविमूढ़ अर्जुन’ व्यंग्य में चुनाव के दौरान पोलिंग बूथ पर कृष्ण का अर्जुन को उपदेश रोचक है। गर्दन पर घुटना, जरूरी है आटा और डाटा, स्वर्ग के द्वार पर कोरोना टेस्ट अलग-अलग तेवर के व्यंग्य है। शीर्षक बड़े मजेदार है जो व्यंग्य के प्रति उत्सुकता जगाते हैं।

विनम्रतापूर्वक एक सुझाव देना चाहूंगा कि व्यंग्यसंग्रह का दूसरा संस्करण प्रकाशित करे तो पहला व्यंग्य कोई दूसरा व्यंग्य लीजिए। पठनीय व्यंग्य संग्रह के लिए श्रीवास्तवजी को हार्दिक बधाई।

और अंत मे लेखक की  अपनी बात विवेक रंजन श्रीवास्तव

इससे पहले जो मेरी व्यंग्य की पुस्तके छपी राम भरोसे, कौवा कान ले गया, मेरे प्रिय व्यंग्य, धन्नो बसंती और वसंत , तब व्हाट्सएप ग्रुप नहीं थे इसलिए किंचित पत्र पत्रिकाओं में समीक्षा छपना ही पुस्तक को चर्चा में लाता था . किंतु वर्तमान समय में सोशल मीडिया से हम सब बहुत त्वरित जुड़े हुए हैं. और इसका लाभ आज मेरी व्यंग्य की इस पांचवी पुस्तक की व्हाट्सएप समूह चर्चा में स्पष्ट परिलक्षित हुआ. जो प्रबुद्ध समूह ऐसी पुस्तक का लक्ष्य पाठक होता है उस में से एक महत्वपूर्ण हिस्से तक बड़ी सहजता से दिन भर में पीडीएफ किताब पहुंच गई।

यद्यपि जिस बड़े समूह को इंगित करते हुए व्यंग्य लिखे जा रहे हैं, उन सोने का नाटक करने वालो को जगाना दुष्कर कार्य है, काश की उनके व्हाट्सएप समूह में भी अपनी पुस्तकें सर्क्युलेशन में आ सकें ।

इसी तरह सबसे सदा आत्मीयता की अपेक्षाओं के संग सदा नए व्यंग्य लेखन के साथ

आप सबका अपना

 

विवेक रंजन श्रीवास्तव,

जबलपुर

ए १, शिला कुंज, नयागांव,जबलपुर ४८२००८

मो ७०००३७५७९८

≈ ब्लॉग संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडल (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’/श्री जय प्रकाश पाण्डेय  ≈

 

Please share your Post !

Shares