डॉ. ज्योती गोडबोले
जीवनरंग 
☆ नाती गुंतागुंतीची… — भाग – २ ☆ डॉ. ज्योती गोडबोले ☆
(“अनुजा, ये उद्या जेवायलाच. भावाच्या घरी आमंत्रण लागतं हो ग?ये बघू रहायलाच. ”.. प्रेमाने अनुजाला दटावत प्राची म्हणाली.) इथून पुढे – –
अनुजा प्राचीकडे सकाळपासूनच आली.
“ आजही केतनभाईची ड्यूटी का? कधी भेटायचा ग हा मला?”
“ थांब आता तू इथंच. येईल घरी संध्याकाळी. आज एका पार्टीला आमंत्रण आहे. मिसेस चित्रेच्या मुलीचं लग्न झालं ना, तर एका प्रख्यात गायिकेचं गाणं ठेवलंय त्यांनी. मला शास्त्रीय संगीतातलं काही कळत नाही. पण आता तू आली आहेस तर चल आमच्याबरोबर. माहीत आहे मला, तुला खूप आवडतं शास्त्रीय संगीत.
कोणीतरी फार नावाजलेल्या करुणा मिश्रा म्हणून आहेत बघ ”… प्राची मनापासून आग्रह करत होती तिला.
“ अग काय सांगतेस प्राची? किती मोठ्या महान गायिका आहेत त्या. याच दिल्लीकडच्या बाजूच्या आहेत म्हणे. मग तर मी येणारच. फार सुंदर गातात ग त्या. महाराष्ट्रात फारशा होत नाहीत त्यांच्या मैफिली. पण इकडे अगदी दुर्मिळ आहे बरं त्यांना भेटणंसुद्धा. चल जाऊया आपण. ”
प्राची केतन आणि अनुजा तिघेही कारने हॉलवर पोचले. अतिशय अभिरुचीपूर्ण सजवलेल्या हॉलमध्ये चित्रे कुटुंबाने त्यांचे मनापासून स्वागत केलं.
“ करुणाबाई येतीलच इतक्यात. आम्ही खास निवडक रसिकांसाठी हा गाण्याचा कार्यक्रम आयोजित केला आहे “. अदबीने चित्रे म्हणाले.
हॉल पूर्ण भरला. बाईंचे साथीदार वाद्यांची जुळवाजुळव करू लागले. मागून बाई आल्या. श्रोत्यांना अदबीने नमस्कार करून स्थानापन्न झाल्या… अतिशय भारी सुंदर काठापदराची साडी, कानात लखलखणाऱ्या हिऱ्याच्या कुड्या आणि फक्त हिऱ्याचे लांब मंगळसूत्र त्यांना फार शोभून दिसत होतं. बाई नुकतीच साठी पार केलेल्या वाटतच नव्हत्या.
… गंभीर आवाजात बाईनी षड्ज लावला.
“ मी आता सावनी कल्याण रागातली बंदिश पेश करणारआहे. संध्याकाळ सरत आली आहे. ही बंदिश माझी आई म्हणायची. स्वतः मोगुबाई कुर्डीकरांनी तिला ती शिकवली होती. ” असं म्हणत श्रोत्यांना नम्रपणे नमस्कार करून बाईनी सुरुवात केली,
‘ देव देव सत्संग श्रीरंगा… ‘
सगळं सभागृह त्यानंतर होणाऱ्या अमृतसुरांनी चिंब झालं.
बाईनी दोन तासांनी भैरवीने गाण्याचा समारोप केला. श्रोते त्या स्वर्गीय सुरातून अजून बाहेरच आले नव्हते.
… दुसऱ्या रांगेत बसलेली प्राची मात्र अस्वस्थ होती. यांना मी बघितलं आहे का यापूर्वी ? आणि त्यांचा हा आवाज इतका ओळखीचा का वाटतोय?…
तिच्या कानाशी लागून अनुजा म्हणाली, ” प्राची, अग या बाई रजनी तर नव्हे ? मला तर यांच्या चेहऱ्यात रजनीच दिसतेय. तुला नाही का वाटत?”
– – प्राचीच्या डोक्यात लख्ख प्रकाश पडला. ”अनुजा, ही नक्की रजनी आहे. करुणा मिश्रा असेलही, पण ही आपली रजनीच वाटतेय मला… येस.. खात्री आहे माझी. “
श्रोत्यांची गर्दी कमी झाल्यावर प्राची आणि अनुजा बाईना भेटायला अंत गेल्या. नमस्कार करून प्राचीनं विचारलं,
“ बाई, एक विचारू? तुम्ही पूर्वीच्या रजनी तर नव्हे?”
बाई हसल्या आणि म्हणाल्या, “ प्राची मी तुला मगाशीच ओळखलं ग. आणि अनुजा तुलाही. ”
… प्राचीनं पुढे होऊन त्यांना घट्ट मिठी मारली. ‘ रजनी.. रजनी.. ’ दोघींच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले
“ रजनी, का?का गं असं केलंस त्या वेळी? माझी जराही विचार आला नाही का ग तुझ्या मनात ? “
रजनीच्या डोळ्यात पाणी आलं.
“ प्राची, इथं नको. मी ताजमध्ये उतरलेय. उद्याही आहे मी आणि माझे यजमान. तिकडे तुम्ही दोघी या. याल का? मग सगळं सांगते… किती वर्षांचं बोलायचं राहिलंय ना. ”
.. बाई गेल्या. रात्रभर प्राचीला झोप आली नाही. अनुजा गाढ झोपली पण प्राची कितीतरी वेळ तळमळत होती. कधीतरी उशीरा झोप लागली तिला.
सकाळी सगळं आवरून, रजनीसाठी खूप पूर्वी आईने तिच्याजवळ दिलेला सोन्याचा हार, खूप मिठाई घेऊन अनुजा आणि प्राची हॉटेलवर पोचल्या
.. रजनी त्यांची वाटच बघत होती. “ या ग या. ” रजनीने अत्यंत प्रेमाने त्यांचं स्वागत केलं.
प्राची म्हणाली, “ आत्या! मला आईनं सगळं सांगितलं ग, पण किती उशिरा. माझ्या बाळंतपणासाठी ती आली होती तेव्हा सांगितलं. अगं किती वाईट वाटलं मला ते ऐकून. आईलाही फार पश्चाताप झाला ग.. ती फारसं चांगलं नाही वागली तुझ्याशी म्हणून.. मी क्षमा मागते तुझी. ” प्राची रजनीच्या पायाशी वाकली.
“ अगं प्राची.. वेडे, हे काय? अजूनही अशीच भाबडी आहेस बघ. तेव्हाही मला पाठीशी घालणारी, माझी बाजू घेणारी होतीस तू. तर आता ऐक….. “
– – – “ माझी आई गोवेकरीण होती. अत्यंत सुन्दर आणि उत्तम गाणारी. पण माझे बाबा मला माहीतच नव्हते. आईने कधी मला सांगितलं नाही की मीही विचारलं नाही तिला. मी गोव्याला शिकत होते.
आईकडे भरपूर पैसा होता. माझी आजी पण गाणारीच. आमचं एक मोठं घर अजूनही आहे गोव्याला. पण अचानक दृष्ट लागावी तशी घरातली मोठी माणसं एका पाठोपाठ एक मृत्युमुखी पडली. माझ्या आईला कॅन्सर झाला. आणि मग या जगात मी एवढीशी लहान मुलगी एकटी पडले. नाईलाजाने माझ्या आईने माझ्या वडिलांना पत्र पाठवलं. पण ते आधीच गेलेले होते….. तुझी आजी किती धीराची बघ. गोव्याला आली, माझ्या आईला, म्हणजे तिच्या सवतीला भेटली. म्हणाली, ‘ मी रजनीला जन्मभर अंतर देणार नाही. आपल्या दोघींचा नवरा तर गेला. पण मी हिला घेऊन जाते. विश्वास ठेव माझ्यावर. ’ तेव्हा आई जराशी सावरली.. पण नंतर काही दिवसात गेलीच. तुझ्या आजीने मला वाढवलं. पण मग तीही फार आजारी पडल्यावर मात्र तिने तुझ्या वडिलांना म्हणजे माझ्या सावत्र भावाला मला न्यायला सांगितलं….. किती फरपट व्हावी ग माझी. ”
रजनीच्या डोळ्यात पाणी आलं. “ तेव्हा दादा मला म्हणाला होता की, तुझ्या वहिनीला हे अजिबात आवडणार नाहीये. जास्त अपेक्षा ठेवायच्या नाहीत. आणि हो.. मला दादा म्हणायचं नाही. प्राची म्हणते तसे मला बाबा आणि हिला वहिनी नाही.. तर आईच म्हणायचं. मला नसते घोळ आणि लोकांचे सतरा प्रश्न नकोत. ”…
“ मग मी जराशी भीतभीतच तुमच्या घरी आले. वहिनीनं मला कधीच वाईट नाही ग वागवलं. पण कायम एक अंतर मात्र आमच्या दोघीत राहिलं. मी तिच्या नवऱ्याची खूप लहान सावत्र बहीण हेच नातं मनात जपलं होतं तिनं. मला खायला कपड्याला कशाला कमी नाही केलं तिनं. हे त्यांचे उपकारच कायम स्मरते मी.
आणि दादाचीही परिस्थिती फार काही वेगळी नव्हती. देवाने मला बाकी काही नव्हतंच दिलं. पण माझ्या गळ्यात मात्र त्याने गाणं रुजवूनच पाठवलं होतं. दादाच्या ते लक्षात आलं होतं आणि म्हणून त्याने मला गाण्याच्या क्लासला घातलं… तिथे अगदी मनापासून रमले होते मी….. आणि तिथेच भेटला मला हा उमेश पाटील.. तोही माझ्याच गुरुजींकडे गाणे शिकायला यायचा. खूप सुंदर आवाज उमेशचा. आणि त्याचीही परिस्थिती काही फार वेगळी नव्हती… पण माझ्याहून बरी इतकंच… “ रजनी क्षणभर थांबली आणि सांगू लागली…
“ मी नकळत प्रेमात पडले उमेशच्या… आणि तोही माझ्या. पण घरी कोणत्या तोंडाने सांगू मी हेच मला कळत नव्हतं. तसा उमेश घरचा बरा होता. मुख्य म्हणजे चांगला शिकलेला होता. पण त्याच्या आईवडिलांनी त्याला माझ्याशी लग्न करायची परवानगी जन्मात दिली नसती याची खात्री होती त्याला.
म्हणून मग आम्ही पळून जाऊन लग्न करायचं ठरवलं. आणि आपल्या घरात तरी दादा वहिनीने हो म्हटलं असतं याची मला खात्री वाटत नव्हती. पण मी कसंतरी धीर गोल केलं आणि तुझ्या बाबांना हे
सांगितलं. त्याने वहिनीला न कळू देता गुपचूप मला परवानगी दिली. इतकंच नाही तर माझ्या आणि उमेशच्या हातात बरेच पैसे ठेवले. आम्ही गोव्याला जाऊन लग्न करणार म्हटल्यावर तो नंतर तिकडे आला आणि त्यानेच माझं आणि उमेशचं लग्न मंगेशीच्या देवळात लावून दिलं… किती मोठं मन गं त्याचं. आम्ही अगदी मनापासून त्याला नमस्कार केला.. आणि अजूनही मी देवासमोर हात जोडते तेव्हा देवाबरोबर माझ्या दादालाही नमस्कार करते.
“ मी आणि उमेश गोव्यात सात आठ वर्षे राहिलो. मी एका विख्यात गायकाकडे गाणं शिकले. सोपं अजिबातच नाही ग गेलं आम्हाला हे काही. पण माझ्या आईच घर होतं ना रहायला. उमेशने नोकरी केली.
मग मी हळूहळू स्वतंत्र छोटे प्रोग्रॅम्स करायला लागले. गुरुजी नेहेमी म्हणायचे मला की, ‘रजनी, उत्तम गातेस तू. माझी सगळी विद्या तुला दिली आहे मी. तू दिल्लीकडे जा. तिथे तुझ्या कलेचे खरे चीज होईल. ’
… यावर आम्ही दोघांनी खूप विचार केला आणि दिल्लीला जाऊन स्थायिक होण्याचा निर्णय घेतला. लवकरच उमेशला दिल्लीला छान नोकरी मिळाली. मी गोव्याचं घर विकून टाकलं, त्याचे खूप पैसे आले आम्हाला. इथे मला ओळखणारं कोणी नव्हतं. मी ‘करुणा मिश्रा’ असं नाव घेतलं. हळूहळू ‘ एक चांगली गायिका’ म्हणून माझं नाव व्हायला लागलं. मी मग रेडिओ स्टार झाले. इथल्या मानाच्या कार्येक्रमात मला सन्मानाने बोलावणी येऊ लागली. प्राची अगं मी आपल्या पुण्यातल्या सवाई गन्धर्वलाही येऊन वाहवा मिळवून गेलेय. तेव्हा खूप खूप वाटलं.. तुम्हा सगळ्यांना भेटावं.. न सांगता अचानक घर सोडून निघून गेल्याबद्दल पाय धरून माफी मागावी.. तिथून गेल्यानंतरचा माझा सगळा प्रवास सांगावा.. पण घरी यायचं धैर्यच नाही झालं गं मला… अत्यंत कष्ट केले आम्ही त्या काळात. उमेशची मला कायम साथ होती या सर्व प्रवासात.. आणि आता अगदी शांत.. स्वस्थ आयुष्य जगते आहे मी. ”… रजनीने थकून जाऊन डोळे मिटले.
तितक्यात आतून एक अत्यंत रुबाबदार पुरुष बाहेर आला… “ मी उमेश मिश्रा. तुमच्या आत्याबाईंचा नवरा. ”
प्राचीने त्यांना नमस्कार केला.
“ आता मी काय बोलू हे कळतच नाहीये बघ मला.. हे सगळंच किती अनपेक्षित आहे माझ्यासाठी.. तुला असं अचानक भेटून मला खरंच फार फार आनंद झालाय् रजनीताई… हो तू अजूनही ताईच आहेस माझी.. पूर्वीसारखी. ”.
“ हो गं.. आणि तू माझी तीच लहानशी बहीण. आणि दादा-वहिनी कसे आहेत गं ? माझी आई झालेली माझी वहिनी कशी आहे ?मी तिची आभारी फार फार आहे खरंच. मला तिने आधार दिला. नाहीतर मी काय केलं असतं या जगात? माझा तिच्यावर अजिबात राग नाही ग प्राची. आता तुझ्याकडे ते आले की मला नक्की फोन कर. मी न्यायला येईन त्यांना माझ्या घरी. आता तू दिल्लीत आहेस तर कायम भेटत राहू आपण. मी दिल्लीपासून दूर रहाते जरा. तिथे माझं छानसं घर आहे… नक्की म्हणजे नक्की ये त्यांना घेऊन माझ्या घरी.. मी आत्तापासूनच वाट बघायला लागले आहे बघ त्यांची.. ” असं म्हणत तिने प्राचीला घट्ट मिठी मारली.
– – प्राचीने बरोबर आणलेला सोन्याचा हार, सुंदर साडी आणि मिठाई तिच्या हातात ठेवली. “ हा हार तुझ्या दुसऱ्या आईने.. म्हणजे माझ्या आजीने तुझ्यासाठी ठेवलेला होता. घे… नाही म्हणू नको. ” दोघींचे डोळे पाणावले..
जराशाने प्राची म्हणाली, “ ताई किती गुंतागुंतीची आपली नाती ग. देवदयेने तुझं फार चांगलं झालं. मला अतिशय आनंद झाला हे पाहून.. आणि हो.. तुझं स्वर्गीय गाणं ऐकूनही. आता आईबाबा आले की नक्की भेटू आपण. त्यांनाही खूप आनंद होईल तुला भेटून.. ”
पुन्हा एकदा रजनीला घट्ट मिठी मारून डोळे पुसत प्राची घरी जायला निघाली.
– समाप्त –
© डॉ. ज्योती गोडबोले
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
विविधा 
