श्री मंजिरी येडूरकर
इंद्रधनुष्य
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – २६ ☆ श्री मंजिरी येडूरकर ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
नाटककार रविंद्रनाथ (१)
वैश्विक काव्य जगतात मानाचं स्थान प्राप्त केलेल्या रविंद्रनाथांनी नाट्य जगताला लहान मोठ्या अशा जवळपास ५०-५५ उत्कृष्ट नाटकांनी समृद्ध केले आहे. परंतु दुर्दैवाने हे सत्य कुठेच अधोरेखित झालेलं नाही. त्यांच्या नाटकांमधील डाकघर, रक्त करबी, विसर्जन, राजा ही नाटके तसेच चित्रांगदा, श्यामा, नटीरपूजा, चंडालिका, ताशेर देश या नृत्यनाटिका जास्त चर्चिल्या गेल्या आहेत. पण त्यांची छोटी छोटी नाटकं, आपल्या वगनाट्य सदृश नाटिका, प्रहसनं, नाट्यछटा देखील समाजमनावर छाप सोडणाऱ्या आहेत. तसेच त्या थट्टा विनोदाच्या अंगानं सामाजिक, धार्मिक व राष्ट्रीय जीवनातील विसंगतीवरही प्रकाश टाकणाऱ्या आहेत. रविंद्रनाथांची नाटके कलात्मक सौंदर्याचा अनुभव देता देता सामाजिक प्रबोधनही करतात. त्यांच्या कवितांप्रमाणेच त्यांची नाटके देखील त्यांच्या अंतरात्म्याचा आवाज आहेत. आत्ताच्या भाषेत आपण ज्यांना प्रायोगिक नाटके म्हणतो तशी प्रायोगिक नाटके देखील त्यांनी प्रायोगिकतेचं कसलेही अवडंबर न माजवता लिहिली, बसवली व प्रस्तुत केली.
परंतु त्या काळातली मेलोड्रॅमॅटिक नाटके बघण्याची सवय असलेल्या बंगाली प्रेक्षकांना रविंद्रनाथांच्या नाटकांतील तरलता, अस्फुट संघर्ष लक्षात येत नसल्यामुळे म्हणा किंवा धार्मिक, सामाजिक व्यंगावर भाष्य असल्यामुळे म्हणा रविंद्रनाथांना नाटककार म्हणून जे स्थान कलाजगतात मिळायला हवं होतं ते कांही मिळालं नाही. अर्थात टागोरांनीही हे मान्य केलं होतं. ते म्हणत, “मला नाटक लिहिता आलं नाही. एक मध्यवर्ती कल्पना घेऊन त्यावर नाटक तोलण्याची कला माझ्यात नाही. ” अर्थात त्यांच्या नाटकांकडे पाहिलं असता लक्षात येतं की, हा त्यांचा विनय होता. त्यांच्या मधला कवी त्यांच्या नाटकांतही डोकावतो, हे मात्र खरे आहे. त्यांची कांही नाटकं तर गद्य काव्य असल्यासारखी वाटतात.
वयाच्या बाराव्या वर्षी त्यांनी शेक्सपिअरच्या ‘मॅकबेथ’ नाटकाचं बंगालीत भाषांतर केलं होतं. त्या काळात इंग्रजी नाटकांच्या अनुकरणाचं वारं होतं. त्यामुळे पारंपरिक बंगाली नाट्यकला व नवदरबारी लोकांची नाट्यकला यात मोठं अंतर आलं होतं. रविंद्रनाथांनी लोकरंगमंचातली शक्ती ओळखून, त्यावर आपले संस्कार करून हे अंतर कमी करण्याचा प्रयत्न केला. नाटकाविषयी त्यांच्या मनात कोणतेही व्यावसायिक विचार नसल्यामुळे त्यांनी कुठल्याही नाटक कंपनीसाठी नाटक लिहिले नाही.
(अपूर्ण–पुढील भागात)
—–
☆ गीत : ७६ ☆
DAY after DAY, O lord of my life, shall I stand before thee face to face? With folded
hands, O lord of all worlds, shall I stand before thee face to face?
Under thy great sky in solitude and silence, with humble heart shall I stand before thee
face to face?
In this laborious world of thine, tumultuous with toil and with struggle, among hurrying crowds shall I stand before thee face to face?
And when my work shall be done in this world, O King of kings, alone and speechless shall I stand before thee face to face?
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत : ७६ ☆
*
हे परमेशा, नित्य, प्रतिदिन
मला भेटशील का रे?
कर दोन्ही जोडूनि उभा मी
मला भेटशील का रे?
*
गगनाखाली निळ्या, अथांग, अतल
नतमस्तक मी शांत, एकाकी, निर्मल
मला भेटशील का रे?
*
दुष्कर जीवन, संकटे कितीक आली
या गर्दीत ना उसंत क्षणाची मिळाली
मला भेटशील का रे?
*
जीवनी, कर्तव्ये सारी पुरी करुनी
येतो मूकपणे, एकांताचे बोट धरुनी
मला भेटशील का रे?
☆
भावानुवाद © मंजिरी येडूरकर
संपर्क: ९४२१०९६६११
—–
☆ गीत : ७७ ☆
I KNOW thee as my God and stand apart ⎯ I do not know thee as my own and come
closer. I know thee as my father and bow before thy feet ⎯ I do not grasp thy hand as
my friend’s.
I stand not where thou comest down and ownest thyself as mine, there to clasp thee to
my heart and take thee as my comrade.
Thou art the Brother amongst my brothers, but I heed them not, I divide not my earnings
with them, thus sharing my all with thee.
In pleasure and in pain I stand not by the side of men, and thus stand by thee. I shrink to give up my life, and thus do not plunge into the great waters of life.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत : ७७ ☆
*
तुज काय म्हणू मी, कोण म्हणू?
न कळे नाते काय आपुले
पिता, बंधु की सखा म्हणू?
*
जेथे तव पदचिन्हें रमणीय
ती भूमी मज असे पूजनीय
तू माझा समजुनि मी तेथे
उभा कसा राहू?
*
पिता म्हणू, तर जवळ न जाईन
नतमस्तक तव सामोरी होईन
आदर ठेवी दूर जरा मज,
हात कसा तव हाती धरू?
*
सखा सोबती, तू माझा जर
जवळी तुझ्या राहू का निरंतर
कवटाळुनि मम हृदयापाशी
तुला कसा घेऊ?
*
बंधु तुला जर मानत असतो
तव आज्ञेचे पालन ना करतो
संचित माझे तुझिया सोबत
वाटुनि का घेऊ?
*
दुःखाचे क्षण, सुखाची पखरण
अनुभवता ये, तुझी आठवण
जीवन नौका वल्हविसी का,
भवसागर हा पार करू?
*
तू परमात्मा, तुज जीवन अर्पिन
नश्वर या जगती, पुन्हा न येईन
एकरूप तुजसवे होउनि
मुक्ती का पावू?
☆
भावानुवाद © मंजिरी येडूरकर
संपर्क: ९४२१०९६६११
—–
☆ गीत ७८ ☆
WHEN the creation was new and all the stars shone in their first splendour, the gods
held their assembly in the sky and sang “Oh, the picture of perfection! The joy
unalloyed!”
But one cried of a sudden ⎯ “It seems that somewhere there is a break in the chain of light and one of the stars has been lost. ”
The golden string of their harp snapped, their song stopped, and they cried in dismay ⎯
“Yes, that lost star was the best, she was the glory of all heavens!”
From that day the search is unceasing for her, and the cry goes on from one to the other that in her the world has lost its one joy!
Only in the deepest silence of night the stars smile and whisper among themselves ⎯
“Vain is this seeking! Unbroken perfection is over all!”
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत : ७८ ☆
*
तारे गगनी चमकत होते
जेंव्हा झाली विश्वनिर्मिती
वैभव पाहून देवांच्या तर
आनंदा ना राहिली मिती
*
तुटली ताऱ्यांची साखळी
एक तारा कुठे हरवला
मोजीत बसला होता रात्री
कोणी एक रडू लागला
*
घाबरले देवही, गीत थांबले
सुवर्ण तारच तुटली वीणेची
हरवला ताराच म्हणती
शान होता स्वर्गाची
*
सारे होते शोधत अविरत
इकडे तिकडे, तिकडे इकडे
आनंद हरवून बसले विश्व
समजून असे मूढ रडे
*
शांत, गर्द रात्रीच्या डोही
हसती तारे अन् कुजबुजती
व्यर्थ शोध हा वेदनेचा
परिपूर्णता आहे जगती
☆
– क्रमशः भाग २६
मूळ इंग्लिश काव्य : श्री. रविंद्रनाथ टागोर.
भावानुवाद : कवयित्री : © सौ.मंजिरी येडूरकर
लेखिका व कवयित्री, मो – 9421096611
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
