डाॅ. मीना श्रीवास्तव
विविधा
☆ व्यसनमुक्त तरुण: समृद्ध आणि सुदृढ भारताचा पाया… – भाग – २ ☆ डाॅ. मीना श्रीवास्तव ☆
आजकाल रेव्ह पार्ट्यांच्या बातम्या आपण बघतो. यातून स्वतःला वाचवायचे तर या ड्रगच्या पहिल्या डोसलाच नाकारणे हाच सर्वोत्तम प्रतिबंधात्मक उपाय आहे. राम गणेश गडकरींचे ‘एकच प्याला’ हे १९१२ सालचे आशयघन नाटक दुर्दैवाने आजच्या घटकेला तितकेच प्रभावी आणि समयोचित वाटते.)
— इथून पुढे – –
आजच्या आधुनिक काळामध्ये व्यक्तीला व्यसनाधीन करणाऱ्या ड्रग्सची यादी बरीच मोठी आहे. पण कांही मोजकी कुप्रसिद्ध नांवे म्हणजे दारू, बार्बिच्युरेटस (झोपेच्या गोळ्या), कोकेन, मॉर्फिन, हेरॉइन, अँफिटॅमिन, भांग, चरस, एल. एस. डी, इत्यादी. डायफेनहायड्रामिन या औषधाचे सेवन बहुचर्चित अशा बेनाड्रिल कफ सिरपद्वारे केल्या जात होते. म्हणून त्यावर बंदी घालण्यात आली. या औषधांमुळे रुग्णाला मतिभ्रम आणि वर सांगितलेली लक्षणे दिसतात. धूम्रपान केलेली आणि सरळ नील रक्तवाहिनीत घेतलेली औषधे रक्तात अति वेगाने प्रवेश करतात आणि त्यांचे प्रभाव अतिजलद होतात. म्हणूनच ते पट्टीच्या व्यसनाधीन लोकांच्या पसंतीस उतरतात. या उलट तोंडी औषधे, अगदी शुद्ध पावडर सुद्धा उशिरा परिणाम साधतात. कायद्यानुसार यात समाविष्ट असलेल्या अंमली पदार्थ अर्थात किंवा सायकोट्रॉपिक पदार्थाचे उत्पादन/ निर्मिती /शेती, मालकी, खरेदी, विक्री, वाहतूक, साठवणूक आणि सेवन करणे बेकायदेशीर आहे. गुन्ह्याच्या तीव्रतेनुसार तुरुंगवास आणि दंडाच्या तरतूदी आहेत. दुर्दैवाने अशी औषधे डॉक्टर आणि परिचारिकांना उपलब्ध होतात आणि त्यांच्यापैकी थोडके जण या ड्रगसच्या आहारी गेल्याचे दिसून आले आहे.
‘सॉफ्ट टार्गेट’ अथवा ‘कमकुवत लक्ष्य’ असल्याने ड्रग ट्रॅफिकिंग करणाऱ्या टोळ्यांच्या जाळ्यात शालेय विद्यार्थी आणि नवयुवक विनासायास अडकतात. आपला मुलगा किंवा मुलगी ड्रगच्या प्रभावाखाली येत आहे हे कुटुंबियांनी कसे ओळखावे? यासाठी पालकांनी मुलांच्या बाबतीत कठोर निरीक्षण केले पाहिजे. त्यांनी खालील गोष्टी तपासून बघाव्यात.
- आपला मुलगा दात घासणे, आंघोळ करणे, निसर्गाची हाक (शौच आणि लघवी), या नियमित स्वच्छतेचे पालन करत नाही. ड्रगच्या हँगओव्हरमुळे खूप उशीरा उठतो. त्याच्या डोळ्यांच्या बाहुल्या विस्तारलेल्या किंवा खूपच संकुचित असतात, म्हणजेच सामान्य नसतात. यामुळे डोळे लाल आणि सुजलेले असू शकतात.
- तो बहुतेक वेळा स्वतःला त्याच्या बंद खोलीत कोंडून घेत असतो. खोलीत कांही विचित्र वास येऊ शकतो. त्याच्या खोलीत तुम्हाला अपरिचित पावडर किंवा इंजेकशन दिसू शकते.
- तो तुमच्यासमोर विशिष्ट लोकांशी फोनवर बोलणे टाळतो, त्याला नवीन मित्र भेटतात.
- तो जास्तीचे पैसे मागतो, तुमचे पैसे किंवा दागिने नाहीसे होतात.
- तुमच्या हे लक्षात येते की, तो शाळेत किंवा कॉलेज मध्ये जातो असे सांगतो, पण तिथे पोचत नाही.
- त्याच्या शैक्षणिक, क्रीडा, सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये घसरण होणे ही काळजी करण्यासारखी गोष्ट नाही का?
- त्याच्या जीवनात त्याला रस नसणे ही धोक्याची घंटा आहे, हे त्याच्या वागण्या-बोलण्यातून तुम्हाला जाणवायला लागते.
- व्यसनाधीन व्यक्तीचे स्वतःशी अन जगाशी असलेले नातेच संपुष्टात येते.
‘उपचारापेक्षा प्रतिबंध चांगला’. मंडळी, नल-दमयंतीच्या आख्यानातील ‘औषध मजला नलगे’ अशी शपथ घेणे हाच या समस्येवरील रामबाण उपाय! निरामय मैत्रीपूर्ण वातावरण आणि निरोगी कौटुंबिक जीवन हे निरोगी समाजाचा पाया आहे. कौटुंबिक स्तरावर धूम्रपान, मद्यपान व ओल्या पार्ट्या यासारख्या सवयी अति घातक आहेत. कुटुंबातील आणि समाजातील वडीलधाऱ्या मंडळींनी तरुण पिढीसमोर स्वतःचा आदर्श उभा करायला हवा. आईवडील मुलांचे रोल मॉडेल असतात हे पालकांनी विसरता कामा नये. शुचिर्भूत निरोगी सामाजिक व्यवस्था हा या समस्येवर प्रमुख उपाय आहे. समाजातील घटकांनी ग्लॅमर आणि प्रतिष्ठेच्या नांवाखाली वाईट सवयींना खतपाणी घालू नये आणि जमेल तितक्या स्तरांवर त्यांचा विरोध करावा. तरुणांवर लक्ष ठेवा, जर तुम्हाला या समस्या असलेल्या युवकाविषयी कांही कळले तर त्याच्या पालकांना तसे कळवा. इथे ‘मला काय त्याचे! ‘ हा ऍटिट्यूड नसावा. अंमली पदार्थांच्या व्यसनाशी संबंधित कायदेशीर आणि वैद्यकीय समस्यांबद्दल जागरूक रहा.
- या सर्वव्यापी समस्येचा सामना करण्यास एकत्रित आणि एकसंघ प्रयास करायला हवेत. कुणा एकाने हा जगन्नाथाचा रथ खेचणे अशक्य! कुटुंब, समाज, वैद्यकीय क्षेत्र, मीडिया, शासन व्यवस्था, पोलीस दल, राजनैतिक व्यक्ती आणि न्यायव्यवस्था हे सर्व आपला अधिकार वापरून ऍडिक्शनच्या भीषण समस्येवर ताबा मिळवू शकतात.
- हा रोग म्हणजे समाजाला लागलेली कीड आहे. म्हणूनच याला ‘मेडिको-सोशल प्रॉब्लेम’ म्हटल्या जाते. अर्थात ही एक वैद्यकीयच नव्हे तर सामाजिक समस्या आहे हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे. म्हणूनच या व्यसनाधीनतेवर उपचार करणे हे वैद्यकीय आणि सामाजिक संस्थांसाठी एक खूप मोठे आव्हान आहे. रोग्याचे ऍडिक्शन आणि त्यासोबत सुरु झालेल्या संबंधित समस्या, (उदा. इन्फेक्शन, निद्रानाश) आणि विथड्रॉव्हल सिंड्रोम यांसह सर्वसमावेशक उपचार हेच याचे मूलभूत तत्व आहे. मुख्यत्वेकरून व्यसनातून बाहेर येण्यासाठी रुग्णाची १०० टक्के इच्छा असणे अत्यावश्यक आहे. हे जर नसेल तर इतरांच्या प्रयत्नांना यश लाभणे अश्यक्यच आहे.
- अमली पदार्थांचे व्यसन अचानक थांबवण्याचा कुणीही विचार करू नये. याने विथड्रॉव्हल सिंड्रोम होतो व क्वचित रुग्णाचा मृत्यू देखील होऊ शकतो. दवाखान्यात दाखल करून ऍडिक्शनचा वैद्यकीय उपचार केल्या जातो. व्यसन निर्माण करणारे अतिप्रभावशाली औषध हळूहळू कमी करून त्या मानाने कमी प्रभाव असलेले व्यसन निर्माण करणारे औषध दिल्या जाते. मग तेही हळूहळू बंद केल्या जाते. याने विथड्रॉव्हल सिंड्रोम होत नाही. निष्णात वैद्यकीय देखरेखीखाली हे उपचार केल्या जावेत. यात संयम आणि सहनशीलता यांची जणू परीक्षाच असते. यासोबत मानसशास्त्रीय समुपदेशन केल्या जाते. इथे रुग्ण आणि नातेवाईकांचा सकारात्मक दृष्टीकोन अत्यंत आवश्यक आहे. व्यसनमुक्त झालेल्या रोग्याला मानसिक आधार देणे, त्याचे कौटुंबिक, आर्थिक आणि सामाजिक पुनर्वसन करणे ही पायरी अतिशय महत्वाची आहे. हा सर्वंकष आधार नसेल तर रुग्ण परत त्याच काटेरी वाटेने जाऊ शकतो.
पालक, नातेवाईक, मित्र आणि समाज यांची या संदर्भात खूपच महत्वपूर्ण भूमिका असते. मी पालकांना आवाहन करते की, तुम्ही तुमच्या मुलांचे मित्र व्हा, त्याला तुमच्या छत्रछायेखाली सुरक्षिततेची खात्री वाटू द्या. त्याच्याशी सतत प्रत्यक्ष सुसंवाद साधा, जेणेकरून तो त्याच्या आयुष्यातील प्रत्येक समस्या तुमच्याशी शेअर करेल. त्याच्या मित्रमंडळीबद्दल अधिक जाणून घ्या. कुठलाही किरकोळ असो व प्रमुख मुद्दा असो, त्याला टोमणे मारणे किंवा रागे भरणे टाळा, अतिरेकी कठोर शिस्त आणि अतिरेकी सौम्यता, हे दोन्ही धोकादायक आहेत. त्यांचा सुवर्णमध्य तुम्हीच शोधा, म्हणजे तो नक्की सापडेल. त्याच्या दैनंदिन गरजांव्यतिरिक्त पॉकेटमनी देणे टाळा. त्याच्या पैशाच्या मागणीला, विशेषकरून इमोशनल ब्लॅक मेलिंगला बळी पडू नका. तुमच्या मुलाच्या सर्वांगीण वाढीत स्वारस्य असू द्या. आपल्या मुलावर अपेक्षांचे अनावश्यक ओझे टाळा. त्याचा आत्मविश्वास वाढवणे आणि त्याचा मानसिक ताण कमी करणे हे आजच्या जगात महत्त्वाचे घटक आहेत. या संगोपनात आजी, आजोबा आणि वडीलधारे नातेवाईक पालकांना सामील होऊ शकतात. खरे मित्र तेच असतात जे रुग्णाच्या समस्या शेअर करू शकतात, त्याचे मनोबल वाढवू शकतात आणि त्याचा गमावलेला आत्मविश्वास वाढवू शकतात. सच्चे जिवाभावाचे निर्व्यसनी मित्र असतील तर सोन्याहून पिवळे!
व्यसनाधीन रोग्यांना दिलासा देणाऱ्या आणि त्यांना यातून बाहेर काढण्याचा वसा घेतलेल्या बऱ्याच गैर-सरकारी संस्था कार्यरत आहेत. या स्वयंसेवी संस्थांपैकी सर्वात जुनी संघटना ‘अल्कोहोल अनॉनिमस’ आहे. ही संस्था मद्यपींना समस्येवर मात करण्यास मदत करते. दिवंगत डॉ. अनिता अवचट आणि डॉ. अनिल अवचट यांनी २९ ऑगस्ट १९८६ रोजी मुक्तांगण पुनर्वसन केंद्राची स्थापना केली. या केंद्राने आज अंमली पदार्थ आणि दारू-व्यसनमुक्तीच्या क्षेत्रातील सर्वोत्कृष्ट संस्थेचा दर्जा प्राप्त केला आहे.
२६ जून, २०२६ च्या जागतिक ड्रग दिनाचे घोषवाक्य “जागतिक ड्रग समस्या: कायमस्वरूपी प्रश्न, नवीन आव्हाने, नाविन्यपूर्ण उपाय” हे होते. या दिनाचे मूळ उद्दिष्ट मादक पदार्थांच्या सेवनाविरुद्धच्या लढ्यात आंतरराष्ट्रीय सहयोग वाढवणे आणि सुरक्षित, निरोगी जग निर्माण करणे हे आहे. याची मुख्य उद्दिष्टे आहेत.
- अमली पदार्थांच्या बाजारात होत असलेले बदल आणि ओपिओइड-कोकेनच्या वाढत्या समस्येचे पुनरावलोकन करणे.
- नाविन्यपूर्ण उपाय: सायबर तस्करी आणि कृत्रिम ड्रग्सच्या निर्मितीला आळा घालण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करणे.
- जागरूकता आणि सहकार्य: मानवी हक्कांवर आधारित धोरणे आखणे आणि जागतिक पातळीवर यंत्रणांना बळकट करणे.
आजचा तरुण समृद्ध भारताचे प्रतिनिधित्व करतो. कालची आणि उद्याची पिढी या आजच्या सशक्त पिढीवर विश्वास ठेऊन आहे, त्याच्याकडून त्यांच्या खूप अपेक्षा आहेत. शारीरिक आणि मानसिक रित्या खंबीर असलेला तरुण हा भारताचा खरा चेहरा असायला हवा.
स्वामी विवेकानंद युवाशक्तीला आवाहन करीत म्हणतात:
“उठा, जागे व्हा आणि ध्येय मिळेपर्यंत अजिबात थांबू नका. स्वतःवर विश्वास ठेवा, स्वतःला कधीही कमकुवत समजू नका, जगात अशी कोणतीही गोष्ट नाही जी तुम्ही करू शकत नाही.”
– समाप्त –
© डॉ. मीना श्रीवास्तव
ठाणे
मोबाईल क्रमांक ९९२०१६७२११, ई-मेल – drmeenashrivastava21@gmail.com
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
विविधा 
