रामा मूळचा अलिबागचा. वडिलांना मुंबईत टेक्सटाइल मिलमध्ये नोकरी लागली आणि सगळं कुटुंब मुंबईत स्थलांतरित झालं. परळच्या चाळीतल्या भाड्याच्या दोन खोल्यांमध्ये त्याची आई तुटपुंज्या पगारात जमा व खर्चाचा मेळ घालायचा प्रयत्न करत बसायची.
रामा म्युनिसिपालिटीच्या शाळेत. अगदी नापास नाही झाला कधी पण अभ्यासात यथातथाच. कधी मन रमलंच नाही त्याचं शाळेत. ती फुटक्या गळक्या हौदाची गणितं, ते भुमितीतले त्रिकोण आणि त्यांची क्षेत्रफळं, इतिहासांच्या सनावळ्या – रामाचं डोकंच गरगरायचं. फक्त खेळायचा तास तेवढा त्याच्या आवडीचा. कबड्डीचा तो राजा होता – एकदा चढाईला उतरला की दोघा तिघांना शिवल्याशिवाय तो परत यायचाच नाही आणि कोपऱ्यात रक्षण करताना असा तो समोरच्याच्या पायात घुसायचा आणि चिवटपणाने त्याला असा धरून ठेवायचा जणू गुळाला चिकटलेला डोंगळाच.
PT चे शिक्षक एकदा वडिलांना म्हणालेही होते – पोरगं चांगलं खेळतं. त्याला खेळू द्या, राज्यस्तरावर गेला तर त्या सर्टिफिकेटच्या जोरावर पुढं नोकरी वगैरे चांगली भेटेल. पण धोपटमार्गाने जाणाऱ्या वडिलांच्या डोक्यात काही प्रकाश पडला नाही.
अगदी गटांगळ्या खात नाही पण कसाबसा SYBA पर्यंत रामाची गाडी गेली, SY ला दांडी गुल झाल्यावर वडिलांनी रामाला आपल्याच कारखान्यात चिकटवलं आणि रामा आपल्या वडिलांचे आयुष्य परत पहिल्यापासून जगू लागला. तीच कहाणी पुन्हा एकदा.
रामाचं लग्न झालं होतं, त्याला एक मुलगी होती. आई वडिल परत अलिबागला आपल्या घरी गेले होते. रामाची मुलगी त्याच म्युनिसिपल शाळेत होती. बापाची कबड्डी तिच्याही रक्तात उतरली होती. तीच चढाई करायची तडफ आणि तोच कोपऱ्यातला चिवटपणा. आज मुलीच्या शिक्षकांनी रामाला शाळेत बोलावून घेतले होते – शाळेच्या अभ्यासात गती नसेल फारशी पण तुमची पोरगी चांगलं खेळते. तिला खेळू द्या, राज्यस्तरावर गेली तर त्या सर्टिफिकेटच्या जोरावर पुढं नोकरी वगैरे चांगली मिळेल तिला. आणि हल्ली व्यावसायिक कबड्डीतही करियर करता येतं.
रामासाठी जणू कोणी घड्याळाचे काटे उलट फिरवले होते. त्याच्या नजरेसमोर कबड्डीचा सामना जिंकलेला, घामाने डबडबलेला, अर्ध्या चड्डीतला शाळकरी रामा आला – आणि डोळ्यासमोर आला आजचा कारखान्यात घाम गाळणारा, अजूनही चाळीतल्या त्याच दोन खोल्यांत राहणारा रामा.
रामा निर्धार करून शिक्षकांना म्हणाला – “तिला खेळू दे, मास्तर. माझीच कहाणी मी माझ्या पोरीला पुन्हा एकदा जगायला नाही लावणार. “
पण आपल्या मुलांना आपण ज्या सोयी सुविधा देतो त्या यांना मिळत नाहीत, कुत्र्या मांजरासारखी ती रस्त्यावर राहतात, (कुत्र्या मांजरांना सुद्धा हल्ली बरे दिवस आहेत)
कुणी दिले तर कपडे घालतात, कुणी दिले तर खातात….!
फक्त लाचारीची सवय लावली जाते, जन्मल्यापासून…
ती ही खुद्द त्यांच्या माता-पित्यांकडून…!
या मुलांनी शिक्षणाच्या प्रवाहात यावे, यासाठी खूप प्रयत्न करत आहे, परंतु आमच्या भिक्षेकऱ्यांमध्ये एक गट असा आहे की, जो शिक्षण घेतले तर पाप लागते असं समजतो.
– – किंवा मुलांकडून जास्त भीक मिळते या कारणास्तव पालक या समजाच्या पडद्याआड लपत असतील…!
या मुलांच्या आणि पालकांच्या जास्तीत जास्त जवळ जाण्याचा आणि त्यांचा विश्वास जिंकण्याचा नेहमीच प्रयत्न करत आहे, मात्र मागील दहा वर्षात मला हे जमलं नाही….!
It’s my failure….! त्यांचा विश्वास जिंकण्याच्या प्रयत्नाचा एक भाग म्हणून अनंत गोष्टी आजपर्यंत केल्या….
आता आपण या मुलांना चांगल्या क्वालिटीचे स्वेटर थंडी पडण्याच्या अगोदर देणार आहोत….!
मिळणाऱ्या देणगीतून स्वेटर साठी थोडे पैसे बाजूला टाकत आहे… ऑक्टोबर पर्यंत सर्व सांभाळून, काही बाही जमा होतीलच….!
– – बघू मायेची ऊब मिळाली तर विरघळतील कधी तरी, आज ना उद्या… मी वाट पाहतोय…!
☆ आम्ही पण बापट… – लेखिका : नीला महाबळ गोडबोले ☆ प्रस्तुती – रमा मोडक ☆
पस्तीस वर्षांपूर्वी लग्न करून मिरजेहून सोलापुरला आले. मिरज आणि सोलापूर समकुलीन. कोरडी हवा, भरपूर धूळ, माफक पाऊस, कर्नाटकचा शेजार, डोक्याला फारसा त्रास करून न घेणारी निवांत माणसं.. चांगुलपणावर विश्वास असणारी नि स्वत:ला शहाणं न समजणारी.. पडतं घ्यायला कुठेही नि कधीही तयार असणारी..
वर्षाच्या कुठल्याही दिवशी नि कुठल्याही प्रहरी घराबाहेर पडलं की चौकात एखाद्या महापुरुषाचा मोठ्ठा फोटो. विविध वयाच्या मानवजातीचं कोंडाळं. प्रचंड मोठ्या आवाजात ध्वनीक्षेपकावर लावलेली गाणी. दर चार दिवसांनी निघणा-या मिरवणुकी, उधळला जाणारा गुलाल, ढोलांचा ढमढमाट नि सिनेमातल्या गाण्यांवर (ज्याचा त्या उत्सवाशी काडीमात्र संबंध नसलेला) बेधुंदपणे नाचणारी तरुणाईच नव्हे तर वार्धक्यसुद्धा..
काळाबरोबर तंत्रज्ञानानं प्रगती केली. अनेक शोध लागले. बाकीचं तंत्रज्ञान सोलापुरपर्यंत किती पोहोचलं ते देवास ठाऊक पण डॉल्बी, डीजे मात्रं वा-याच्या वेगानं सोलापुरात अवतरलं.
आमची कॉलनी सोलापुरातील पहिली आणि महाराष्ट्रातली दोन नंबरची.. शंभर वर्षांपूर्वी वसलेली.. डेरेदार वृक्षांनी सजलेली.. तशी शांत पण पुढच्या बाजुला अखंड वाहणारा हमरस्ता नि मागच्या बाजुला असणारी अठरापगड वस्ती..
विविध जाती, धर्म म्हणूनच विविध भाषा, पोषाख, अन्न… विविधरंगी संस्कृतींचा महासागर…
खरंतर हे सारं सुखद..
पण यात जोरजोराने किंचाळणारे ध्वनीक्षेपक, हृदय फुटून बाहेर येतं की काय.. अशी धडकी भरवणारे डीजे नि डॉल्ब्या.. यांनी मिठाचा खडा सोडला होता..
पहाटे चारला जाग यायची तीच विविध धर्मांच्या प्रार्थनांनी. धर्माधर्मातील चढाओढींमुळे वाढत जाणारे प्रार्थना, गाणी, स्तोत्रे, श्लोक यांचे आवाज…
मराठी, हिंदी, उर्दू, तेलगु, कानडी.. सा-या भाषांनी लावलेली हजेरी..
“सकाळ झाली नि कोंबडा आरवला”.. या तालावर मोठे झालेल्या आम्हाला आता..
” सकाळ झाली नि कर्णा वाजला ” याची सवय करून घ्यावी लागली.
सकाळच्या प्रार्थनांचा बहर ओसरेपर्यंत एखाद्या लग्नाची किंवा जयंती-पुण्यतिथीची मिरवणुक आसमंत दणाणून सोडायची..
सायंकाळची नि रात्रीची वेळ तर डीजे -डॉल्बी या बंधुभगिनींची हक्काची..
रोजची मिरवणुक, कर्णबधीर करून सोडणारा प्रचंड आवाज..
मागच्या किंवा पुढच्या रस्त्याने मिरवणुक निघाली की एकाच खोलीतल्या लोकांना माईकवर बोलायला लागावं अशी परिस्थिती..!!
खिडक्यांच्या काचाही थरथरायच्या.. भूकंपासारख्या..
लहान बाळं, वृद्ध, आजारी माणसं, परीक्षार्थी, रुग्णालयातील पेशंट्स, शाळेतील विद्यार्थी.. कुणाचीही पर्वा न करता केवळ नशेपोटी नि धुंदीत नेणारे हे असुरी आवाज..
सोलापुरकर जन्मत: सोशिक.. जशी तप्त हवा, दुष्काळ त्यांनी काही न बोलता स्वीकारला, राजकारण्यांची खोटी आश्वासनं, त्यांच्याकडून वाट्याला आलेला अन्याय-उपेक्षा.. त्यांनी कोणतीच प्रतिक्रिया न देता पचवली तसचं हे ध्वनीप्रदूषणही त्यांनी निमूटपणे स्वीकारलं..
आम्हीही त्याच सोलापुरकरांचे प्रतिनिधी..
आमच्या सोसायटीत येणारा गवळीसुद्धा मोटारसायकलवर प्रचंड आवाजात गाणी लावून येणारा.. हाक मारायला लागू नये म्हणून…!!
हरतालिकेदिवशी लेक जन्मली. दुसरे दिवशी हॉस्पिटलमधून घरी परतताना गणपतीच्या मिरवणुकीतून गाडीनं धरलेला घरचा रस्ता..
वहिनीच्या मांडीवर पहुडलेलं माझं दोन दिवसाचं इवलुसं लेकरू.. त्या डीजेच्या आवाजानं नि ढोलाच्या प्रत्येक घणघणाटानं दचकणारं.. तिच्या प्रत्येक दचकण्यानं माझा, माझ्या नव-याचा नि माझ्या वहिनीचा खालीवर होणारा जीव..
या पिटुकलीच्या कानांना इजा नाही नं होणार, तिचं काळीज दुखावणार नाही नं..? लेकीच्या आगमनाच्या आनंदाऐवजी काळजीचा डोंगर उराशी बाळगून, एका हाताने तिचे कान बंद करत नि ती दचकू नये म्हणून दुसरा हात तिच्या पोटावर ठेवत आम्ही कसंबसं घर गाठलं..
नि तिथे माझ्या नव-याचा बांध फुटला..
त्याने पोलीसस्टेशनला फोन केला.
” आवाजावर नियंत्रण ठेवण्याचं तुमचं काम नाही? डेसिबलची मर्यादा कायद्याने घालून दिलेली असताना तुम्ही तिची अंमलबजावणी का करत नाही? यामुळे कुणाला ऍटॅक आला, कुणाचा जीव गेला तर त्याला जबाबदार कोण? “.. एवढं संतापलेलं त्याला कधीच पाहिलं नव्हतं..
” डॉक्टरसाहेब, गणपतीचे दिवस आहेत त्यामुळे आम्ही काही करू शकत नाही. वरून प्रेशर असतं आमच्यावर.. ”
तो त्याच भागातला एक प्रतिष्ठित व्यक्ती असल्यामुळे पोलीस एवढंतरी बोलले..
गणेशोत्सवात काहीच करता येण्यासारखं नव्हतं..
उत्सव संपला..
नंतर मात्रं रस्त्यावरून रात्रीच्या वेळी डीजेचा आवाज येऊ लागला की माझा नवरा नि मी पोलीस स्टेशनला फोन करायचो.. प्रसंगी पोलिसस्टेशनलाही नवरा जायचा. तक्रार नोंदवायचा..
अन् विशेष म्हणजे पोलीसही स्वत: मिरवणुकीत जाऊन आवाज कमी किंवा बंद करायला लावायचे..
अनेक वर्षं हा लढा आम्ही लढला..
कोणतीही लाज न बाळगता.. कंटाळा न करता.. हार न मानता..
“यात तक्रार करण्यासारखं काय आहे.. आमच्या घरीतर चोवीस तास हे आवाज असतात. माणूस म्हटल्यावर हे चालणारच “.. आमच्या कामवाल्याही आमची चेष्टा करत असत..
पण आम्ही हरलो नाही..
कधीकधी कमिशनर ऑफिसही गाठलं.
सोलापुरचं पोलीसखातं कर्तव्यदक्ष..
किंवा
आमची कळकळ असेल
नाहीतर
बरेच पोलीस नव-याचे पेशंट असल्यामुळेही असेल..
किंवा
देशाचे गृहमंत्री आमच्या सोसायटीचे रहिवासी असल्यामुळे असेल..
पण
आमच्या तक्रारीची प्रत्येकवेळी दखल घेतली गेली.
नि
आमची चिमुरडी लेक शांतपणे झोपू शकली.
गेल्या वर्षी मिरवणुकीत दोन व्यक्ती डी. जे. च्या आवाजामुळे मृत पावल्याच्या बातम्या सोलापुरातील पेपरमधे आल्या..
अतिसोशिक नि निवांत असणारा सोलापुरकर यावेळी कसा पेटून उठला देव जाणे..
आय. एम. ए.. , काही सामाजिक संस्था, काही समाजसेवी व्यक्ती यांनी पोलीस कमिशनर, कलेक्टर यांच्याकडे डीजेबंदीची मागणी केली..
नि
सोलापुरकरांचं नशीब बलवत्तर.. ती मागणी चक्क मान्यही झाली..
ना कोणी त्या मागणीला विरोध केला..
ना आंदोलनं झाली..
चांगल्या प्रथेला कसला विरोध..?
“शुभस्य शीघ्रम”.. म्हणत त्वरित अंमलबजावणीही झाली..
गेले वर्षभर सोलापुरकर डीजेमुक्तीची सुखद शांतता अनुभवतायत..
मिरवणुका होतात पण त्यांचा आवाज त्रासदायक नसतो..
विद्यार्थी शांतपणे अभ्यास करू शकतात..
रुग्णाचं हृदय आता डीजे नं धडधडत नाही…
लहान बाळं डॉल्बीच्या आवाजानं दचकून उठत नाहीत..
शांततेची सोलापुरात साथ आलीय..
प्रार्थनास्थळं, देवळं… सगळीकडे शांततेत भक्तीचा सोहळा पार पडतोय…
कदाचित देव पण त्यामुळे सुखात आहे..!!
आम्हा सोलापुरकरांची पहाट पुन्हा एकदा पक्ष्यांच्या किलबिलाटानं फटफटतेय
निसर्गाचा कोमल स्पर्श पुन्हा एकदा सोलापुरकरांना सुखावतोय..
हा बदल इतका सहज झाला की त्याचं तेंव्हा काहीच वाटलं नाही…
आज पुण्याच्या बातम्या वाचताना उगीचच सोलापुरचा अभिमान वाटतोय..
ज्या सोलापुरला सुधारित खेडं, मागासलेलं गाव.. अशा विशेषणांनी हिणवलं गेलं.. त्या गावानं चांगल्या गोष्टीचा, ख-या-खु-या सुधारणेचा उगीचच विरोधासाठी विरोध न करता किती सहजतेनं स्वीकार केला…
ना त्यात धर्म मधे आला ना कोणता पक्ष..
“माणसाचे हित “.. एवढ्याच अजेंड्यावर सोलापुर एक झालं.
“डीजे मुक्ती ” ही शांतपणे जगण्यासाठीची गरज आहे… हे लहान मुलालाही कळेल, अशी वस्तुस्थिती असताना विद्येच्या माहेरघराच्या नशिबी त्यापोटी येणारा संघर्ष पाहिला की…
सोलापुर भले पुढारलेलं नसेल, हुशार लोकांचं गाव नसेल पण शहाणी नि समंजस माणसं इथं राहतात, असं वाटून जातं..
नि
एकेकाळी मी नि माझ्या नव-याने आमच्यापरीने ध्वनिप्रदूषणाविरोधी उचललेलं चिमुकलं पाऊल आठवतं..
आणि वाटतं..
आम्ही पण बापट….
लेखिका : नीला महाबळ गोडबोले
(मिरज – सांगली) मु. पो. सोलापूर
प्रस्तुती : रमा मोडक
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
“शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ ।
भव समचितः सर्वत्र त्वं वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥”
(द्वादशपञ्जरिका स्तोत्रम्)
व्दादशपञ्जरिका स्तोत्रात आचार्य शिष्याला वरील उपदेश करतात.
– – शब्द थोडे पण आशय अथांग.
आचार्य असे का म्हणतात?
– – शत्रू असो वा मित्र, पुत्र असो वा बंधू—या नात्यांच्या संधी-विग्रहात मनाला इतके गुंतवू नकोस की तुझे चित्तच अस्थिर होऊन जाईल. सर्वत्र समचित्त राहा. परमात्म्याशी ऐक्याची आकांक्षा असेल, तर अंतःकरणात समत्व जागव.
आचार्यांचे हे वचन वाचताना एक प्रश्न मनात येतो—
— मग व्यवहार करायचा कसा?
शत्रूशी विग्रह करायचा नाही? मित्राची चूक झाली तर विरोध करायचा नाही? पुत्र चुकीच्या मार्गावर गेला तर त्याला थांबवायचे नाही?
– – या प्रश्नाचे उत्तर शोधले की या श्लोकाचा सूक्ष्म अर्थ उलगडू लागतो.
नाती नकोत असे नाही…
आचार्य नाती तोडायला सांगत नाहीत.
ते नात्यांभोवती मनाने विणलेली आसक्तीची जाळी तोडायला सांगतात.
शत्रू बाहेर असतो; पण त्याच्याविषयीचा द्वेष आपण मनात वाढवत राहतो.
मित्र बाहेर असतो; पण त्याच्याकडून असलेल्या अपेक्षा मनात घर करतात.
पुत्र आपला असतो; पण त्याच्यावरील मोह कधी विवेकावर सावली टाकतो.
म्हणून प्रश्न नात्यांचा नाही.
– प्रश्न आहे—नात्यांशी आपले मन किती बांधले गेले आहे?
आचार्यांना हीच गाठ सोडवायची आहे.
समत्व म्हणजे समान वर्तन नव्हे
‘समचित्त’ म्हणजे सर्वांशी अक्षरशः एकसारखे वागणे नव्हे.
– दुष्ट आणि सज्जन यांच्यात भेद करावाच लागतो. न्याय आणि अन्याय यांत फरक करावाच लागतो.
समत्व म्हणजे विवेक सोडणे नव्हे;
– विवेकाला राग-द्वेषाच्या ताब्यात जाऊ न देणे.
गीता सांगते—
“समत्वं योग उच्यते।”
– – मन एखाद्याच्या प्रेमाने उंचावले आणि दुसऱ्याच्या द्वेषाने कोसळले, तर त्या मनाचे स्वातंत्र्य कुठे राहिले?
ज्याच्या हातात आपला राग आहे,
त्याच्या हातात आपल्या मनाची दोरी आहे.
व्यवहारात भेद, दृष्टीत अभेद
गीतेतील—
“पण्डिताः समदर्शिनः”
– – ही दृष्टी समत्वाचा गाभा सांगते.
समदर्शी ज्ञानी सर्वत्र एकच आत्मतत्त्व पाहतो. याचा अर्थ व्यवहारातील सर्व भेद नष्ट करणे नव्हे. प्रत्येक व्यक्तीचे आचरण, कर्तव्य आणि स्थान वेगळे असू शकते.
पण अंतःकरणातील दृष्टी द्वेषाने कलुषित होऊ नये.
व्यवहारात भेद.
दृष्टीत अभेद.
– – कदाचित समत्वाचे हेच सर्वांत नेमके सूत्र.
मग विग्रह करायचाच नाही?
करावा लागला तर करावा.
अन्यायासमोर उभे राहणे हेही कर्तव्य असू शकते. सत्यासाठी विरोध करावा लागू शकतो. म्हणून विग्रहाचा निषेध नाही; विग्रहामागील द्वेषाचा निषेध आहे.
महाभारताच्या रणभूमीवर अर्जुनासमोरही मोह आणि कर्तव्य यांचा संघर्ष उभा राहिला. श्रीकृष्णाने त्याला पलायनाचा मार्ग दाखविला नाही; मोह बाजूला ठेवून कर्तव्यकर्म करण्याची दिशा दिली.
म्हणून—
कर्तव्य करावे; पण द्वेषाने नव्हे.
विरोध करावा; पण प्रतिशोधाने नव्हे.
सीमा आखावी; पण अंतःकरणात वैराची भिंत उभी करू नये.
संधीही विवेकाने, विग्रहही विवेकाने
संधी म्हणजे नेहमी सद्गुण नव्हे.
कधी ती शहाणपण असते; कधी भीतीची सावली.
विग्रह म्हणजे नेहमी दोष नव्हे.
कधी तो अहंकार असतो; कधी धर्मरक्षणाचे रूप.
म्हणून प्रश्न कृतीचा कमी आणि अंतःप्रेरणेचा अधिक.
मी का लढतो आहे?
स्वार्थासाठी?
अहंकारासाठी?
प्रतिशोधासाठी?
की न्यायासाठी?
मी का संधी करीत आहे?
भीतीपोटी?
लोभापोटी?
की शांततेसाठी?
«कृती बाहेरची असते;
तिचे खरे स्वरूप मनात ठरते. »
प्रेम असावे; मोह नसावा
पुत्रावर प्रेम करावे; पण त्याची चूक दिसली तर सांगावी.
मित्रावर प्रेम करावे; पण तो चुकीचा असेल तर सत्य सांगावे.
बंधूवर प्रेम करावे; पण बंधुत्वाच्या नावाखाली अन्यायाला समर्थन देऊ नये.
शत्रूचा विरोध करावा; पण त्याच्याविषयीचा द्वेष आपल्या अंतःकरणात साठवू नये.
प्रेम माणसाला उंचावते;
मोह त्याला बांधतो.
कमळाचे रहस्य
कमळ पाण्यात असते.
पण पाणी त्याला चिकटून राहत नाही.
– – संसाराचेही तसेच.
संसार सोडून दूर जाणे हीच विरक्ती नव्हे. संसारात राहूनही संसाराला मनाचा स्वामी होऊ न देणे—ही खरी विरक्ती.
– हात संसारात.
– मन समत्वात.
– – हीच अंतर्मुक्तीची दिशा.
संघर्ष बाहेरचा, शांती आतली
जीवनात संघर्ष टाळता येत नाही.
कधी घरात.
कधी समाजात.
कधी कार्यक्षेत्रात.
आणि कधी स्वतःच्या मनातच.
– – पण प्रत्येक संघर्ष अंतःकरणात उतरवायचा नसतो.
काही संघर्ष बाहेरच थांबवायचे असतात.
सीमा बाहेर आखायची.
शत्रुत्व आत वाढू द्यायचे नाही.
अध्यात्म म्हणजे संघर्षापासून पलायन नव्हे.
संघर्षाच्या मध्यातही विवेक आणि शांती जपण्याची शक्ती—हीच साधना.
शेवटी काय उरते?
– शत्रू कायमचा राहत नाही.
– मित्रही कायमचा राहत नाही.
– आजचा परका उद्या जवळचा होऊ शकतो.
– आजचा जवळचा उद्या दुरावू शकतो.
– संधी होतील.
– विग्रह होतील.
– जिंकणे-हरणे चालूच राहील.
मग या सगळ्यांच्या पलीकडे काय उरते?
– –आपले चित्त.
ते रागाने व्यापले असेल तर विजयातही पराभव असतो.
ते द्वेषाने भरले असेल तर शत्रू दूर असूनही आपल्या मनातच वसतो.
☆ मी कागद झाले आहे – लेखिका : वेदवती कुलकर्णी☆ प्रस्तुती – उज्ज्वला केळकर ☆
अंदमानच्या कारावासात दिवसभर काथ्या कुटून तर कधी कोलू ओढून शरीर आणि मन अतिशय थकलेल्या अवस्थेत असताना सुद्धा वीर सावरकर यांना कविता सुचत. पण कागदाचा तुकडा ठेवायला सुद्धा परवानगी नव्हती. कविता लिहिणार कशावर?
मग मजुरीसाठी कोठडीबाहेर नेले की परत येताना ते एखादा घायपाताचा काटा लपवून आणत असत. भिंतीवर त्या काट्याने कवितेच्या ओळी लिहीत. लिहून लगेच पाठ करायच्या. कारण भिंतीवर चुना लावला गेला की पहिले लिखाण नष्ट होत असे. पुन्हा नवी पाटी. अशा पद्धतीने त्यांनी“कमला” हे महाकाव्य लिहून काढले आणि मुखोद्गत ही केलं.
या प्रसंगावर लोककवी मनमोहन यांनी मी कागद झाले आहे ही कविता लिहिली.
अशी कल्पना केली आहे की, सावरकरांनी आधीआभाळाला कागद होण्याची विनंती केली. पण आभाळ म्हणाले, “मी मुक्त आहे, तू कैदी आहेस. माझ्यावर फक्त वायूलहरी गीत लिहितात. तू भूमीला विचार. “
भूमीनेही नकार दिला. शब्दांचे उच्चारण होण्याआधीच उच्चाटन झाले.
पण….
दगडाची भिंतपुढे आली आणि“चल लिही” असे ती वदली.
कवी मनमोहन यांची मूळ कविता अशी आहे…….
मी मुक्तामधले मुक्त
तू कैद्यामधला कैदी
माझे नि तुझे व्हायाचे
ते सूर कसे संवादी?
माझ्यावर लिहिती गीते
या मंद समीरण लहरी
माझ्यावर चित्रित होते
गरुडाची गगन भरारी
*
जड लंगर तुझिया पायी
तू पीस कसा होणार
माझ्याहुन आहे योग्य
भूमीला प्रश्न विचार
*
आभाळ म्हणाले ‘नाही’
भूमीही म्हणाली ‘नाही’
मग विनायकाने त्यांची
विनवणी केली नाही
* पापण्यात जळली लंका
लाह्यापरी आसू झरले
उच्चारण होण्याआधी
उच्चाटन शब्दा आले
* ती पहाट लालमलाल
अनपेक्षित झाली काळी
दगडाची पार्थिव भिंत
तो पुढे अचानक सरली
* “मी कागद झाले आहे,
चल लिही”असे ती वदली
ज्ञानेश्वरानंतरभिंत
पुन्हा एकासाठी चालली.
– लोककवी मनमोहन
– – –
लोककवी मनमोहन यांची ही कविता……
अप्रतिम… केवळ अप्रतिम!
ही कविता वाचून माझ्या मनामध्ये त्या भिंतीचं एक व्यक्तीचित्र उभं राहिलं
ते मी पुढील प्रमाणे शब्दांकित केलं आहे :-
पंचमहाभूतातील आकाश आणि पृथ्वी या दोन महान शक्तींनी सुद्धा जी कविता पेलायला असमर्थता दाखवली ती ह्या अतिसामान्य, उपेक्षित किंवा सर्वसामान्य जनांच्या दृष्टीने अपशकुनी वाटावी अशा दगडाच्या भिंतीने का बरं आपल्या शरीरावर चितारू दिली असावी? कुठून आलं हे असामान्य धैर्य तिच्यामध्ये? …… हा विचार ही कविता वाचतानाच मनात आला. मग मला असं वाटलं की बारीबाबाच्या अनन्वित छळाच्या यातना सोसून स्वातंत्र्यवीर सावरकर जेव्हा या काळ कोठडीत डांबण्यासाठी परतढकलले जात असतील तेव्हा त्या मूक भिंतींची ती काळ कोठडी आईच्या मायेने त्यांना जवळ घेत असेल आणि म्हणूनच हे असं अद्भुत घडलं!
एका तपस्वी देशभक्त कवीसाठी काळकोठडीच्या भिंतीमध्ये प्राणांचे प्रक्षेपण झालं! आणिघायपाताच्या काट्यांनी स्वतःच अंग विंधून घेऊन या महान कवीची काव्याक्षरं आपल्या अंगावर गोंदून घेण्याचं परम भाग्य त्या भिंतीला लाभलं.
या मनस्वी कवीचे अनन्वित हाल ती पहात होती, ती त्याची मूक साक्षीदार होती. म्हणूनच बाहेर यमयातना सोसून हा महाकवी ज्या वेळेला त्या काळकोठडीत परत डांबला जात असेल तेव्हा ती अभेद्य भिंत जणू आईच्या मायेने त्याच्याकडे पाहत असेल. हे अंदमान आणि काळापाणी तुरुंगातली मी कोठडी हा आपल्या मातृभूमीचाच तर भाग आहोतना! या अभिमानाने तिचा ऊर भरून आला असेल.
ही आईची असीम माया काहीही नवल घडवू शकते.
जे आकाश आणि पृथ्वीला ही शक्य झालं नाही ते या भयाण दिसणाऱ्या पण अंतरात कोमल ममता असलेल्या भिंतीने सहज पेलेलं. त्यांनं ती किती सुखावली, खुलली असेल आणि आपल्या लेकराचं हे वाग्वैभव तिने अलंकारासारखं मिरवलं असेल.
तिच्यावर चितारलेली अक्षरं तिच्याच या असामान्य पुत्राने पटकन मुखोदगत करावी म्हणून तिचं मन कसं आसुसलं….. व्याकुळलं असेल. विनायकरावांची कविता पाठ झाली आहे हे पाहताच तिने केवढा समाधानाचा सुस्कारा टाकला असेल.
धारदार बुद्धिमत्तेची आणि विलक्षणस्मरणशक्तीची कवचकुंडलं लेऊन आलेला हा आपला विनायकबाळ पाहता पाहता स्वतःच्याच रचना मुखोद्गत करून टाकतो. बारीबाबांनी कितीही अक्षरं पुसून टाकण्याचा प्रयत्न केला तरी ती आपल्या लेकराच्या मनात कायमची कोरली गेली आहेत अक्षर झाली आहेत, हे बघून या भिंतीला केवढा आनंद होत असेल. त्या साऱ्या छळवादाचा, क्रूरकर्मांचा एका क्षणात झालेला हा पराभव!
अनादी मी अनंत मी
अवध्य मी भला
मारील रिपु जगती
असा कवण जन्मला?
हे आव्हान साक्षात मृत्यूला देण्याची हिंमत आणि विजिगीषू वृत्ती असलेल्या आपल्या मुलाबद्दल केवढा अभिमान तिला वाटला असेल.
बारीबाबाच्या क्रूरकर्मातून त्या भिंतीची रंग सफेती झाली असेल. पण ही भिंतमाय मनात खुदकन हसली असेल. आता माझ्या बाळाच्या नव्या कविता गोंदवून घेण्यासाठी मी परत सिद्ध आहे असं ती स्वतःशीच म्हणाली असेल आणि तिचं मन सुपा एवढं झालं असेल. कोणालाही न दिसणार्या कृतार्थतेच्या, आनंदाच्या अश्रूंनी तिचे डोळे भरून आले असतील. ते आसू ही ज्वालामुखीच्या तप्तरसाचे असतील…… ज्या ज्वालामुखीतून त्या भिंतीच्या अभेद्य दगडांचा जन्म झाला…. त्याच तप्तरसाचे!
केवळ एक आईच आपल्या बाळासाठी हे करू धजेल………. म्हणूनच ते अद्भुत घडलं!
☆
लेखिका : वेदवती मुकुंद कुलकर्णी
विलेपार्ले, मुंबई
संग्रहिका / प्रस्तुती – उज्ज्वला केळकर
संपर्क – निलगिरी, सी-५ , बिल्डिंग नं २९, ०-३ सेक्टर – ५, सी. बी. डी. – नवी मुंबई , पिन – ४००६१४ महाराष्ट्र
मो. 836 925 2454, email-id – kelkar1234@gmail.com
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
‘कौन बनेगा करोडपती’च्या इतिहासात पहिल्यांदाच अशी घटना घडली की ज्यामुळे अमिताभ बच्चननाही धक्का बसला.
कधी कधी थांबणे हेसुद्धा मनाला विलक्षण समाधान देऊन जाते…
‘कौन बनेगा करोडपती’च्या सीझन १६ मधील एपिसोड क्रमांक ४९ मधील एका भागात डॉ. नीरज सक्सेना यांनी ‘फास्टेस्ट फिंगर फर्स्ट’ फेरीत सर्वात जलद उत्तर देत हॉट सीटवर स्थान मिळवले.
विशेष म्हणजे, हॉट सीटवर पोहोचल्यानंतर त्यांच्या चेहऱ्यावर ना उत्साहाचा गोंधळ, ना नाचणे, ना आरडाओरड, ना भावनिक प्रदर्शन… ते अगदी शांतपणे बसले होते.
डॉ. नीरज सक्सेना हे शास्त्रज्ञ, पीएच. डी. धारक आणि एका विद्यापीठाचे कुलगुरू आहेत. त्यांना डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्यासोबत काम करण्याची संधी मिळाली होती. कलाम साहेबांच्या सहवासामुळे त्यांच्या विचारांमध्ये झालेला बदल ते स्वतः मान्य करतात—
“सुरुवातीला मी फक्त माझा विचार करायचो; पण कलाम साहेबांकडून इतरांचा आणि राष्ट्राचा विचार करायला शिकलो. ”
खेळ सुरू झाला आणि नीरजजींनी अत्यंत शांतपणे, आत्मविश्वासाने प्रश्नांची उत्तरे देत ₹३, २०, ००० जिंकले. त्यांना बोनस रक्कमही मिळाली. त्यांच्या हातात अजूनही अनेक लाईफलाईन्स शिल्लक होत्या आणि पुढे मोठी रक्कम जिंकण्याची संधी होती.
कार्यक्रमाला ब्रेक झाला.
ब्रेकनंतर अमिताभ बच्चन म्हणाले,
“चला डॉ. साहेब, पुढे जाऊया. हा आहे अकरावा प्रश्न…”
तेवढ्यात नीरजजी शांतपणे म्हणाले—
“सर, मला खेळ सोडायचा आहे. ”
क्षणभर अमिताभ बच्चनही थक्क झाले.
इतकी चांगली कामगिरी करणारी व्यक्ती, अजून लाईफलाईन्स शिल्लक असताना आणि करोडपती होण्याची मोठी संधी असताना अचानक खेळ का सोडते?
अमिताभजींनी विचारले,
“असं तर आधी कधीच घडलं नाही…”
नीरजजींचं उत्तर मात्र मनाला स्पर्शून जाणारं होतं—
“सर, इतर लोकही वाट पाहत आहेत. ते माझ्यापेक्षा लहान आहेत. त्यांनाही संधी मिळायला हवी. मी आधीच भरपूर पैसे जिंकलो आहे. माझ्याकडे जे आहे, ते माझ्यासाठी पुरेसे आहे. मला यापेक्षा जास्त काही नको. ”
किती साधं उत्तर… पण किती मोठा विचार!
जिथे प्रत्येकजण “आणखी थोडं… अजून थोडं…” या हव्यासाच्या शर्यतीत धावत आहे, तिथे एखाद्या व्यक्तीने स्वतःहून म्हणावं—
“माझ्यासाठी एवढं पुरेसं आहे; आता दुसऱ्याची पाळी. ”
यापेक्षा मोठं समाधान कोणतं?
नीरजजींनी खेळ सोडल्यानंतर पुढची स्पर्धक हॉट सीटवर आली. तिने आपली कहाणी सांगितली. ती म्हणाली की, “आम्ही मुली आहोत, या एका कारणामुळे माझ्या वडिलांनी आम्हा तिन्ही बहिणींना आणि आईला घरातून काढून दिलं. आता आम्ही अनाथाश्रमात राहतो…”
हे ऐकल्यावर मनात एक विचार आला—
नीरजजींनी जर खेळ सोडला नसता, तर कदाचित त्या मुलीला त्या दिवशी हॉट सीटवर बसण्याची संधीच मिळाली नसती.
एका व्यक्तीने स्वतःसाठी मिळू शकणारी संधी सोडली… आणि दुसऱ्याच्या आयुष्यात संधी निर्माण झाली.
हीच खरी श्रीमंती आहे!
आज आपण पैशाच्या, मालमत्तेच्या आणि अधिकाधिक मिळवण्याच्या शर्यतीत इतके पुढे आलो आहोत की, “आपल्याकडे किती आहे? ” यापेक्षा “दुसऱ्याकडे आपल्यापेक्षा जास्त का? ” हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा झाला आहे.
वारसाहक्काच्या एका पैशासाठी नाती तुटतात.
मालमत्तेसाठी भाऊ-बहिणी एकमेकांचे शत्रू होतात.
स्वार्थापायी प्रेम, आपुलकी आणि माणुसकी मागे पडते.
पण आयुष्याचा खरा अर्थ कदाचित याच्या अगदी उलट आहे.
सगळं मिळवणं म्हणजे यश नाही;
कधी कुठे थांबायचं, हे समजणं म्हणजे समाधान.
आपल्या गरजा पूर्ण झाल्यानंतरही दुसऱ्याच्या वाट्याची संधी आपण घेत राहिलो, तर आपल्याकडे संपत्ती कितीही असो—मन मात्र गरीबच राहील.
आणि जेव्हा आपण म्हणतो—
“माझ्यासाठी एवढं पुरेसं आहे… आता दुसऱ्याला पुढे जाऊ दे, ”
तेव्हा आपण केवळ एखादी संधी सोडत नसतो;
आपण कुणाच्या तरी आयुष्यात आशेची एक खिडकी उघडत असतो.
कदाचित म्हणूनच देव मंदिरातच नाही, तर अशा माणसांच्या विचारांत आणि कृतीतही दिसतो.
डॉ. नीरज सक्सेना यांच्यासारखी माणसं आपल्याला एक अत्यंत साधा, पण विसरलेला धडा शिकवतात—
‘जेव्हा तुमच्या गरजा पूर्ण होतील, तेव्हा थांबायला शिका…कारण तुमचं थांबणं कदाचित दुसऱ्याच्या पुढे जाण्याची सुरुवात असेल.
स्वार्थ कमी करा… समाधान वाढवा…
आणि शक्य असेल तिथे स्वतःसाठी मिळालेली संधी दुसऱ्यालाही द्या.
कारण आयुष्याच्या शेवटी आपण किती मिळवलं, यापेक्षा
आपल्यामुळे किती जणांना मिळवण्याची संधी मिळाली—
हेच कदाचित अधिक महत्त्वाचं ठरेल. ‘
मनापासून नमन अशा विचारांना आणि अशा माणुसकीला!
लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती : शोभा जोशी
कार्यकर्ती, जनजाती कल्याण आश्रम, पुणे महानगर.
मो ९४२२३१९९६२
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
माजी न्या. मृदुला भाटकर यांचे ‘हे सांगायला हवं’ हे पुस्तक त्यांचे पती रमेश भाटकर या प्रसिद्ध अभिनेत्यावर झालेल्या बलात्कार आणि विनयभंग आरोपाच्या कहाणी बरोबरच ते न्यायव्यवस्था, माध्यमांची भूमिका, सामाजिक धारणा, व्यावसायिक निष्ठा आणि वैवाहिक सहजीवनातील विश्वास यांच्या परस्परसंबंधांचा वेध घेणारे अनुभवकथन आहे.
पुस्तकाची पार्श्वभूमी अशी आहे की रमेश भाटकर यांच्यावर २००७ मध्ये बलात्काराचा आरोप झाला आणि त्यानंतर जवळपास सात वर्षे न्यायालयीन प्रक्रिया चालली. आणि नंतर खटलाच दाखल न झाल्यामुळे सत्र न्यायालयाने त्यांची निर्दोष मुक्तता केली. त्याविरुद्धच्या अपीलात २०१४ मध्ये उच्च न्यायालयानेही त्यांची निर्दोष मुक्तता कायम ठेवली. त्यामुळे या पुस्तकाकडे ‘रमेश भाटकर यांची बाजू’ म्हणून पाहण्यापेक्षाही एका कुटुंबाने बदनामीकारक आरोपाची सामाजिक किंमत कशी भोगली आणि न्यायालयीन प्रक्रियेच्या संथ, गुंतागुंतीच्या प्रवासातून त्यांना कसे जावे लागले, त्याचा लेखाजोखा आहे.
या पुस्तकातील सर्वांत त्रासदायक विरोधाभास म्हणजे एखाद्या व्यक्तीला आपल्या निर्दोषत्वाची खात्री असते; कुटुंबीयांना सत्य माहीत असते; मित्रपरिवाराला त्या व्यक्तीवर विश्वास असतो; पण न्यायव्यवस्थेसमोर त्या सत्याचे रूपांतर पुराव्यात करावे लागणे हा आहे. त्यासाठी वेळ, प्रक्रिया, कागदपत्रे, साक्षी, कायदेशीर युक्तिवाद आणि न्यायालयीन निर्णय या सर्व कंटाळवाण्या टप्प्यांतून जावे लागते. ‘हे सांगायलाच हवं’ या अनुभवकथनाची वेदना याच ठिकाणी तीव्र होते. निर्दोष असणे आणि निर्दोष ठरवले जाणे या दोन वेगळ्या सामाजिक अवस्था आहेत, हे या पुस्तकातून प्रकर्षाने जाणवते. याहून गंभीर प्रश्न माध्यमांच्या भूमिकेचा आहे. संबंधित कायदेशीर कागदपत्रांत ‘बलात्कार’ हा शब्द नसतानाही वृत्तपत्रे आणि दूरचित्रवाणी माध्यमांत त्या आरोपाचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख होत राहिला. न्यायालय पुराव्याच्या आधारे निष्कर्ष काढते; समाज मात्र अनेकदा बातमीच्या आधारे व्यक्तीबद्दल मत बनवतो. न्यायालयीन निर्णयाने एखादी व्यक्ती निर्दोष ठरली तरी तिच्यावर लागलेला सामाजिक डाग सहजासहजी धुतला जात नाही. प्रसिद्ध व्यक्तीच्या बाबतीत तर प्रसिद्धी हीच उलट शिक्षा ठरू शकते. मान्य आहे की, लैंगिक अत्याचारासारख्या गंभीर आरोपांकडे अत्यंत संवेदनशीलतेने पाहिले पाहिजे. तक्रारदाराचे म्हणणे ऐकले गेले पाहिजे आणि त्याची चौकशी झाली पाहिजे. पण त्याचवेळी आरोपीला केवळ आरोपाच्या आधारावर दोषी ठरवणे हे न्यायाच्या मूलभूत तत्त्वांनाच धक्का देणारे असते.
मृदुला भाटकर यांच्याबाबतीत परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची होती. त्या न्यायमूर्ती होत्या आणि त्याच वेळी रमेश भाटकर यांच्या पत्नी. त्यामुळे एका बाजूला वैयक्तिक नात्याची जबाबदारी होती, तर दुसऱ्या बाजूला न्यायिक पदाची व्यावसायिक निष्ठा. व्यक्तिगत भावबंध बाजूला ठेवून न्यायिक नीती आणि व्यावसायिक मर्यादा सांभाळणे ही त्यांच्यासाठी तारेवरची कसरत होती. न्यायाधीशाच्या वैयक्तिक संकटापेक्षा न्यायाधीश म्हणून आपली निष्पक्षता जपणे हे कठीण असते. म्हणूनच या पुस्तकात प्रेमाचा अर्थ केवळ भावनिक आधार असा राहत नाही. रमेश आणि मृदुला यांच्या नात्याची खरी परीक्षा याच काळात झालेली आहे. या संकटाच्या काळात एकमेकांवरील विश्वास टिकवणे ही भावनिक बाब असली, तरी त्याला सामाजिक आणि नैतिक अर्थही आहे. प्रसिद्धीच्या वलयात जगणाऱ्या व्यक्तीला अचानक संशयाच्या वर्तुळात उभे केले जाते तेव्हा त्याच्या बाजूने उभे राहणे म्हणजे केवळ पती किंवा पत्नीच्या नात्याची पूर्तता नसते; ते व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेवर समाजाने केलेल्या आघातासमोर ठामपणे उभे करणे असते.
एखाद्या आरोपीची निर्दोष मुक्तता झाली म्हणजे त्या प्रकरणातील प्रत्येक अनुत्तरित प्रश्नाचे उत्तर मिळाले असे होत नाही. आरोप खोटा असल्याचे न्यायालयीन प्रक्रियेत सिद्ध झाले असे गृहीत धरले तरी तो आरोप करण्याच्या मागे कोणता अज्ञात हात होता? त्याचा कोणता हेतू होता? रमेश भाटकरांवर केलेल्या आरोपाच्या आडून न्यायमूर्ती मृदुला भाटकर यांना छळण्याचा तर हा प्रकार नव्हता ना? त्यातून कोणाला लाभ झाला? सामाजिक प्रतिमा उद्ध्वस्त करण्याची प्रक्रिया का घडली? हे प्रश्न पुस्तक वाचून संपवले तरी निरुत्तरितच राहतात. पुस्तकाच्या अनुभवातून निर्माण होणारी अस्वस्थता याच अपूर्णतेतून येते. त्यामुळे ही न्यायालयाची शोकांतिका आहे असे सखेद वाटत राहते. न्यायालयाला प्रत्येक सामाजिक अन्यायाचा शोध घेता येत नाही. न्यायालयासमोर आलेल्या पुराव्यांवर आणि कायद्याने आखलेल्या चौकटीवरच त्याला निर्णय द्यावा लागतो हे जरी खरे असले तरी त्यामुळे या प्रकरणामागील अज्ञात सूत्रधाराचा उलगडा न होणे हे सज्जन माणसाचा बळी घेण्यासारखे आहे.
या पुस्तकाचे आणखी एक गंभीर बाब म्हणजे एखाद्या प्रसिद्ध व्यक्तीवर गंभीर आरोप झाला की तो काही तासांत, काही दिवसांत हजारो लोकांपर्यंत पोहोचतो. पण निर्दोषत्व सिद्ध करण्यासाठी वर्षे जाऊ शकतात. परिणामी न्यायालयीन विजय मिळाल्यानंतरही सामाजिक नुकसान पूर्णपणे भरून निघतेच असे नाही. प्रतिष्ठा ही काचेसारखी असते; तिला तडा जाण्यासाठी एक लहानशी अफवादेखील पुरेशी असते. ती प्रतिष्ठा पुन्हा पूर्ववत करण्यासाठी मात्र वर्षानुवर्षे लागतात. भाटकर दाम्पत्याची याबाबतीत मानसिक आणि सामाजिक किती कुतरओढ झाली असेल हे पुस्तक वाचताना लक्षात येते. म्हणून ‘हे सांगायलाच हवं’ या पुस्तकाचा खरा केंद्रबिंदू रमेश भाटकर यांच्यावरचा आरोप एवढाच नाही. तो आहे आरोपानंतर माणूस म्हणून जगण्याची लढाई. प्रसिद्धी असलेला अभिनेता, न्यायमूर्ती असलेली पत्नी, कुटुंब, मित्र, समाज, माध्यमे आणि न्यायालय, या सर्वांच्या मध्ये ही दोन माणसे स्वतःचे आयुष्य वाचवण्याचा प्रयत्न करतात. त्यात प्रेम भावनिक आधार बनते, कायदा संघर्षाचे मैदान बनते आणि समाज अनेकदा न्यायाधीशाची भूमिका स्वतःकडे घेतो. पुस्तक वाचताना वाचकाची अस्वस्थता याच त्रिकोणातून जन्माला येते.
कायदा निकाल लावतो; पण समाजाच्या स्मृतीतील आरोप कित्येक वर्षे टिकून रहातो. म्हणूनच न्यायव्यवस्थेचा खरा अर्थ केवळ दोषीला शिक्षा देणे किंवा निर्दोषाला मुक्त करणे एवढाच सीमित नसतो; तर आरोप आणि अपराध, संशय आणि सत्य, बातमी आणि पुरावा, जनमत आणि न्याय यांच्यातील सीमारेषा समाजाने समजून घेणे हाही त्याचा भाग आहे. ‘हे सांगायलाच हवं’ हे पुस्तक याची जिवंत साक्ष आहे. त्यांनी न्यायालयीन लढाई तर जिंकली, पण काळ हा जरी औषध असला तरी त्या सात वर्षांच्या काळात समाजाने दिलेल्या वेदना कशा नष्ट होणार? लेखिकेने पुस्तक अत्यंत ओघवत्या भाषेत लिहिले आहे. त्यामुळे ते एकाच बैठकीत वाचून संपते; नव्हे वाचून संपल्याशिवाय बैठक मोडायची इच्छाच होत नाही. हे या पुस्तकाचे निर्विवाद यश आहे.
☆
परिचय : श्री जगदीश काबरे
मो ९९२०१९७६८०
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
(वरिष्ठतम साहित्यकार आदरणीय डॉ कुन्दन सिंह परिहार जी का साहित्य विशेषकर व्यंग्य एवं लघुकथाएं ई-अभिव्यक्ति के माध्यम से काफी पढ़ी एवं सराही जाती रही हैं। हम प्रति रविवार उनके साप्ताहिक स्तम्भ – “परिहार जी का साहित्यिक संसार” शीर्षक के अंतर्गत उनकी चुनिन्दा रचनाएँ आप तक पहुंचाते रहते हैं। डॉ कुंदन सिंह परिहार जी की रचनाओं के पात्र हमें हमारे आसपास ही दिख जाते हैं। कुछ पात्र तो अक्सर हमारे आसपास या गली मोहल्ले में ही नज़र आ जाते हैं। उन पात्रों की वाक्पटुता और उनके हावभाव को डॉ परिहार जी उन्हीं की बोलचाल की भाषा का प्रयोग करते हुए अपना साहित्यिक संसार रच डालते हैं।आज प्रस्तुत है आपकी एक अप्रतिम एवं विचारणीय आलेख – ‘कैसा नाता रे (वैचारिकी)‘। इस अतिसुन्दर रचना के लिए डॉ परिहार जी की लेखनी को सादर नमन।)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ – परिहार जी का साहित्यिक संसार # ३४९ ☆
☆ आलेख ☆ कैसा नाता रे (वैचारिकी) ☆ डॉ कुंदन सिंह परिहार ☆
सन्त कहते हैं कि संसार के सारे नाते झूठे हैं, आदमी को मोक्ष के मार्ग से भटकाने का साधन हैं। यहां संसार को त्यागने वाले को सांसारिक ज़िम्मेदारियां निभाने वाले की तुलना में ज़्यादा इज़्ज़त और ज़्यादा महत्व मिलता है। जो सन्यासी होने की घोषणा करके संसार में ही जमे हैं और भक्तों की भीड़ जुटा रहे हैं उनके दरबार में बड़े-बड़े मंत्री, बड़े-बड़े अधिकारी माथा टेक रहे हैं। प्रश्न यह है कि जिसने संसार को छोड़ दिया वह सारी सांसारिक सुविधाएं क्यों ले रहा है? अपने को सन्यासी कहने वाले बहुत से बाबाओं की जीवन- शैली अमीरों वाली हो गयी है। कई बाबा धन के ढेर पर बैठे हैं। सन्यासी की जो छवि हमारे मन में बसी थी वह ध्वस्त हो रही है। हमारे मन में तो रामकृष्ण परमहंस, विवेकानन्द, रैदास की छवि बैठी है। आज के सन्यासियों से इनका कोई मेल नहीं बैठता।
हमारे धर्म में सन्यास को जीवन का चौथा आश्रम मानते हैं जो ब्रह्मचर्य, गृहस्थ और वानप्रस्थ आश्रमों के बाद अन्त में आता है, लेकिन कई लोग युवावस्था में ही सन्यास ग्रहण कर रहे हैं। अब तो दस बारह साल के लड़के-लड़कियां भी सन्यास का मार्ग पकड़ रहे हैं। हमारे कानून के अनुसार अवयस्क ख़ुदमुख्त़ार नहीं होता, उसे अपने जीवन के बारे में किसी निर्णय के लिए ज़िम्मेदार नहीं ठहराया जा सकता, लेकिन कई बालक-बालिकाएं समारोहपूर्वक सन्यास ग्रहण कर रहे हैं।
मुझे एक सन्यासी मिले थे जिन्होंने छात्र जीवन में ही मेडिकल कोर्स छोड़कर सन्यास ले लिया था। घर छोड़ने के बाद वे एक बार भी लौट कर नहीं गये थे, न माता-पिता, भाई बहनों की सुध ली थी। प्रमाणित होता है कि सन्यासी का दिल बहुत मज़बूत होता है।
निश्चय ही कोई व्यक्ति जब उससे स्नेह करने वाले, उसे जन्म देने वाले, उसका दीर्घकाल तक लालन-पालन करने वाले, उसे शिक्षा देने वाले लोगों से संबंध विच्छेद करता है तो उसकी दृष्टि किसी बड़े लक्ष्य पर रहती होगी। लेकिन प्रश्न यह है कि क्या अपने आत्मीय लोगों को आघात दिये बिना उस लक्ष्य की प्राप्ति नहीं हो सकती? वह ऊंचा लक्ष्य किस सीमा तक प्राप्त होता है, यह सन्यासी ही बता सकता है, लेकिन उसके समाज- विमुख होने के परिणाम साफ दिखायी पड़ते हैं।
इसी तरह एक ब्रह्मचारी को गृहस्थ से अधिक महत्व मिलता है। इसे समझना भी कठिन है क्योंकि प्रकृति ने पुरुष और स्त्री को ऐसे अंगों से संपन्न किया है कि वे मिलकर सृष्टि को नया जीवन देते रहें। मानव शरीर की रचना अद्भुत है, वह तिलिस्म से कम नहीं। सृष्टि को बढ़ाने की क्रिया में शामिल होने या न होने के लिए व्यक्ति स्वतंत्र है, लेकिन यह समझना कठिन है कि इस क्रिया से विरक्त रहने वाले को अधिक सम्मान कैसे मिल सकता है? एक शब्द ‘बाल ब्रह्मचारी’ भी अक्सर सुनने को मिलता है। इसे भी बूझना कठिन है क्योंकि बालक तो अपनी आयु के कारण ब्रह्मचारी होता ही है।
सन्यासी सामाजिक रिश्तों को कितना भी नकारें लेकिन वास्तविकता यह है कि किसी भी व्यक्ति का जीवन समाज के बिना चल नहीं सकता। जीवन के बड़े भाग तक व्यक्ति समाज पर निर्भर रहता है और इसमें सन्यासी भी अपवाद नहीं हैं। मुझे एक ऐसे सन्यासी भी मिले थे जो पैसे का स्पर्श नहीं करते थे, लेकिन जब उन्हें मोतियाबिंद हुआ तो उन्हें एक शिष्य की मदद लेनी पड़ी। बीमार पड़ने पर सन्यासी को भी अस्पताल जाना पड़ता है। शहरों में बैठे भगवाधारी बड़े व्यवसाय चला रहे हैं और दिन भर उसका विज्ञापन भी कर रहे हैं। आज के सन्यासी करोड़ों की कार में घूम रहे हैं और करोड़ों का सोना पहन रहे हैं। इन सन्यासियों का तर्क है कि उनके विलासितापूर्ण जीवन से कोई हर्ज़ नहीं है क्योंकि उनका पैसा समाज-सेवा में लग रहा है।
सन्यास के लिए अपनों से नाता तोड़ने वालों की बात करते हुए मुझे अपने गांव की एक स्त्री की याद आती है जो गांव में घूम-घूम कर चूड़ी बेचती थी। उसके जवान बेटे ने सन्यास ले लिया था और वह आसपास के गांवों में भटकता रहता था। दुखी मां रोज़ उसके लिए भोजन बनाकर उसे गांव गांव ढूंढ़ती रहती थी। विख्यात नर्मदा यात्री अमृतलाल वेगड़ की एक पुस्तक में एक मां-बेटे का प्रसंग आता है जो नर्मदा परिक्रमा पर निकले थे। एक मन्दिर में पहुंचकर अचानक पुत्र ने घोषणा कर दी कि वह सन्यास ले रहा है और लौटकर गांव नहीं जाएगा। परिणामत: मां वहीं फंस गयी। न वह पुत्र को छोड़ पा रही थी, न गांव की अपनी गृहस्थी को।
जो लोग रिश्तों की उपेक्षा करते हैं या उन्हें व्यर्थ समझते हैं उन्हें रिश्तों की अहमियत को समझने के लिए मनुष्य से अधिक पशुओं के जीवन को देखना चाहिए। मैंने टीवी पर एक दृश्य देखा जिसमें एक हिरनी और उसका शावक नदी पार कर रहे हैं। अचानक एक मगरमच्छ शावक की तरफ लपकता है और तभी वह मां दोनों के बीच में आ जाती है ताकि मगरमच्छ शावक के बजाय उसे ही अपना भोजन बना ले। एक और दृश्य में एक हिरनी के आगे उसका शावक चल रहा है कि दो बाघ आकर दोनों तरफ से हिरनी को पकड़ लेते हैं। हिरनी भागने के बजाय वहीं रुक जाती है ताकि उसका शावक दूर निकल जाए। रिश्तों का ताना-बाना ऐसा ही होता है।
कवि रहीम ने समझदारी की बात कही— ‘रहिमन धागा प्रेम का मत तोड़ो चटकाय’, लेकिन बहुत से लोग अपना जन्म सुधारने के लिए ऐसे ही प्रेम के धागों को तोड़ते हैं। विचार करना ज़रूरी है कि क्या सही है और क्या ग़लत।
(ई-अभिव्यक्ति में मॉरीशस के सुप्रसिद्ध वरिष्ठ साहित्यकार श्री रामदेव धुरंधर जी का हार्दिक स्वागत। आपकी रचनाओं में गिरमिटया बन कर गए भारतीय श्रमिकों की बदलती पीढ़ी और उनकी पीड़ा का जीवंत चित्रण होता हैं। आपकी कुछ चर्चित रचनाएँ – उपन्यास – चेहरों का आदमी, छोटी मछली बड़ी मछली, पूछो इस माटी से, बनते बिगड़ते रिश्ते, पथरीला सोना। कहानी संग्रह – विष-मंथन, जन्म की एक भूल, व्यंग्य संग्रह – कलजुगी धरम, चेहरों के झमेले, पापी स्वर्ग, बंदे आगे भी देख, लघुकथा संग्रह – चेहरे मेरे तुम्हारे, यात्रा साथ-साथ, एक धरती एक आकाश, आते-जाते लोग। आपको हिंदी सेवा के लिए सातवें विश्व हिंदी सम्मेलन सूरीनाम (2003) में सम्मानित किया गया। इसके अलावा आपको विश्व भाषा हिंदी सम्मान (विश्व हिंदी सचिवालय, 2013), साहित्य शिरोमणि सम्मान (मॉरिशस भारत अंतरराष्ट्रीय संगोष्ठी 2015), हिंदी विदेश प्रसार सम्मान (उ.प. हिंदी संस्थान लखनऊ, 2015), श्रीलाल शुक्ल इफको साहित्य सम्मान (जनवरी 2017) सहित कई सम्मान व पुरस्कार मिले हैं। हम श्री रामदेव जी के चुनिन्दा साहित्य को ई अभिव्यक्ति के प्रबुद्ध पाठकों से समय समय पर साझा करने का प्रयास करेंगे।
आज प्रस्तुत है आपकी एक विचारणीय गद्य क्षणिका “– शिल्पी…” ।)
~ मॉरिशस से ~
☆ कथा कहानी ☆ गद्य क्षणिका # १२० — शिल्पी —☆ श्री रामदेव धुरंधर ☆
कोई पत्थर चिंतन में खोया होगा कि सहसा आकाश से दो मोटी बूँदें टपक कर उसके ललाट पर स्थायी रह गयी हों। राह चलते एक आदमी ने देखने पर सोचा होगा दो आँखों वाला पत्थर है। संयोग से वह एक शिल्पी होगा। पत्थर की आँखें हुईं तो शरीर क्यों न हो? शिल्पी ने पत्थर को शरीर में तराश दिया होगा। इस तरह पत्थर से भगवान का अस्तित्व बन गया होगा। उसके आँसू प्रतीक हुए, वह ईश्वर की करुणा थी।
(श्री संजय भारद्वाज जी – एक गंभीर व्यक्तित्व । जितना गहन अध्ययन उतना ही गंभीर लेखन। शब्दशिल्प इतना अद्भुत कि उनका पठन ही शब्दों – वाक्यों का आत्मसात हो जाना है।साहित्य उतना ही गंभीर है जितना उनका चिंतन और उतना ही उनका स्वभाव। संभवतः ये सभी शब्द आपस में संयोग रखते हैं और जीवन के अनुभव हमारे व्यक्तित्व पर अमिट छाप छोड़ जाते हैं। हम आपको प्रति रविवार उनके साप्ताहिक स्तम्भ – संजय उवाच शीर्षक के अंतर्गत उनकी चुनिन्दा रचनाएँ आप तक पहुँचा रहे हैं। सप्ताह के अन्य दिवसों पर आप उनके मनन चिंतन को संजय दृष्टि के अंतर्गत पढ़ सकते हैं।)
अध्यक्ष– हिंदी आंदोलन परिवार ☆ सदस्य– हिंदी अध्ययन मंडल, पुणे विश्वविद्यालय, एस.एन.डी.टी. महिला विश्वविद्यालय, न्यू आर्ट्स, कॉमर्स एंड साइंस कॉलेज (स्वायत्त) अहमदनगर ☆ संपादक– हम लोग ☆ पूर्व सदस्य– महाराष्ट्र राज्य हिंदी साहित्य अकादमी ☆ ट्रस्टी- जाणीव, ए होम फॉर सीनियर सिटिजन्स ☆
मोबाइल– 9890122603
संजयउवाच@डाटामेल.भारत
writersanjay@gmail.com
☆ आपदां अपहर्तारं ☆
श्रीगणेश साधना संपन्न हुई। अगली साधना की जानकारी आपको शीघ्र ही दी जावेगी।
हमारा प्रयास है कि महत्वपूर्ण स्तोत्रों का अधिकाधिक प्रसार हो।
≈≈हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य 
वाचताना वेचलेले 
पुस्तकावर बोलू काही 
संजय दृष्टि – सामूहिकता
श्री संजय भारद्वाज 
