श्री दिवाकर बुरसे
इंद्रधनुष्य
☆ ‘खरमास…’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
प्रस्तावना
भारतीय संस्कृतीत कालगणना ही केवळ दिवस–महिने मोजण्याची पद्धत नसून ती निसर्ग, आकाशीय घडामोडी आणि मानवी जीवन यांचा सखोल समन्वय दर्शवते. सूर्य, चंद्र, ग्रह, नक्षत्रे यांच्या गतीवर आधारित हिंदू पंचांग हे याचे उत्तम उदाहरण आहे. या पंचांगातील एक महत्त्वाचा, पण अनेकदा केवळ “शुभकार्य निषिद्ध” एवढ्यापुरताच समजला जाणारा कालखंड म्हणजे खरमास. प्रत्यक्षात खरमास हा धार्मिक, खगोलशास्त्रीय, सामाजिक आणि मानसशास्त्रीय अशा अनेक स्तरांवर विचार करण्यासारखा विषय आहे.
खरमास म्हणजे काय?
खरमास हा शब्द दोन भागांनी बनलेला आहे — खर आणि मास. येथे खर म्हणजे गाढव (खर) आणि मास म्हणजे महिना. सूर्य जेव्हा धनु (Sagittarius) किंवा मकर (Capricorn) राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा तो काळ खरमास म्हणून ओळखला जातो. पारंपरिक मतानुसार सूर्यदेव या काळात “खरावर आरूढ” असतात, असे रूपक वापरले जाते.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले असता, या काळात सूर्याची उत्तरायण–दक्षिणायणाशी निगडित गती, पृथ्वीच्या अक्षाचा कल आणि दिवस–रात्रीच्या लांबीतील बदल यांचा मानवी जीवनावर परिणाम होत असतो.
खगोलशास्त्रीय आधार
खरमासाचा पाया पूर्णपणे सौर गतीवर आधारित आहे.
सूर्य धनु राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा धनु संक्रांती होते.
सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा मकर संक्रांती होते.
या दोन संक्रांतींमधील काळ म्हणजे खरमास.
डिसेंबर–जानेवारी हा कालखंड पृथ्वीच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा असतो:
उत्तर गोलार्धात हिवाळा कळसाला पोहोचतो
दिवस सर्वात लहान, रात्री सर्वात मोठ्या असतात
सूर्यकिरण तिरपे पडतात, उष्णता कमी मिळते
या बदलांचा थेट परिणाम मानवी शरीर, शेती, अन्नसाखळी आणि मानसिक स्थितीवर होतो.
खरमास आणि ‘ शुभाशुभ’ ही संकल्पना
खरमासाला ‘अशुभ’ म्हणण्यामागे अंधश्रद्धेपेक्षा नैसर्गिक निरीक्षणे अधिक कारणीभूत आहेत.
प्राचीन काळात शेतीप्रधान समाज होता. हिवाळ्यात पिके वाढीच्या अवस्थेत असत. लोक शारीरिकदृष्ट्या कमी सक्रिय असत. रोगप्रतिकारक शक्ती तुलनेने कमी होत असे. अशा परिस्थितीत विवाह, प्रवास, मोठे समारंभ टाळणे हे व्यवहार्य होते. त्यामुळे “शुभकार्य निषिद्ध” ही धारणा निर्माण झाली.
खरमासात काय निषिद्ध आहे ?
परंपरेनुसार खालील संस्कार टाळले जातात. विवाह, मुंज (उपनयन), गृहप्रवेश, नवीन उद्योग, नवीन बांधकाम. हे नियम सक्तीचे नसून समाजशास्त्रीय संकेत आहेत.
खरमासात काय श्रेष्ठ आहे ?
खरमास हा निषेधाचा नव्हे, तर आत्मचिंतनाचा काळ आहे. म्हणूनच:,दानधर्म, जप, नामस्मरण, विष्णू उपासना, व्रत, संयम, साधेपणा यांना विशेष महत्त्व दिले जाते.
भागवत पुराणात सांगितले आहे की खरमासात केलेले दान शतपटीने फलदायी ठरते. यामागे मानसशास्त्रीय कारण असे की हिवाळ्यात गरिबांना मदत अधिक आवश्यक असते.
खरमास आणि भगवान विष्णू
खरमासाचा विशेष संबंध भगवान विष्णू यांच्याशी जोडला जातो. विष्णू हे स्थितीचे, संतुलनाचे आणि पालनाचे प्रतीक आहेत. जेव्हा निसर्ग अस्थिर असतो, तेव्हा स्थिती टिकवणे आवश्यक असते — हेच विष्णू तत्त्व. त्यामुळे विष्णू सहस्रनाम, श्रीमद्भगवद्गीता पठण, एकादशी व्रत यांना खरमासात विशेष महत्त्व आहे.
खरमास आणि आहार–विहार
शास्त्रीय दृष्टीने खरमास हा ऋतुचर्येचा भाग आहे. आयुर्वेदानुसार या काळात पचनशक्ती मंद असते, जड, तेलकट अन्न टाळावे. तिळ, गूळ, उष्ण पदार्थ लाभदायक व संयमित आहार आवश्यक. मकर संक्रांतीला तिळगुळाचे महत्त्व याच कारणामुळे आहे.
खरमासाचा सामाजिक अर्थ
खरमास समाजाला थांबायला शिकवतो. सतत उत्सव, लग्न, खर्च याऐवजी अंतर्मुख होणे, नातेसंबंध जोपासणे, गरजूंचा विचार करणे ही मूल्ये समाजात रुजवतो. आजच्या धावपळीच्या युगात खरमास आपल्याला थांबण्याची परवानगी देतो.
आधुनिक काळात खरमासाचे महत्त्व
आज विज्ञानाने प्रगती केली असली, तरी ऋतूंचे परिणाम अजूनही तितकेच आहेत. मानसिक ताण हिवाळ्यात वाढतो. नैराश्य, थकवा जाणवतो. अशा वेळी खरमासातील साधेपणा, ध्यान, संयम हे आधुनिक मानसशास्त्राशी सुसंगत आहेत.
अंधश्रद्धा की वैज्ञानिक परंपरा?
खरमासाला अंधश्रद्धा म्हणणे योग्य ठरणार नाही. तो निसर्ग निरीक्षणातून तयार झालेला, समाजहिताचा विचार करणारा, जीवनशैली नियंत्रित करणारा असा कालखंड आहे. मात्र, त्याचा अतार्किक भयाने स्वीकार न करता समजून स्वीकार आवश्यक आहे.
समारोप
थोडक्यात, खरमास हा केवळ “लग्न न करण्याचा महिना” नाही. तो आहे निसर्गाशी संवाद साधणारा काळ, आत्मचिंतनाचा अवधी, दान, संयम आणि करुणेचा संदेश
भारतीय संस्कृतीने काळालाच गुरु मानले आहे. खरमास हा त्या गुरुकडून मिळणारा संयमाचा आणि समतोलाचा धडा आहे. आजही, विज्ञानाच्या प्रकाशात पाहिले तरी खरमासाची संकल्पना कालबाह्य नसून कालसुसंगत वाटते — हीच त्याची खरी महानता आहे!
या वर्षी २०२५ – ० २६ मध्ये खरमास हा काळ हिंदू पंचांग आणि इंग्रजी (Gregorian) कॅलेंडरप्रमाणे पुढीलप्रमाणे आहे: २०२५ . २०२६ खरमास तिथी सुरू होतो:
१६ डिसेंबर २० २५ (मंगळवार) — जेव्हा सूर्य धनु (Sagittarius) राशीत प्रवेश करतो.
समाप्त होतो:
१४ जानेवारी २०२६ (बुधवार) — मकर संक्रांतीच्या दिवशी, जेव्हा सूर्य मकर (Capricorn) राशीत जातो.
या कालावधीत साधारण ३० दिवसांचा खरमास मानला जातो.
🙏🏽🙏🏽🙏🏽
© श्री दिवाकर बुरसे
पुणे
संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
